Армения тарихы

Кеңес Армениясындағы футбол командалары туралы ең ескі жазбалар 1926 жылға жатады: сол кезде Тбилисиде Закавказье чемпионаты ұйымдастырылып, оған Оңтүстік Кавказдың үш елі де қатысқан. Армения 1991 жылы тәуелсіздік алғанға дейін Армения КСР футболшылары КСРО құрамасында ойнады. Армения футбол федерациясы 1992 жылғы 18 қаңтарда құрылып, 1992 жылы ФИФА-мен, 1993 жылы УЕФА-мен қатынас орнатты. Құрама тарихы 1992 жылғы 14 қазанда Ереванда Молдовамен өткен алғашқы матчтан басталды, ол кездесу 0:0 есебімен тең аяқталды.

Армения 1994 жылдан бері УЕФА Еуропа чемпионаты мен ФИФА әлем кубогының барлық іріктеу кезеңдеріне қатысты, бірақ әзірге ірі турнирлердің финалдық сатысына шыға алмады. Құраманың негізгі жетістіктері — УЕФА Еуро-2012 іріктеуінде топта үшінші орын алуы және 2022–2023 жылдардағы УЕФА Ұлттар лигасының B дивизионына көтерілуі.

Құраманың алғашқы бас бапкері кеңестік армян футболының жұлдызы Эдуард Маркаров болды. Кейін УЕФА мерейтойлық сыйлығының иегері Хорен Оганесян да бас бапкерлікке келді. Алғашқы жылдардағы бапкерлердің көбі екі жылдан артық жұмыс істемеді. 2006 жылы құраманы шотландиялық Иан Портерфилд басқарып, командаға алғашқы халықаралық жетістіктер әкелді: оның тұсында Армения Қазақстанды 2:1, Польшаны 1:0 жеңіп, құрамында Криштиану Роналду болған Португалиямен 1:1 тең түсті. Бірақ 62 жастағы Портерфилд обыр ауруынан қайтыс болып, ісін жалғай алмады. Оның орнына алдымен уақытша, кейін 2009 жылғы 10 ақпанда федерация президенті Рубен Айрапетянның бұйрығымен ресми түрде Вардан Минасян бас бапкер болды.

Еуро-2012 іріктеуінде Минасян басқарған Армения B тобында Ресей, Словакия, Ирландия, Македония және Андоррамен кездесті. Аутсайдер саналған Армения топ фаворитi Словакияны екі матчта да 4:0 және 3:1 жеңді, Андорраны 4:0 және 3:0 ұтты, Македониямен 2:2 тең түсіп, шешуші матчта 4:1 жеңді, топ жеңімпазы Ресеймен 0:0 ойнады. Армения топтағы ең көп гол — жалпы 22 гол соқты, Генрих Мхитарян 6 голымен B тобының ең өнімді ойыншысы атанды. Құрама финалдық сатыға шығуға жақындады, бірақ Ирландиямен шешуші матчта даулы жағдайда 1:2 жеңілді: испан төрешісі Эдуардо Гонсалес 26-минутта қақпашы Роман Березовскийді жаза алаңынан тыс допқа қол тигізді деп қызыл картамен алаңнан шығарды, алайда қайта көрсетілім доптың кеудесіне тигенін көрсетті. Сол кездесуде ирландиялық Саймон Кокстың допқа қолы тигені де жазаланбады, кейін ол мұны өзі мойындады. Валери Алексанян өз қақпасына гол соғып, матч тағдыры шешілді. Федерацияның наразылығы қабылданбады, ал Гонсалес матчтан кейін төрешілікті тастады. Еуро-2012-ге шыға алмағанымен, Минасян құраманы ФИФА рейтингінде рекордтық 41-орынға көтерді, топта үздік үшінші орынға жеткізді және Армения құрамасын ең ұзақ басқарған бапкер болды.

Еуро-2012 іріктеуінен кейінгі 2014 жылғы әлем кубогы мен Еуро-2016 іріктеулері сәтсіз өтті: Армения 2014 жылғы іріктеуде топ түбіне жақын тұрды, Еуро-2016 іріктеуін бірде-бір жеңіссіз соңғы орында аяқтады. 2018 жылғы әлем кубогы іріктеуінде Армения өз алаңында Черногорияны 3:2 жеңіп, сол жеңіс қарсыласының турнирге шыға алмауына себеп болды. Осыдан кейін Минасян құрамаға қайта келіп, 2018–2019 жылдардағы Ұлттар лигасының D дивизионында Македониядан қалып қойды, оның үстіне үйінде Гибралтарға 0:1 жеңілді. Осы сәтсіздіктен кейін Минасян жұмыстан кетіп, бас бапкер болып Армен Гюльбудагянц тағайындалды.

Еуро-2020 іріктеуінде Армения Италия, Босния және Герцеговина, Еуропаның бұрынғы чемпионы Грекия, Финляндия және Лихтенштейнмен бір топта болды. Алғашқы екі матчта Босниядан сырт алаңда 1:2, үйінде Финляндиядан 0:2 жеңілген команда кейін жиналып, Лихтенштейнді үйінде 3:0 ұтты, сосын Еуро-2004 чемпионы Грекияны сырт алаңда 3:2 жеңді. Италиядан үйінде 1:3 жеңілгеннен кейін Босния және Герцеговинаны сол алаңда 4:2 ұтты. Алайда Грекия, Финляндия және Италиямен қалған матчтарда ұтылып, топта бесінші орында қалды.

