Аякс тарихы

Халықаралық футбол тарихы мен статистикасы федерациясының (IFFHS) нұсқасы бойынша Аякс ХХ ғасырдағы Еуропаның ең табысты жетінші клубы, ал 1992 жылы әлемнің үздік клубы атанған; неміс Kicker журналының нұсқасында ғасырдың екінші клубы. Ол Чемпиондар кубогын мәңгілікке иеленіп, көп мәрте жеңімпаз белгісін тағуға құқық алған бес команданың бірі және УЕФА-ның үш негізгі клубтық турнирін де жеңіп алған бес клубтың қатарында. Клуб екі рет Құрлықаралық кубокты, 1992 жылы УЕФА кубогын, 1962 жылы Карл Раппан кубогын (УЕФА Интертото кубогының алдындағы турнир) жеңді. 1995 жылы World Soccer журналы Аяксты жылдың үздік әлемдік командасы деп таныды.

Клуб 1911 жылы Нидерландтың жоғарғы дивизионына көтерілді, 1917 жылы ел кубогын ұтып, алғашқы ірі жетістігіне жетті, ал келесі маусымда тұңғыш рет ел чемпионы атанды. 1918–1919 жылғы маусымда титулын қорғап, Нидерланд чемпионатында бірде-бір жеңіліссіз фиништеген жалғыз команда болды. 1920 жылдары клуб аймақтық деңгейде күшті болғанымен, ел деңгейінде тұрақтылық көрсете алмады; 1930 жылдары бес чемпиондық (1931, 1932, 1934, 1937, 1939) алып, онжылдықтың ең табысты нидерланд командасына айналды. 1943 жылы екінші рет кубок, 1947 жылы сегізінші чемпиондық жеңіп алды — бұл ағылшын маманы Джек Рейнолдстың клубты соңғы басқарған маусымы еді, ол осы уақытқа дейінгі барлық чемпиондық пен 1917 жылғы кубокқа жетекшілік еткен.

1956 жылы жаңа кәсіпқой лига — Эредивизие құрылғанда Аякс оның негізін қалаушылардың бірі болып, бірден чемпион атанды, ал келесі жылы Чемпиондар кубогында дебют жасап, ширек финалда венгриялық Вашаштан екі матчтың жиынтығымен 2:6 есебімен ұтылды. 1960 жылы тағы чемпион болып, 1961 жылы үшінші кубогын алды. 1965 жылы клубта 1946–1958 жылдары ойнаған Ринус Михелс бас бапкер болып тағайындалып, кейін Аякс пен Нидерланд құрамасының атымен тығыз байланысқан «тотальды футбол» философиясын енгізді. Бір жыл бұрын, 1964 жылы, кейін Нидерланд тарихындағы ең үздік футболшы саналған Йохан Кройф дебют жасады. Михелс пен Кройф клубты тарихындағы ең табысты кезеңге бастап, жеті чемпиондық, төрт ел кубогы және үш Чемпиондар кубогы жеңіп алды.

Аякс 1966, 1967 және 1968 жылдары чемпион болды, 1969 жылы Чемпиондар кубогының финалында Миланнан ұтылды. 1966–1967 жылғы маусымда команда Эредивизиеде бір маусымдағы рекордтық 122 гол соғып, кубокты да иеленіп, алғашқы «дублін» жасады. 1969–1970 жылдары 34 матчтың 27-сінде жеңіске жетіп, 100 гол соғып, тағы да чемпиондық пен кубокты қатар алды. 1971 жылғы Чемпиондар кубогының финалында Панатинаикосты 2:0 есебімен жеңіп (голдарды Дик ван Дейк пен Ари Хаан соқты), клуб тұңғыш рет құрлық чемпионы атанды, ал Кройф Еуропаның үздік футболшысы деп танылды. Осыдан кейін Михелс Барселонаға кетіп, орнына румыниялық Штефан Ковач келді: оның тұсындағы бірінші маусымда Аякс Чемпиондар кубогы, Эредивизие және қатарынан үшінші ел кубогынан тұратын «требл» жинады. Келесі маусымда команда аргентиналық Индепендьентені ұтып, 1972 жылғы Құрлықаралық кубокты алды, чемпиондық пен Чемпиондар кубогын қорғап, 1950 жылдардағы Реал Мадридтен кейін бұл трофейді қатарынан үш рет жеңген алғашқы клуб болды. 1972 жылы Аякс өзі қатысқан барлық бес турнирде жеңіске жетті, оның ішінде 1973 жылдың қаңтарында Глазгодағы Рейнджерске қарсы бейресми Еуропа суперкубогы бар.

