Милан тарихы

Клубты 1899 жылы Миланда тұрған ағылшын Герберт Килпин Милан Фут-Болл энд Крикет Клуб деген атпен құрды. Клуб өзінің құрылған күні деп 16 желтоқсанды атайды, бірақ тарихи деректер оның бірнеше күннен кейін, ықтимал 18 желтоқсанда құрылғанын көрсетеді; жарғысы жоғалғандықтан нақты күн даулы болып қалды. Ағылшындық тегіне құрмет ретінде команда қала атауының италиялық Milano нұсқасының орнына ағылшынша жазылуын сақтап келеді — итальяндық жазылуды ол фашистік режим тұсында мәжбүрлі түрде қолданған. Милан алғашқы чемпиондығын 1901 жылы алып, Дженоаның үш жылдық үстемдігін үзді, содан соң 1906 және 1907 жылдары қатарынан екі рет чемпион атанды. Алғашқы онжылдықта команда Король медалін үш рет, Палла Даппльсті 23 рет, Италия гимнастика федерациясы ұйымдастырған, бірақ Италия футбол федерациясы ресми танымаған ФГНИ турнирін бес рет ұтып алды. 1908 жылы шетелдік ойыншыларды тарту мәселесіндегі ішкі келіспеушіліктер клубтың жарылуына әкелді де, соның нәтижесінде Интернационале командасы дүниеге келді. Осыдан кейін Милан 1950/51 жылғы маусымға дейін бірде-бір ел чемпионатын ұта алмады; ерекше жағдай — Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында өткен, федерация ресми танымағанымен, үлкен назарға ілінген 1915/16 жылғы Федералдық кубок пен 1917/18 жылғы Мауро кубогы.

1950-жылдары клуб швед үштігі — Гуннар Грен, Гуннар Нордаль және Нильс Лидхольмнен құралған Гре-Но-Лидің көмегімен Италия футболының шыңына қайта көтерілді. Скудетто Миланға 1951, 1955, 1957 және 1959 жылдары бұйырды. Осы онжылдықта клубтың халықаралық деңгейдегі алғашқы жеңістері де келді: 1951 жылы Лильді, 1956 жылы Атлетик Бильбаоны жеңіп, Латын кубогын иеленді. Милан 1955/56 маусымда жаңадан құрылған Еуропа кубогына қатысқан алғашқы италиялық клуб болды, ал екі жылдан кейін финалға шығып, онда Реал Мадридтен жеңілді.

1960 жылы клубтың болашақ жұлдызы Джанни Ривера негізгі құрамда ойнай бастады да, кейінгі 19 маусымда бүкіл мансабын Миланда өткізді. 1961 жылы бас бапкер болып тағайындалған Нерео Роккомен бірге команда 1961/62 маусымда скудеттоны, келесі жылы Бенфиканы финалда ұтып, өзінің тұңғыш Еуропа кубогын жеңіп алды. Бұл жетістік 1969 жылы қайталанды: финалда Аяксті 4:1 ұтқаннан кейін сол жылы Құрлықаралық кубок та қолға тиді. Осы кезеңде Милан тоғызыншы скудеттосын, 1967 жылғы финалда Падованы жеңіп алғашқы Италия Кубогын, сондай-ақ финалда Гамбург пен Лидс Юнайтедті ұтып, 1967/68 және 1972/73 жылдары екі Кубок жеңімпаздары кубогын иеленді.

