Арсенал тарихы

Клубты 1886 жылдың қазан айында Вулидждегі Корольдік Арсенал зауытының жұмысшылары — шотландиялық Дэвид Дэнскин және оның он бес әріптесі құрды. Әрқайсысы алты пенстен салым қосты, ал Дэнскин үш шиллинг қосымша берді. Алғашқы атауы — Dial Square, зауыт кешеніндегі шеберхана атымен аталды. Алғашқы ойынын 1886 жылғы 11 желтоқсанда Истерн Уондерерске қарсы өткізіп, 6:0 есебімен жеңді. 1887 жылдың қаңтарына қарай команда Ройал Арсенал деп аталды, алаңы алдымен Пламстед Коммон, кейін негізінен Манор Граунд болды. Тұңғыш тағамдары — 1889–1890 жылдардағы Кент аға кубогы мен Лондон қайырымдылық кубогы, 1890–1891 жылғы Лондон аға кубогы. 1891 жылы Ройал Арсенал кәсіпқойлыққа өткен алғашқы лондондық клубқа айналды.

1893 жылы жауапкершілігі шектеулі серіктестік болған клуб Вулидж Арсенал атауын алып, Футбол лигасына қосылды — ол Англияның оңтүстігінен лигаға кірген алғашқы команда болды. Екінші дивизионнан бастап, 1904 жылы Бірінші дивизионға көтерілді. Көрермен санының азаюы мен қаржы қиындықтары 1910 жылға қарай клубты банкроттыққа жақындатты, ісшілер Генри Норрис пен Уильям Холл клубқа келіп, оны басқа жерге көшіруді көздеді. 1913 жылы, Екінші дивизионға түскеннен кейін көп ұзамай, клуб өзен арқылы солтүстік Лондонға — Хайберидегі жаңа Арсенал стадионына көшті, осылайша Тоттенхэм Хотспурдың жақын көршісіне айналып, Солтүстік Лондон дербиі дүниеге келді. 1919 жылы Футбол лигасы дау туғызған шешім қабылдап, 1914–1915 маусымында Екінші дивизионда бесінші орында аяқтағанына қарамастан, Арсеналды кеңейтілген Бірінші дивизионға көтерді. Сол жылдардан бастап клуб ресми құжаттарда «The» сөзін алып тастап, бүгінгі Арсенал атауына біржола көшті. Жаңа стадион мен Бірінші дивизион арқасында табыс күрт өсіп, клубты «Англия банкі клубы» деп атай бастады.

1925 жылы Арсенал рекордтық жалақы ұсынып, Хаддерсфилд Таунның жаттықтырушысы Герберт Чапманды шақырды. Чапман команданы түбегейлі жаңартты: жаттықтырушы етіп болашақта клубтың бас бапкері болатын Том Уиттакерді тағайындады, ойыншы Чарли Бьюкеннің көмегімен жаңа WM схемасын енгізді, Клифф Бастин мен Эдди Хэпгуд сияқты жас таланттарды тартып, Дэвид Джек пен Алекс Джеймс секілді жұлдыздарды сатып алды. Өзгерген Арсенал 1930 жылы тұңғыш ұлттық тағамы — ФА Кубогын, 1930–1931 және 1932–1933 маусымдарында чемпиондық атақтарды жеңіп алды. Чапман тұсында пішімге ақ жең бен ойыншы нөмірлері қосылды, қызыл түс ашығырақ болды, метро станциясы клуб атымен аталды, Хайберидің арт-деко стиліндегі трибуналары мен ағылшын футболындағы алғашқы прожекторлар пайда болды. 1933–1934 маусымының ортасында Чапман өкпе қабынуынан қайтыс болды.

Ісін жалғастырған Джо Шоу мен Джордж Эллисон 1933–1934, 1934–1935 және 1937–1938 маусымдарында чемпиондықтарды, 1936 жылы ФА Кубогын жеңіп алды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Футбол лигасы жеті жылға тоқтады; Арсенал соғыста қаза тапқан ойыншылар саны жағынан жоғарғы дивизионның барлық клубынан асып түсті, сондай-ақ Норт Бэнк трибунасын қайта салудан қалған қарыз клуб қаражатын едәуір сарқыды. Соған қарамастан Арсенал соғыстан кейінгі екінші маусымда — 1947–1948 жылы чемпион атанды; бұл Том Уиттакердің бас бапкер ретіндегі алғашқы маусымы еді. 1950 жылы үшінші ФА Кубогын, 1952–1953 маусымында рекордтық жетінші чемпиондығын жеңіп алып, клуб сол кездегі Англия тарихындағы ең табысты командаға айналды.