1973 жылы Михелстің Барселонасы әлемдік трансфер рекордын жаңартып, Кройфты сатып алды, Ковач Франция құрамасына кетті — халықаралық жетістік кезеңі осымен аяқталды. Клуб 1976–1977 жылдары төрт маусымнан кейінгі алғашқы чемпиондығын, ал 1978–1979 жылдары чемпиондық пен кубок «дублін» алды. 1980 жылдардың басында Кройф клубқа оралды, Марко ван Бастен мен Франк Райкард сынды жас ойыншылар өсіп шықты; команда 1982 және 1983 жылдары қатарынан чемпион болды. 1983 жылы Кройф бәсекелес Фейеноордқа сатылғаннан кейін Ван Бастен клубтың басты ойыншысына айналып, 1983–1984 маусымынан 1986–1987 маусымына дейін төрт жыл қатарынан Эредивизиенің үздік бомбардирі атанды.

1985 жылы Кройф Аяксқа бас бапкер болып оралды; оның алғашқы маусымында команда 34 матчта 120 гол соқса да, чемпионатты ПСВ-дан сегіз ұпай артта, екінші орында аяқтады. Келесі жылы клуб тағы да ПСВ-ға жол беріп, бірақ Кубоктар кубогын жеңіп, 14 жылдан кейінгі алғашқы құрлықтық трофейін алды. Осыдан соң Кройф Барселонаға кетті, Райкард Спортингке, Ван Бастен Миланға сатылды; бәрібір Аякс 1988 жылы Кубоктар кубогының қатарынан екінші финалына шығып, бельгиялық Мехеленнен ұтылды. 1988–1989 жылдары Кройф тұсында 1986 жылы дебют жасаған жас шабуылшы Деннис Бергкамп негізгі гол соғушыға айналды: ол клубты чемпиондыққа жеткізіп, 1991, 1992 және 1993 жылдары Эредивизиенің үздік бомбардирі атанды. Луи ван Галдың басшылығымен Аякс 1992 жылы УЕФА кубогын жеңіп, Ювентустан кейін Еуропаның үш ірі клубтық турнирін де иеленген екінші команда болды.

1993 жылы Бергкамп Интерге сатылғаннан кейін Ван Гал тәжірибелі Райкардты қайта шақырып, академия түлектері Франк пен Роналд де Бур, Эдвин ван дер Сар, Кларенс Зеедорф, Эдгар Давидс, Михаэль Райзигер, Уинстон Богард, сондай-ақ Финиди Джордж, Нванкво Кану, Яри Литманен және ардагер капитан Дэнни Блинд ойнаған жас құрама жасады. Команда 1994, 1995 және 1996 жылдары қатарынан чемпион болып, 1968 жылдан кейінгі алғашқы «үш еселік» чемпиондыққа қол жеткізді. Ван Галдың басты жетістігі 1994–1995 маусымында келді: Аякс Эредивизиені толықтай жеңіліссіз аяқтаған алғашқы әрі әзірге жалғыз команда болды, сондай-ақ 1995 жылғы Чемпиондар лигасының финалында Миланды 1:0 есебімен ұтты — жеңіс голын 18 жастағы Патрик Клюйверт соқты. Сол жылы клуб УЕФА Суперкубогы мен Құрлықаралық кубокты да алды. Бір жылдан кейін Аякс тағы финалға шығып, Ювентустан пенальти сериясында ұтылды.

Ван Гал мен жетекші ойыншылардың Еуропаның ірі клубтарына кетуімен клубтың еуропалық үстемдігі ұзаққа созылмады. 2000 жылдар клуб үшін тапшы кезең болды — небәрі екі чемпиондық, дегенмен академия Уэсли Снейдер мен Рафаэл ван дер Варт сияқты жұлдыздар берді. 2010 жылы бас бапкер болған Франк де Бур команданы жеті жылдан кейінгі алғашқы, жалпы есепте 30-шы чемпиондығына жеткізіп, 2012, 2013 және 2014 жылдары титулды қайталады — клуб тарихында алғаш рет қатарынан төрт чемпиондық алынды. 2015 және 2016 жылдары ПСВ-дан кейін екінші орында қалған соң, Де Бур 2016 жылдың мамырында отставкаға кетті. Оның ізбасары Петер Босс командасын 2017 жылғы Еуропа лигасының финалына шығарды — бұл 21 жылдан кейінгі алғашқы еуропалық финал еді, онда Манчестер Юнайтедтен ұтылды; Аякстың сол матчтағы бастапқы құрамы орташа жасы 22 жыл 282 күн болып, еуропалық финалдар тарихындағы ең жасы деп танылды.

