Рома тарихы

Клубты құру ісін Итало Фоски бастады, ол билік құрған Ұлттық фашистік партияның Римдегі беделді өкілі еді. Рома ФК, Альба-Аудаче және Фортитудо-Про Рома клубтары бірікті. Бірігудің мақсаты — Италия астанасына сол кездегі күшті солтүстік клубтарымен бақ сынасатын мықты команда беру болды. Римдегі ірі клубтардың ішінде бірігуге тек Лацио қарсы шықты. Үш негізін салған клуб та төменгі дивизионға түскен болатын, бірақ ФИГК жаңа командаға Серия А-ның алдындағы Ұлттық дивизионға өтуге арнайы жолдама берді. Алғашқы маусымдарда команда «Мотовелодромо Аппио» аренасында ойнады, содан кейін жұмысшылар тұратын Тестаччо ауданында 1929 жылғы қарашада ашылған, толықтай ағаштан салынған «Кампо Тестаччо» стадионына көшті. Клубтың алғашқы елеулі жетістігі — 1930–1931 жылғы чемпионатта Ювентустан кейінгі екінші орын. Бұл кезеңнің басты ойыншылары — капитан Аттилио Феррарис, Гуидо Масетти, Фульвио Бернардини және Родольфо Волк.

Құрамды жаңартып, шабуылға аргентиналық Энрике Гуаитаны қосқан Рома Луиджи Барбезино басшылығымен 1935–1936 жылдары чемпион Болоньядан бір ұпай кейін қалып, тұңғыш тағына жақындады. Ұзақ тұрақсыздықтан кейін команда 1941–1942 жылғы маусымда күтпеген жеңіске жетіп, алғашқы скудеттосын алды. Альфред Шаффер жаттықтырған құрамда жергілікті шабуылшы Амедео Амадей соққан 18 гол шешуші рөл ойнады. Ол тұста Италия Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысып жатқан еді, Рома «Стадио Назионале ПНФ» аренасында ойнады.

Соғыстан кейінгі жылдары клуб 1940 жылдардың басындағы деңгейіне қайта көтеріле алмады: бес маусым қатарынан Серия А кестесінің төменгі жартысында қалып, 1950–1951 жылғы маусымның соңында тарихындағы жалғыз рет Серия В-ға түсті. Кейін Италия ұлттық құрамасын басқаратын Джузеппе Виани тұсында команда бірден жоғарғы дивизионға қайта көтерілді. Ағылшын Джесси Карвердің басшылығымен 1954–1955 жылдары Рома екінші орынға шықты. Клубтың Италиядан тыс алғашқы жетістігі 1960–1961 жылдары келді: финалда Бирмингем Ситиді 4:2 ұтып, Қалалар жәрмеңкесі кубогын иеленді. Бірнеше жылдан кейін, 1963–1964 жылдары Торинону 1:0 жеңіп, тұңғыш Италия Кубогын алды. 1964–1965 жылғы маусымда клуб ең ауыр дағдарысты бастан кешті: бапкер Хуан Карлос Лоренсо клубтың ойыншыларға жалақы төлей алмайтынын және Виченцаға кезекті кездесуге бару мүмкіндігі жоқ екенін жариялады. Жанкүйерлер Систина театрында қаржы жинау кешін өткізді, ал жаңа президент Франко Эванджелистидің сайлануымен банкроттықтың алды алынды. Екінші Италия Кубогын команда 1968–1969 жылдары алды. 1969 жылы Джакомо Лози барлық турнирлерде 450 матч өткізіп, 38 жыл бойы сақталған клуб рекордын орнатты.

1972 жылы Рома Блэкпулды 3:1 ұтып, Ағылшын-италиялық кубокты жеңіп алды. 1970 жылдарда клуб Серия А-ның жоғарғы жартысына тұрақты түрде іліне алмады, ең үздік көрсеткіші — 1974–1975 жылдардағы үшінші орын. Жаңа табысты дәуір 1979–1980 жылғы Италия Кубогымен басталды: финалда Торино 11 метрлік доптар сериясында ұтылды. Милан клубының бұрынғы ойыншысы Нильс Лидхольм басқарған, Бруно Конти, Агостино Ди Бартоломеи, Роберто Пруццо және Фалькао ойнаған құрам 1980–1981 жылдары Ювентустан қалып, екінші орын алды. 1982–1983 жылдары Рома 41 жылдан кейін екінші рет чемпион атанды. Келесі маусымда клуб чемпионатта екінші орын алып, Италия Кубогын жеңіп, 1984 жылғы Еуропа чемпиондар кубогының финалына шықты: Ливерпульмен кездесу Пруццоның голынан кейін 1:1 есебімен аяқталып, Рома 11 метрлік доптар сериясында ұтылды. 1980 жылдардағы табысты кезең 1985–1986 жылдардағы екінші орынмен және Сампдорияны 3:2 жеңген Италия Кубогымен тәмамдалды.