Бұдан кейінгі 18 жыл бойы Арсенал чемпиондық та, ФА Кубогын да ала алмады: 1950–1960 жылдардың көбін кесте ортасында өткізді, тіпті 1962–1966 жылдары клубты басқарған Англия құрамасының бұрынғы капитаны Билли Райт те жетістік әкелмеді. 1966 жылы клуб физиотерапевті Берти Мидің бас бапкер болып тағайындалуы жанкүйерлер мен баспасөзді таңғалдырды, бірақ ол Дон Хоумен және Боб Макнаб, Джордж Грэм сияқты ойыншылармен бірге команданы 1967–1968 және 1968–1969 маусымдарында Лига кубогының финалына шығарды. 1969–1970 маусымында Арсенал тұңғыш еуропалық тағамы — Жәрмеңкелер кубогын, ал келесі маусымда тарихындағы алғашқы чемпиондық пен ФА Кубогының «дублін» жеңіп алды. Дубль иесі құрам тез ыдырап, онжылдықтың қалған бөлігі сәтсіздіктерге толы болды: 1972 жылы ФА Кубогының, 1972–1973 маусымында Бірінші дивизионның күміс жүлдегері атанды.

1976 жылы Мидің орнына клубтың бұрынғы ойыншысы Терри Нилл келді — 34 жасында ол клуб тарихындағы ең жас бапкер болды. Малкольм Макдональд, Пэт Дженнингс сияқты жаңа ойыншылармен және Лиам Брэди, Фрэнк Стэплтон секілді талантты құраммен команда 1978, 1979 және 1980 жылдары қатарынан үш рет ФА Кубогының финалына шықты, 1980 жылы Кубок иелері кубогының финалында 11 метрлік соққылар сериясында ұтылды. Осы кезеңдегі жалғыз тағамы — Манчестер Юнайтедті соңғы минуттағы голмен 3:2 жеңген 1979 жылғы ФА Кубогы, ол финал классикалық матч ретінде бағаланады.

1986 жылы клубқа бас бапкер ретінде 1971 жылғы дубль иесі Джордж Грэм оралып, алғашқы маусымында — 1987 жылы Арсеналға тұңғыш Лига кубогын әперді. 1988 жылға қарай Найджел Уинтерберн, Ли Диксон және Стив Боулд келіп, өз тәрбиеленушісі Тони Адамс бастайтын атақты «қорғаныс төрттігі» қалыптасты. Команда 1988 жылы Футбол лигасының жүзжылдық кубогын, 1988–1989 маусымында чемпиондықты (тағдыршешті кездесуде Ливерпульге соңғы минутта соғылған голмен), 1990–1991 маусымында бір-ақ рет жеңіліп тағы бір чемпиондықты, 1993 жылы ФА Кубогы мен Лига кубогының дублін, 1994 жылы Кубок иелері кубогын жеңіп алды, ал 1994 жылғы Еуропа Суперкубогы финалында Миландан ұтылды. Грэм агент Руне Хаугеден заңсыз сыйақы алғаны анықталып, 1995 жылдың ақпанында қызметінен босатылды. Оның орнындағы Брюс Риох бір ғана маусым жұмыс істеп, команданы қатарынан екінші рет Кубок иелері кубогының финалына шығарды, бірақ онда Реал Сарагосадан жеңілді.

Клуб 1996 жылдың қазанында тағайындалған француз маманы Арсен Венгер тұсында түбегейлі өзгерді: шабуылшыл футбол, тамақтану мен дене дайындығындағы реформа, жоғары деңгейдегі скаутинг оның дәуірінің басты белгісіне айналды. Патрик Виейра, Тьерри Анри сияқты ойыншылармен Арсенал 1997–1998 және 2001–2002 маусымдарында тағы екі дубль алды, 1999–2000 УЕФА кубогының финалына шықты, 2003 және 2005 жылдары ФА Кубогын жеңді, ал 2003–2004 маусымында Премьер-лиганы бірде-бір рет жеңілмей қорытындылап, «Жеңілмейтіндер» атанды. Бұл 2003 жылғы 7 мамыр мен 2004 жылғы 24 қазан аралығындағы 49 матчтан тұратын жеңіліссіз ұлттық рекордтың бөлігі болды. Венгердің алғашқы тоғыз маусымының сегізінде клуб бірінші не екінші орында аяқтады. 2005–2006 маусымында Арсенал Чемпиондар лигасының финалына шыққан алғашқы лондондық клуб болды, бірақ Барселонаға 1:2 есебімен ұтылды. 1998 пен 2017 жылдар аралығында клуб Чемпиондар лигасына қатарынан он тоғыз маусым іріктелді — бұл ағылшын футболындағы рекорд. 2014 жылы ФА Кубогының финалында Халл Ситиді 0:2-ден кейін 3:2 жеңіп, тоғыз жылдан кейін тағам алды, келесі жылы да кубокты қорғап қалды, ал 2016–2017 маусымында 13-ші ФА Кубогын алып, турнир тарихындағы ең табысты клубқа айналды. Венгер өзінің 21-ші, соңғы маусымынан кейін 2018 жылғы 13 мамырда клубтан кетті.