2018–2019 жылғы маусым Чемпиондар лигасындағы ерекше жорықпен есте қалды: іріктеудің екінші айналымынан бастаған Аякс Штурм, Стандард және Динамо Киевті өткізіп, топтық кезеңге шықты, Бавария, Бенфика және АЕК-пен бір топта екінші орын алды. 1/8 финалда үш мәрте қатарынан жеңімпаз Реал Мадридті екінші матчта Сантьяго Бернабеуда 4:1 есебімен жеңіп (жиынтық есеп 5:3), ширек финалда Ювентусты шетелде 2:1 ұтты — жеңіс голын Маттейс де Лигт соқты. Жартылай финалда Тоттенхэмді қонақта 1:0 ұтып, үй матчында 2:0 алға шыққанымен, Лукас Мора хет-трик жасап, Аякс қонақтағы голдар ережесімен күресті тоқтатты. 2020 жылы Эредивизие жойылғанда клуб гол айырмасымен бірінші тұрған еді, бірақ 35-ші титулын ала алмады. 2021 жылы Аякс чемпиондық пен ел кубогын жеңіп, Еуропа лигасының ширек финалында Ромадан ұтылды, ал 2021–2022 жылдары тағы чемпион болып, Чемпиондар лигасының топтық кезеңіндегі алты матчтың бәрінде жеңіске жетті, бірақ 1/8 финалда Бенфикадан шығып қалды.

Эрик тен Хаг Манчестер Юнайтедке кеткен соң 2022 жылы командаға Алфред Схреудер келді, бірақ сол маусымда клуб дағдарысқа ұшырады: 2022 жылғы 4 қазанда үйінде Наполиден 1:6 есебімен ұтылып, еуропалық кубоктардағы ең ірі жеңілісін көрді, Схреудер жұмыстан босатылды, орнын Джон Хейтинга уақытша басты, ал маусым Эредивизиедегі үшінші орынмен және ПСВ-дан пенальтиде ұтылған кубок финалымен аяқталды. 2023 жылы спорттық директор қызметіне Свен Мислинтат келіп, бас бапкер Морис Стейнді тағайындады және трансферлерге шамамен 111 миллион еуро жұмсады, алайда клуб соңғы 59 жылдағы ең нашар бастамасын көрсетті: 2023 жылғы 29 қазанда Эйндховенде ПСВ-дан 2:5 ұтылып, тарихында алғаш рет Эредивизиенің соңғы, 18-орнына түсті. Мислинтат мүдделер қақтығысына байланысты қызметінен кетті, ал маусым соңына дейін команданы бесінші орынға көтерген Джон ван 'т Схип басқарды; сол маусымда клуб ел кубогында үшінші дивизионның әуесқой USV Геркулес командасынан 2:3 ұтылды. 2024 жылы клуб басқаруы жаңарып, бас бапкер болып 1998 жылдан бергі алғашқы шетелдік маман Франческо Фариоли келді; 2025 жылы Аякс бес турға дейін ПСВ-дан тоғыз ұпай озық тұрса да, чемпиондықтан айырылып, екінші орында қалды, ал Фариоли сол жылдың 19 мамырында клубтан кетті.

Клубтың алғашқы аренасы 1911 жылы ағаштан салынған «Ағаш стадион» болды, кейін команда 1928 жылғы Амстердам Олимпиадасына Ян Вилстің жобасымен салынған Олимпиада стадионында да ойнады. 1934 жылы Аякс сыйымдылығы 29 500 орындық Де Мер стадионына көшіп, онда 1996 жылға дейін өнер көрсетті, ал ірі еуропалық және ұлттық кездесулерді екі есе көп көрермен сыятын Олимпиада стадионында өткізетін. 1996 жылы қаланың оңтүстік-шығысында 134 миллион долларға салынған Амстердам Арена ашылды, ол 2018 жылдан бері Йохан Кройф Арена деп аталады; сыйымдылығы — 55 865 орын, жабылмалы шатыры бар, алайда шатыр алаңның шөбіне теріс әсер етіп, 2008–2009 маусымында жасанды жарықтандыру жүйесі енгізілгенше мәселе тудырып келді. Бұзылған Де Мер стадионының орнында тұрғын үй ауданы бой көтерді, ескі аренадан қалған «AJAX» әріптері қазір Йохан Кройф Аренаның кіреберісін безендіреді.