1970-жылдар клуб үшін жейдеге жұлдыз тағуға құқық беретін оныншы чемпиондық атаққа жету жолымен есте қалды: 1971, 1972 және 1973 жылдары Милан Интер мен Ювентуспен өткен есте қалар тартыстардан кейін қатарынан үш рет екінші орынға қанағаттанды, ал мақсатына 1979 жылы жетті. Сол жылы Джанни Ривера мансабын аяқтап, Франко Барези негізгі құрамда толық маусым өткізді. Осы жеңістен кейін құлдырау кезеңі басталды: 1980 жылы клуб «Тотонеро» матч сату ісіне тартылып, тарихында бірінші рет Серия В-ға түсірілді. Скандал ортасында ойыншылар мен шенеуніктерге ақша төлеп, матч нәтижесін ұйымдастырған бәс тігушілер тобы болды. Милан 1980/81 маусымда Серия В чемпионы болып бірден жоғары дивизионға көтерілгенімен, 1981/82 маусымды соңынан үшінші орында түйіндеп, қайтадан төмен түсті. 1983 жылы үш маусымда екінші рет Серия В-ні ұтып, Серия А-ға қайтты және 1983/84 маусымда алтыншы орын алды.

1986 жылғы 20 ақпанда клубты кәсіпкер Сильвио Берлускони сатып алып, банкроттықтан құтқарды. Ол үлкен қаражат салып, бас бапкерлікке Арриго Саккиді тағайындап, голланд ойыншылары Рууд Гуллит, Марко ван Бастен мен Франк Райкардты алдырды. Голланд үштігі команданың шабуылын жандандырып, Паоло Мальдини, Франко Барези, Алессандро Костакурта және Роберто Донадони сынды италиялық ойыншылармен тамаша үйлесті. Саккимен бірге Милан 1987/88 маусымда тоғыз жылдағы алғашқы скудеттосын жеңіп алды. Келесі жыл финалда румыниялық Стяуа Бухарестті 4:0 ұтып, 20 жылдан кейінгі тұңғыш Еуропа кубогын иеленді, ал бір жылдан соң Бенфиканы 1:0 жеңіп, атағын қорғады — Еуропа кубогын қатарынан екі рет алған соңғы команда болып, бұл жетістік 2017 жылы Реал Мадрид жеңгенге дейін қайталанбады. 1988–1990 жылдардағы Милан құрамын италиялық баспасөз «өлмейтіндер» деп атады, ал World Soccer журналы жүргізген сарапшылардың дүниежүзілік сауалнамасында ол барлық уақыттағы ең күшті клуб құрамы деп танылды. Клубта «Алтын доп» иегерлері көп болды: 1988 жылғы «Алтын доп» дауысында үздік үштікке Марко ван Бастен, Рууд Гуллит және Франк Райкард — үшеуі де Милан ойыншылары кірді, мұндай жағдай жүлде тарихында бұған дейін болмаған.

1991 жылы Сакки кеткен соң командаға клубтың бұрынғы ойыншысы Фабио Капелло келді. Оның басшылығымен Милан 1992–1994 жылдары қатарынан үш рет Серия А чемпионы атанды; осы кезеңде команда Серия А-да 58 матч бойы жеңіліс көрмей, «жеңілмейтіндер» атағын алды, сондай-ақ 1993, 1994 және 1995 жылдары қатарынан үш рет Чемпиондар лигасының финалына шықты. 1993 жылғы финалда Марсельден 0:1 жеңілгеннен кейін бір жылдан соң Капеллоның командасы клуб тарихындағы ең есте қалар матчтардың бірінде, 1994 жылғы финалда Барселонаны 4:0 талқандады. Капелло 1995/96 маусымда да чемпиондыққа жетіп, 1996 жылы Реал Мадридке кетті. Екі жылдық құлдыраудан кейін Милан 1998/99 маусымда, клубтың жүз жылдығы тойланған жылы, 16-шы чемпиондық атағын алды.