Венгерден кейін 2018 жылы испан Унаи Эмери клуб тарихындағы алғашқы «бас жаттықтырушы» атағымен келді; оның тұсында команда Премьер-лигада бесінші орын алып, Еуропа лигасының финалына шықты. 2019 жылдың 29 қарашасында Эмери қызметінен босатылып, уақытша Фредди Люнгберг басқарды, ал 20 желтоқсанда клубтың бұрынғы капитаны Микел Артета тағайындалды. Артетамен бірге Арсенал 2020 жылы Челсиді 2:1 жеңіп, рекордтық 14-ші ФА Кубогын иеленді. 2021 жылдың сәуірінде клуб бөлектенген Суперлиганың құрылтайшыларының бірі болып жарияланды, бірақ жаппай сынға ұшырап, екі күннен кейін жобадан шықты. 2022–2023, 2023–2024 және 2024–2025 маусымдарында команда қатарынан үш рет екінші орында аяқтады, 2023–2024 маусымының алдында Манчестер Ситиді жеңіп 17-ші ФА Қауымдастық қалқанын алды, ал 2024–2025 Чемпиондар лигасында жартылай финалға шығып, ПСЖ-дан екі матчтың қорытындысымен 1:3 ұтылды. 2026 жылғы 19 мамырда Арсенал бір тур қалғанда 2003–2004 маусымнан бергі тұңғыш, жалпы есепте 14-ші чемпиондық атағын жеңіп алды — бұл Артета тұсындағы алғашқы Премьер-лига тәжі. Сол маусымда клуб тарихында екінші рет Чемпиондар лигасының финалына шықты, бірақ Будапешттегі Пушкаш Аренада ПСЖ-мен негізгі және қосымша уақыттағы 1:1-ден кейін 11 метрлік соққылар сериясында 3:4 есебімен ұтылды.

Клубтың дәстүрлі түсі — ақ жеңді ашық қызыл жейде және ақ шалбар. Қызыл түс 1886 жылы Ноттингем Форесттен келген сыйлыққа байланысты таңдалды: Dial Square құрылтайшылары Фред Бирдсли мен Моррис Бейтс бұрынғы клубына хат жазып, жейделер жиынтығы мен доп алған. 1933 жылы Герберт Чапман жейдеге ақ жең қосып, қызыл түсті ашығырақ етті; содан бері бұл үйлесім тек екі маусымда өзгерді — 1966–1967 жылы толық қызыл жейде, 2005–2006 маусымында Хайберидегі соңғы жылға орай 1913 жылғы қою қызыл жейде киілді. Қонақтағы дәстүрлі түс ұзақ уақыт ақ немесе қою көк болды, ал 1968 жылғы тыйымнан кейін 1969–1970 маусымында сары жейде мен көк шалбардан тұратын жиынтық енгізіліп, 1971 жылғы ФА Кубогының финалы мен 1978–1980 жылдардағы финалдарда киілгендіктен «сәтті» атанды. Арсеналдың түстері Спарта Прага, Хиберниан, Санта-Фе және «Os Arsenalistas» лақап атын алған Брага клубтарына үлгі болды. Эмблема 1888 жылы үш зеңбірек бейнесімен пайда болып, кейін бір зеңбірекке ауысты; 1949 жылы құрамына клубтың Victoria Concordia Crescit ұраны кірген нұсқа, ал 2002 жылы авторлық құқықпен қорғалатын қазіргі заманғы нұсқа бекітілді. 2011–2012 маусымында клуб 125 жылдығын атап өтіп, құрылтайшы он бес адамға арналған емен және лавр жапырақтары бейнеленген арнайы эмблеманы киді.

Арсенал 1913 жылғы қыркүйектен 2006 жылғы мамырға дейін Хайбери деген атпен танымал Арсенал стадионында ойнады; оны атақты сәулетші Арчибальд Лейтч жобалаған, 1930 жылдары арт-деко стиліндегі Батыс және Шығыс трибуналары салынған. Бір кезде 60 мыңнан астам көрермен сыйған стадион Тейлор баяндамасынан кейін 1993–1994 маусымына қарай толық отыратын орынға айналып, сыйымдылығы 38 419-ға дейін қысқарды; сол себепті 1998–2000 жылдары Чемпиондар лигасының үй матчтарын Уэмбли қабылдады. Кеңейту мүмкін болмағандықтан клуб 2000 жылы Эшбертон Гроувте жаңа стадион салуды ұсынды; құрылыс 2006 жылдың шілдесінде аяқталды. Эмирейтс стадионы атауын ағылшын футболы тарихындағы ең ірі, шамамен 100 миллион фунттық демеушілік келісім бойынша алды, қазіргі сыйымдылығы — 60 704 орын. Команда 1999 жылы ашылған Хертфордширдегі Шенли жаттығу орталығында дайындалады.