2020–2021 жылдардағы Ұлттар лигасының C дивизионында Армения Солтүстік Македония, Грузия және Эстониямен ойнады. Сырт алаңда Солтүстік Македониядан 1:2 жеңілген команда қыркүйекте үйінде Эстонияны 2:0 ұтты. Қазан айында Таулы Қарабақтағы екінші соғысқа байланысты «үй» матчтарын Польшада өткізуге мәжбүр болып, Грузиямен 2:2, Эстониямен 1:1 тең түсті. Сол жылдың қарашасында үйінен тыс ойнағанына және капитаны Генрих Мхитарянның болмауына қарамастан Армения Тбилисиде Грузияны 2:1, Кипрдегі «үй» матчында Еуро-2020-ға іріктелген Солтүстік Македонияны 1:0 жеңді. Бұл жеңістер құраманы 2022–2023 жылдардағы Ұлттар лигасының B дивизионына көтерді.

2022 жылғы әлем кубогы іріктеуінде Армения Германия, Исландия, Румыния және Солтүстік Македониямен бір топта болды. Сырт алаңда Лихтенштейнді 1:0 жеңген құрама үй матчтарында Исландияны 2:0, Румынияны 3:2 ұтып, тарихында алғаш рет топ басына шықты. Алайда қалған жеті матчта бірде-бір жеңіске жете алмады: Германиядан 0:6 ойсырап жеңіліп, үйінде Лихтенштейнмен 1:1 тең түсті. Нәтижесінде Армения топта төртінші орында, Лихтенштейн мен Исландиядан жоғары, бірақ плей-оффқа шыққан Солтүстік Македониядан алты, үшінші орындағы Румыниядан бес ұпай артта қалды.

Құраманың ең ірі жеңісі — 2016 жылғы 28 мамырда Лос-Анджелесте Гватемаланы 7:1 жеңуі, ең ауыр жеңілісі — 2022 жылғы 29 наурызда Ослода Норвегиядан 0:9 ұтылуы. ФИФА рейтингіндегі ең жоғары орны — 30-орын (2014 жылғы ақпан), ең төменгі орны — 159-орын (1994 жылғы шілде). Құрама тарихында ең көп матч өткізген ойыншы — Саргис Овсепян (132 матч), ең көп гол соққан — Генрих Мхитарян (32 гол).

Құраманың негізгі жаттығу базасы — Ереванның солтүстігіндегі Аван ауданында орналасқан Армения футбол федерациясының Техникалық орталық-академиясы. Үй матчтары Вазген Саргсян атындағы Республикалық стадионда өтеді. Бұл стадион 1953 жылы бір жылда салынып, кеңестік кезеңде және 1999 жылға дейін «Динамо» деп аталды; 1999 жылы қайта жаңартылып, сол жылы дүние салған Арменияның бұрынғы премьер-министрі Вазген Саргсянның есімі берілді. Сыйымдылығы — 14 968 орын. 2008 жылы стадион УЕФА талаптарына сай ауқымды жаңартудан өтті. Онда Ереванның «Пюник» және «Улисс» клубтары да ойнайды.

Армения құрамасы 2000 жылға дейін үй матчтарын «Раздан» стадионында өткізді. Ол 1969–1970 жылдары 18 айда, мұнай магнаты Галуст Гүлбенкян қорының қаржылық қолдауымен салынды; құрылысқа 5 миллион сом жұмсалды. Стадион Раздан өзенінің жағасында орналасқандықтан осы атауды алды. Ол 70 мыңнан астам орынмен Армениядағы ең үлкен стадион болды және 1970 жылғы 29 қарашада ашылды. Кеңес кезінде КСРО-дағы ең үлкен төрт стадионның бірі және екі қабатты санаулы арена саналды. «Раздан» 1971 жылғы 19 мамырда алғашқы ресми матчын өткізді: Ереванның «Араратына» 78 000 көрермен алдында «Қайратты» 3:0 жеңді. Кейін бұл стадионда «Арарат» 1973 жылғы КСРО жоғары лигасының және 1973, 1975 жылдардағы КСРО кубогының жеңімпазы атанды. КСРО құрамасы мұнда тек екі кездесу өткізді, екеуі де 1978 жылы: сәуірде Финляндиямен жолдастық матчта 10:2, ал алты айдан кейін Еуро-1980 іріктеуінде Грекияны 2:0 жеңді. Стадион сыйымдылығы кейін 70 000 орыннан 53 849 орынға дейін азайды. 2012 жылдың екінші жартысында «Раздан» толық жаңартылып, құраманың тұрақты үй алаңына айналуы жоспарланды. Армения мұнда 2008 жылы Түркиямен, ал 2012 жылғы 12 қазанда 2014 жылғы әлем кубогы іріктеуінде Италиямен ойнады, содан кейін бұл арена құрама матчтарында пайдаланылмады; қазір ол негізінен армян клубтары мен басқа спорт жарыстарына арналған.

Құраманың үй формасында бұрын Степан Малхасянц жасаған Арменияның қызыл-көк-сарғылт туының түстері қолданылған — алғашқы жейделерде үш түс те болды. Ресми түсіндірме бойынша қызыл түс Армения таулы қыратын, армян халқының өмір үшін күресін, христиан сенімін сақтауын, елдің тәуелсіздігі мен бостандығын; көк түс халықтың бейбіт аспан астында өмір сүру ерік-жігерін; сарғылт түс халықтың шығармашылық қабілеті мен еңбекқорлығын білдіреді. 2010 және 2011 жылдары өткен Еуро-2012 іріктеу матчтарында Hummel дайындаған қызыл-көк-қызыл форма пайдаланылды. 2012 жылғы мамырда Грекиямен жолдастық матчтан бастап құрама Adidas шығарған толық қызыл үй және толық ақ сырт формасына көшті.

2025 жылдан құраманың бас бапкері — Егише Меликян, капитаны — Эдуард Сперцян.