Клубтың келесі табысты кезеңі де бұрынғы ойыншысы Карло Анчелоттимен байланысты. 2001 жылғы қарашада тағайындалған Анчелотти Миланды 2003 жылғы Чемпиондар лигасының финалына жеткізді де, онда Ювентусты пенальти сериясында ұтып, клубқа алтыншы Еуропа кубогын сыйлады. Содан соң команда 2003/04 маусымда скудеттоны иеленіп, 2005 жылғы финалға шықты, бірақ бірінші бөлімде 3:0 ұтып тұрса да Ливерпульден пенальти сериясында жеңілді. Екі жылдан кейін сол екі команда 2007 жылғы финалда қайта түйісті және Милан 2:1 жеңіп, жүлдені жетінші рет қолға алды. 2007 жылғы желтоқсанда клуб алғаш рет ФИФА клубтық әлем чемпионатын ұтып, Чемпиондар лигасы, Суперкубок және клубтық әлем чемпионатынан тұратын халықаралық «үштікті» толықтырды. Анчелотти 420 матчта командаға басшылық етіп, клуб тарихындағы ең ұзақ жұмыс істеген бапкерлердің екіншісі атанғаннан кейін 2009 жылы Челсиге кетті. Осы кезеңде клуб «Кальчополи» ісіне тартылды: бес команда қолайлы төрешілерді таңдау арқылы матч нәтижесін ұйымдастырды деп айыпталды. Полиция тексерісі Милан басшыларының қатысын жоққа шығарғанымен, Италия футбол федерациясы клубтың вице-президенті Адриано Галлианиге айып тағуға жеткілікті дәлел бар деп шешті. Нәтижесінде Милан алғашында 15 ұпайдан айырылып, 2006/07 Чемпиондар лигасына қатысудан шеттетілді, бірақ апелляциядан кейін жаза сегіз ұпайға дейін азайтылып, клуб еуропалық додада ойнау құқығын сақтап қалды. «Кальчополидан» кейін Серия А-да Интернационале үстемдік етіп, төрт скудетто жеңді. Дегенмен Милан Златан Ибрагимович, Робиньо және Александре Патоны құрамға қосып, 2010/11 маусымда 2003/04-тен бергі алғашқы және жалпы есеппен 18-ші чемпиондық атағын алды.

18-ші скудеттодан кейін клуб нәтижелері құлдырады: Милан бірнеше жыл еуропалық жарыстарға іліге алмады, жеңген жалғыз тросты — Винченцо Монтелла басшылығында Ювентусты пенальти сериясында ұтып алған 2016 жылғы Италия Суперкубогы. 2016 жылғы 5 тамызда Fininvest клубтың 99,93% үлесін қытайлық инвесторларға шамамен 520 миллион еуроға және 220 миллион еуро қарызды қайта құрылымдау шартымен сатуға келісім жасады; мәміле 2017 жылғы 13 наурыз-сәуірде аяқталды. Сатып алуды қаржыландыру үшін американдық Elliott Management Corporation қоры 303 миллион еуро қарыз берген еді; 2018 жылдың шілдесінде Ли Юнхун төлем кестесін орындай алмағаннан кейін клубтың бақылауы Elliott қорына өтті. 2017 жылғы қарашада нәтижелердің төмендігінен Монтелла жұмыстан босатылып, орнына бұрынғы ойыншы Дженнаро Гаттузо келді. Клуб қаржылық әділ ойын талаптарын бұзғаны үшін еуропалық жарыстардан бірнеше рет шеттетілу қаупіне ұшырады: 2018 жылғы шешім Спорт арбитраж сотының үкімімен күшін жойса, 2019 жылғы 28 маусымда Милан 2019/20 Еуропа лигасына жіберілмеді. 2019 жылы төрт ай жұмыс істеген Марко Джампаолоның орнына Стефано Пиоли тағайындалды. Пиолимен бірге команда 2020/21 маусымда екінші орынға шығып, 2011/12-ден бергі үздік көрсеткішке жетті және жеті жылдан кейін Чемпиондар лигасына оралды. 2021/22 маусымның соңғы турында Милан клуб рекорды — 86 ұпай жинап, 19-шы чемпиондық атағын алды; Серия А сыйлықтарында Рафаэл Леау лиганың үздік ойыншысы, Майк Меньян үздік қақпашысы, Пиоли маусымның үздік бапкері атанды. 2022 жылғы 1 маусымда RedBird Capital Partners клубты 1,3 миллиард долларға сатып алуға келісті, Elliott шағын үлесті сақтап қалды. Пиоли бес маусымнан кейін 2023/24-тің соңында кетті, оның ізінше Паулу Фонсека, кейін Сержиу Консейсау жұмыс істеді. 2024/25 жылғы Италия Суперкубогын ұтқанымен, команда маусымды сегізінші орында аяқтап, 2016 жылдан кейінгі алғаш рет еуропалық жарыстарға іліне алмады. 2025/26 маусымда бесінші орын алып, Чемпиондар лигасына жолдама алмаған соң клуб футбол құрылымын қайта құру туралы жариялады, бұл бас бапкер Массимилиано Аллегри мен бірқатар басшының кетуіне алып келді. 2026 жылғы 16 маусымда бас бапкер қызметіне Рубен Аморим тағайындалды.