Клубтың жанкүйерлері «Gooners» деп аталады, ол «The Gunners» лақап атынан шыққан. Үй матчтарының барлығы дерлік толық сатылады; клубтың орташа көрермен саны ағылшын футболындағы ең жоғарылардың бірі. Ислингтон мен көрші аудандардың әртүрлілігіне байланысты жанкүйерлер қауымы әр әлеуметтік топтан құралған, дәстүрлі түрде ирландиялық, африкалық-кариб және оңтүстіказиялық қауымдастықтардың қолдауы күшті. 2011 жылғы бір зерттеу бойынша клубтың әлемдік жанкүйер саны 113 миллион деп бағаланған; Арсенал әсіресе Африкада танымал. Гимн ретінде Луи Данфордтың «The Angel (North London Forever)» әні орындалады, ал трибуналарда «One-Nil to the Arsenal», «Good Old Arsenal» және өзін-өзі мұқату әуенімен «Boring, Boring Arsenal» скандирленеді. Клубтың талисманы — 1994 жылдың тамызындағы Манчестер Ситиге қарсы матчта алғаш көрінген, жасыл динозавр Ганнерзавр Рекс. Басты бақталасы — Тоттенхэм Хотспур (Солтүстік Лондон дербиі), сондай-ақ Челси және 1980 жылдардың соңынан бері, әсіресе 2000 жылдардың басында күшейген Манчестер Юнайтедпен қарсыластық бар.

Клуб рекордтарына келсек, ойындар саны бойынша алда Дэвид О'Лири — 1975–1993 жылдары 722 матч, одан кейін Тони Адамс (669), қақпашылар арасында Дэвид Симен (564). Үздік бомбардир — 1999–2012 жылдары барлық турнирде 228 гол соққан Тьерри Анри; ол 2005 жылдың қазанында Иан Райттың 185 голын басып озды, ал Райт 1997 жылы Клифф Бастиннің 178 голдық көрсеткішін жаңартқан еді. Анри лигадағы 175 голымен де рекордшы. Клубтың ең қымбат сатып алуы — 2023 жылдың шілдесінде Вест Хэм Юнайтедтен бастапқы 100 миллион фунтқа келген Деклан Райс. Үй матчындағы ең көп көрермен саны — 1998 жылғы 25 қарашада Уэмблиде Лансқа қарсы Чемпиондар лигасы кездесуіндегі 73 707 адам; Хайберидегі рекорд — 1935 жылғы Сандерлендпен матчтағы 73 295, Эмирейтстегі рекорд — 2007 жылғы Манчестер Юнайтедпен 2:2 ойындағы 60 161 көрермен. Арсенал 49 матчтық жеңіліссіз серия рекордының және жоғарғы дивизиондағы ең ұзақ жеңіс сериясының иесі, ал 2005–2006 маусымында Чемпиондар лигасында 995 минут гол жібермей рекорд орнатты — серияны финалда Самуэл Это'о үзді.

Клубтың ең ірі акция иесі — америкалық Стэн Кронке, ол 2007 жылы акция сатып ала бастап, 2011 жылы толық бақылауға қол жеткізді, ал 2018 жылдың тамызында Алишер Усмановтың үлесін 550 миллион фунтқа сатып алып, жалғыз иесіне айналды. Арсеналдың бас компаниясы Arsenal Holdings plc биржада кең сауда жасалмайтын жабық құрылым ретінде жұмыс істейді. 2023–2024 маусымындағы жылдық табысы 616,6 миллион фунт болды, Forbes клубты 3,4 миллиард АҚШ долларына бағалап, әлемдегі сегізінші ең қымбат футбол клубы деп атады. Арсенал медиа тарихында да ерекше орын алады: 1927 жылғы 22 қаңтарда Шеффилд Юнайтедпен матчы радиодан тікелей таратылған алғашқы ағылшын лига кездесуі болды, 1937 жылғы 16 қыркүйекте негізгі құрам мен резервтің көрсетілім матчы әлемде тұңғыш рет теледидардан тікелей көрсетілді, ал клуб BBC арнасының Match of the Day бағдарламасының алғашқы шығарылымына да қатысты. Клуб туралы Ник Хорнбидің «Fever Pitch» кітабы жазылып, екі рет экрандалды, ал 2022 жылы Amazon Prime Video «All or Nothing: Arsenal» сериалын шығарды. 1985 жылдан бері «Arsenal in the Community» әлеуметтік бағдарламасы, 1992 жылдан қайырымдылық қоры жұмыс істейді, 2011 жылдан Save the Children ұйымы клубтың жаһандық қайырымдылық серіктесі болып табылады.