Эмблема алғашында ойыншының суреті болса, 1928 жылы грек батыры Аякстың бейнесі енгізілді, ал 1990 жылы ол 11 сызықпен салынған, командадағы 11 футболшыны білдіретін абстрактілі нұсқаға ауыстырылды. 2024 жылғы 17 қарашада клуб 2025–2026 маусымынан бастап 34 жылдан кейін 1928 жылғы классикалық логотипке оралатынын хабарлады. Аякс бастапқыда қара нысанда, беліне қызыл белбеу байлап ойнаған, кейін Амстердам туының түстеріне сай қызыл-ақ жолақты жейде мен қара шорт киген. 1911 жылы Джек Кирван тұсында жоғарғы дивизионға көтерілгенде Роттердамның Спартасында дәл сондай нысан болғандықтан, клуб ақ шорт пен кеуде және арқа тұсынан тік қызыл жолағы бар ақ жейдені таңдады — бұл нысан бүгінге дейін сақталған. Аякс — биржада тіркелген жалғыз нидерланд клубы: 1998 жылғы 17 мамырдан бері акциялары Euronext Amsterdam биржасында саудаланады.

Клуб жастар академиясымен де әйгілі: Йохан Кройф, Эдвин ван дер Сар, Франк Райкард, Марко ван Бастен, Деннис Бергкамп, Патрик Клюйверт, Рафаэл ван дер Варт, Уэсли Снейдер, Френки де Йонг, Маттейс де Лигт сынды ойыншылар осы жүйеден шықты. 1995 жылы Нидерланд құрамасы дерлік толығымен аяксшылардан құралған еді. Клуб шетелдік жасөспірімдерді де тартты — Ян Вертонген, Тоби Алдервейрелд, Томас Вермален; сондай-ақ Оңтүстік Африкада Аякс Кейптаун серіктес клубы құрылды, ал 2011 жылы Грецияда алғашқы шетелдік жастар академиясы ашылды. Клуб рекордтары: ең көп матч — 463, Шак Сварт; ең көп гол — 273, Пит ван Реенен; бір маусымдағы ең көп гол — 41, Хенк Грот. 14-нөмір 2007 жылғы 25 сәуірде Йохан Кройфтың құрметіне мәңгілікке алынып қойылды.

Аякстың басты бәсекелесі — Роттердамның Фейеноорды: екі клубтың кездесуі Де Классикер деп аталып, ел футболындағы ең атақты дерби саналады және елдің екі ірі қаласының қарсыласуы ретінде қабылданады. Матчтар шиеленісі мен тәртіпсіздіктерімен де белгілі: 1997 жылғы 23 наурызда Бевервейк маңындағы жанжалда аякстық жанкүйер Карло Пикорни қаза тапты, содан бері екі стадионға да қонақ жанкүйерлерді жіберуге тыйым салынған. ПСВ-мен кездесулер Де Топпер аталады және екі түрлі футбол мектебінің тартысы ретінде сипатталады, ал жақын Алкмардың АЗ-ымен «Солтүстік Голландия дербиі» 2009 жылдан кейін шиеленісе түсті. Бұрын Амстердам ішінде Блау-Вит, ДВС және Де Волевейкерс сияқты клубтармен қалалық дербилер өтетін; соңғы ресми амстердамдық дерби 1978 жылғы 19 наурызда өтіп, Аякс Амстердам ФК-ны 5:1 жеңген.

Клубтың F-Side (1976 жылы құрылған) және VAK410 (2001 жылы құрылған) деп аталатын белсенді жанкүйер топтары бар. 2010 жылғы зерттеу бойынша Аякстың Еуропада шамамен 7,1 миллион жанкүйері болған, бұл Фейеноорд пен ПСВ-дан айтарлықтай көп, ал нидерландтықтардың шамамен 39 пайызы клубты қолдайды. Ресми Аякс жанкүйерлер клубында 94 мың мүше бар. Тарихи түрде Аякс «яһуди тамырлары» бар команда ретінде қабылданған: 1930 жылдардан бері үй стадионы Амстердамның яһуди тұрғындары көп ауданының қасында орналасқандықтан осындай бейне қалыптасып, қарсылас жанкүйерлердің антисемиттік ұрандарына жауап ретінде аяксшылар өздерін «супер яһудилер» атап, Дәуіт жұлдызы мен Израиль туын пайдалана бастады; 2000 жылдардан бері клуб басшылығы бұл бейнеден бас тартуға шақырып келеді. Клубтың ресми мәскөті — Lucky Lynx.