Қызыл және қара түстер клубты бүкіл тарихы бойы таныта келді. Оларды негізін салушы Герберт Килпин таңдаған: қызыл — ойыншылардың жалынды құлшынысы, қара — қарсыласқа қорқыныш сыйлау белгісі. Соған байланысты команданың кең тараған лақап аты — россонери, яғни «қызыл-қаралар», ал түстерден туған екінші лақап аты — Ібіліс: бір кезде клуб логотипі ретінде қызыл ібілістің бейнесі қолданылған. 1979 жылы онынша чемпиондық атақтан кейін, Италия футболындағы дәстүрге сай, клуб эмблемасының үстіне жұлдыз қондырылды. Ресми логотиптерде әрдайым қызыл-қара жолақтардың қасында әуелде Әулие Амвросийдің туы болған Милан туы бейнеленген; қазіргі эмблемада клуб түстері мен қала туынан басқа жоғарғы бөлігінде ACM аббревиатурасы, төменгі жағында құрылған жылы — 1899 жазылған. Ойын жейдесіндегі белгі бастапқыда жай ғана Милан туы болды, ұзақ онжылдықтар бойы клуб логотипі көрсетілмеді, эмблема ойын жейдесінде тұрақты түрде 1995/96 маусымнан бері қолданылады. Үй жейдесі құрылған күннен бері қызыл-қара жолақты, ақ шолақ шалбар және қара ұйықпен бірге киіледі; 1986/87 маусымнан Берлусконидің ықпалымен жолақтар орташа қалыңдыққа оралып, ұйық түсі ақ болды. Бөтен қалада ойналатын нысан әрқашан толық ақ түсті болып, жанкүйерлер мен клуб оны Чемпиондар лигасының финалдарында сәттілік әкелетін киім деп санайды: Милан ақ нысанда сегіз финалдың алтауын ұтқан, ал үй нысанында үш финалдың біреуін ғана. 1979/80 және 1980/81 маусымдар арасында Милан жейдесі Италия футболында алғаш рет нөмірдің үстіне ойыншылардың тегін жазу арқылы өзгеше рекорд орнатты. Клубтың әнұраны «Milan Milan» 1988 жылы Тони Ренис пен Массимо Гуантини авторлығымен шықты, ал Warner Bros. жасаған ресми маскот — Милан нысаны мен доп ұстаған қызыл ібіліс Миланелло.

Алғашқы матчтарын Милан кейін Милан орталық темір жол вокзалы салынған жердегі Троттер алаңында өткізді; онда шешінетін бөлме де, мінбе де болмаған. 1903 жылы команда Аккуабелла алаңына көшіп, 1905 жылға дейін ойнады, содан соң билет кассасы мен ағаш мінбелері бар Порта Монфорте алаңында 1914 жылға дейін өнер көрсетті. Кейінгі жылдары клуб 1914–1920 жылдары Семпионе велодромында, 1920–1926 жылдары Виале Ломбардия стадионында ойнады; соңғысы үлкен басты мінбесі бар заманауи құрылыс болып, Италия ұлттық құрамасының бірқатар матчын қабылдады. 1926 жылы Милан бүгінге дейін өзінің үй алаңы болып тұрған Сан-Сироға көшті. Милан мен Интернационале түстерін қорғаған ойыншының есімімен ресми түрде Джузеппе Меацца стадионы деп аталатын, ал халық арасында орналасқан ауданының атымен Сан-Сиро деп танылған арена сол кездегі клуб президенті Пьеро Пирелли қаржысымен жеке қаражат есебінен салынды; құрылысқа 120 жұмысшы қатысып, ол 13,5 айда бітті. Стадион 1935 жылы қалаға сатылғанға дейін клубқа тиесілі болды, 1947 жылдан бері Интернационалемен ортақ пайдаланылады. Аренадағы алғашқы матч 1926 жылғы 19 қыркүйекте өтті: Милан жолдастық кездесуде Интернационалеге 3:6 жеңілді, ал сол күні чемпионаттағы алғашқы ойынында Сампьердаренезеден 1:2 есебімен есе жіберді. Бастапқы сыйымдылығы 35 мың көрермен болған стадион бірнеше рет ауқымды жөндеуден өтті: 1990 жылғы әлем чемпионатына дайындық кезінде сыйымдылық 85 700 орынға жеткізіліп, мінбелер поликарбонат шатырмен жабылды, 2008 жылдың жазында УЕФА талаптарына сай ол 80 018 орынға дейін азайтылды. Ағылшын үлгісімен тек футбол үшін жобаланған Сан-Сиро мінбелерінің алаңға жақындығына байланысты Италияда ерекше ауасымен танымал. Клуб жаңа арена салу мәселесін бірнеше рет қарады, ал 2023 жылғы 27 қыркүйекте президент Паоло Скарони Миланның оңтүстігіндегі Сан-Донато-Миланезе коммунасында клуб кеңсесі мен музейімен бірге 70 мың орындық стадион салу жобасын тапсырғанын жариялады.

La Repubblica газетінің зерттеуіне сәйкес, Милан — Италиядағы ең көп жанкүйері бар клубтардың бірі. Тарихи тұрғыда оны қаланың жұмысшы табы қолдаған, сол үшін команда 1960-жылдарға дейін милан диалектіндегі «бұрауыштар» деген мағынаны беретін касчавид деп аталған, ал қалалық қарсыласы Интерді негізінен ауқатты орта тап жақтаған. Италия футболындағы ең көне ультрас топтары да Миланда пайда болды — Fossa dei Leoni, бүгінде негізгі ультрас тобы — Brigate Rossonere. 2010 жылғы зерттеуге сәйкес, Милан Еуропадағы ең көп қолдауға ие италиялық команда болып, 18,4 миллионнан астам жанкүйері бар. Клубтың басты бақталасы — қаладағы көршісі Интер; екі команда жыл сайын Серия А-да екі рет Мадоннина дербиінде түйіседі, ал дерби атауы Милан кафедралды соборының шыңындағы Богоматерь мүсінінен шыққан. Алғашқы кездесу 1908 жылғы 18 қазанда Швейцарияда өткен Кьяссо кубогының финалында ойналып, россонери 2:1 ұтты. Бақталастық 1960-жылдары шарықтап, сол кезде екі клуб Италияда бес скудетто, халықаралық додада төрт еуропалық кубок жинады; жаттықтырушылар орындықтарында катеначчоға екі түрлі көзқарасты ұстанған Нерео Рокко мен Эленио Эррера тайталасты, ал алаңда Джанни Ривера, Джованни Трапаттони, Жозе Алтафини мен Сандро Мадзола, Джачинто Факкетти, Луис Суарес сынды жұлдыздар ойнады. Дербиде жанкүйерлер жиі пайдаланатын пиротехника ойынға ерекше көрініс берсе де, қиындық та туғызды: 2005 жылғы 12 сәуірде Чемпиондар лигасының ширек финалындағы жауап матчы мінбеден тасталған фальшфейер Миланның қақпашысы Диданың иығына тигеннен кейін тоқтатылды. Милан Италияның ең көп тросты жинаған екінші командасы Ювентуспен де қатты бақталасады: 1950-жылдардың басында екі клуб онжылдықта жеті чемпиондық атақты бөлісті, 1971/72 және 1972/73 маусымдарда Милан скудеттоны Ювентусқа бір ұпай айырмашылығымен жіберді, 1990-жылдарда екі команда он маусымда сегіз атақты иеленді, ал еуропалық додада олар бір-бірімен жалғыз рет — екі италиялық клуб арасындағы тұңғыш финал болған 2003 жылғы Чемпиондар лигасының финалында ойнады. Дженоамен тартыс ХХ ғасырдың басында чемпиондық үшін күреспен басталып, 1981/82 маусымда Дженоа маусымның соңғы матчының соңғы минуттарында төмен түсуден құтылып, россонериді тарихындағы екінші Серия В маусымына душар еткенде күшейді, ал 1995 жылы Дженоа жанкүйері Винченцо Спаньоло Милан жақтастарының қолынан қаза тапқаннан кейін мүлде шиеленісті. Клубтың Фиорентина, Аталанта және Наполимен де бақталастығы бар.

Клубтың жеке рекордтарында Паоло Мальдини барлық турнирлерде 902, Серия А-да 647 ресми матч өткізіп, бірінші орында тұрады; соңғы көрсеткіш Серия А тарихындағы рекорд. Швед шабуылшысы Гуннар Нордаль 1950/51 маусымда 38 гол соғып, оның 35-і Серия А-да болғаны Италия футболы мен клубтың рекордын орнатты; ол 268 матчта 221 гол салып, клуб тарихының үздік бомбардиры атанды. Одан кейінгі орындарда 322 матчта 175 гол соққан Андрей Шевченко мен 658 матчта 164 гол салған Джанни Ривера тұр; Ривера 17 жасында Ювентуске гол соғып, клубтың ең жас гол авторы да болды. Елде катеначчоны алғаш ұсынған Нерео Рокко клубта екі мәрте жұмыс істеп, тоғыз жылдан асатын мерзімімен ең ұзақ қызмет еткен бапкер саналады. Клубты 1986 жылы сатып алған Сильвио Берлускони ең ұзақ жұмыс істеген президент болды. Миланның ресми матчтардағы ең үлкен жеңісі — 1914/15 маусымда Аудакс Модена клубына қарсы 13:0, ең ауыр жеңілісі — 1922/23 маусымда Болоньядан 0:8. 1991/92 маусымда команда Серия А-да бірде-бір матчта жеңіліс көрмей чемпион атанған алғашқы клуб болды; бұған дейін толық маусымды жеңіліссіз өткізген Перуджа кестеде екінші орында қалған еді. Жалпы жеңіліссіз серия 58 матчқа жетіп, 1991 жылғы 26 мамырда Пармамен 0:0 ойынымен басталып, 1993 жылғы 21 наурызда сол Пармадан үйде 0:1 жеңілумен тәмамдалды — бұл Серия А рекорды және Еуропаның жоғарғы дивизиондарындағы Стяуа Бухаресттің 104 және Селтиктің 68 матчтық серияларынан кейінгі үшінші көрсеткіш. 2009 жылы Кананың Реал Мадридке 67 миллион еуроға сатылуы Зинедин Зиданның сегіз жыл бойы сақталған әлемдік трансфер рекордын жаңартты.

Клуб 1999 жылғы 16 желтоқсанда, құрылғанына жүз жыл толған күні Milan Channel арнасын ашты — бұл толықтай бір футбол командасына арналған Италиядағы алғашқы тақырыптық телеарна, 2016 жылғы 1 шілдеде ол Milan TV деген атқа көшті. Жарты ғасырдан астам уақыт клубтың ресми басылымы Forza Milan! журналы болды: 1963 жылы журналист Джино Сансони құрған, Panini баспасынан шыққан айлық журналдың соңғы саны 2018 жылғы маусымда жарық көрді. Милан 2008–2010 жылдары халықаралық футбол командалары демеушілік жасайтын кәсіби автожарыс сериясы Superleague Formula-ның үш мәрте өткен жарысына қатысып, 2008 жылғы чемпионатта негізгі жүргізушісі Роберт Дорнбоспен үшінші орын алды.