Бұдан кейін чемпионатта құлдырау басталды, сол жылдардың сирек жетістіктерінің бірі — 1987–1988 жылдардағы үшінші орын. 1991 жылы клуб УЕФА Кубогының таза италиялық финалында Интернационалеге 2:1 есебімен ұтылды. Сол маусымда Рома жетінші Италия Кубогын алып, Италия Суперкубогында Сампдориядан кейін екінші болды. Онжылдықтың қалған бөлігі клуб тарихындағы солғын кезеңге жатады: чемпионаттағы ең үздік көрсеткіші — 1997–1998 жылдардағы төртінші орын. Осы кезде клубтың өз мектебінен шыққан шабуылшы Франческо Тотти ойынға араласып, кейін команданың тірегі мен капитаны болды.

Үшінші скудеттосын Рома 2000–2001 жылдары алды: маусымның соңғы күні Парманы 3:1 ұтып, Ювентустан екі ұпай алға шықты. Капитан Тотти жеңістің басты тұлғасы болды, кейін ол бірнеше клуб рекордын жаңартты. Бұл кезеңнің басқа маңызды ойыншылары — Альдаир, Кафу, Габриэль Батистута және Винченцо Монтелла. 2000 жылдар клуб тарихындағы ең табысты онжылдық саналады: Рома чемпионатта алты рет екінші орын алды, төрт Италия Кубогының финалында және үш Суперкубок финалында ойнады, ал 2001 және 2007 жылдары тұңғыш екі Суперкубогын иеленді. 2006 жылғы Калчополи ісіне қатысы болмаған клуб жазалар шығарылғаннан кейін 2005–2006 жылғы маусымның күміс жүлдегері деп танылды. 2006–2007 және 2007–2008 жылдары Рома Италия Кубогын екі мәрте жеңіп, чемпионатта екінші орын алды, ал УЕФА Чемпиондар лигасында екі маусымда да ширек финалға шығып, Манчестер Юнайтедтен ұтылды. 2008–2009 жылғы Чемпиондар лигасында топтық кезеңде Челсиден жоғары шығып, тарихында алғаш рет топ жеңімпазы болды, бірақ плей-оффта Арсеналға 11 метрлік доптар сериясында есе жіберді. 2009–2010 жылғы маусымның сәтсіз басталуынан кейін Лучано Спаллеттиді Клаудио Раньери алмастырды және команда чемпионатта 24 матч бойы жеңіліс көрмей, тағы да Интернационаледен кейінгі екінші орынға шықты.

2010 жылдың жазында 1993 жылдан клубты басқарған Сенси әулеті қарызды өтеу келісімінің шеңберінде бақылауды беруге келісті. 2011 жылғы 16 сәуірде клуб Томас ДиБенедетто бастаған америкалық инвесторлар тобының қолына өтті, ол клубтың 22-ші президенті болды, кейін оны Джеймс Паллотта алмастырды. Америкалық иелер спорт директоры қызметіне Вальтер Сабатинини, бас бапкерлікке Луис Энрикені тағайындады. 2013 жылы Рома Италия Кубогының финалында тарихта алғаш рет Лациомен тап келіп, 0:1 ұтылды. 2013 жылғы 12 маусымда бас бапкер болған Руди Гарсия алғашқы он матчының барлығында жеңіске жетіп, Серия А рекордын орнатты; 2013–2014 жылдары клуб 85 ұпай жинап, рекордтық 102 ұпайға жеткен Ювентустан кейінгі екінші орынды алды және келесі маусымда да екінші болды. 2015 жылы клуб УЕФА-ның қаржылық әділдік ережелерін бұзғаны үшін жазаланды. 2016 жылы командаға Спаллетти екінші рет қайтып, оны кесте ортасынан үшінші орынға дейін көтерді. 2017 жылғы 28 мамырда Тотти Генуяны 3:2 жеңген матчта клуб құрамындағы 786-шы және соңғы ойынын өткізіп, мансабын аяқтады; капитандық қолсауытты Даниэле Де Росси алды.

2017 жылғы 13 маусымда бас бапкер болып клубтың бұрынғы ойыншысы Эусебио Ди Франческо тағайындалды. 2017–2018 жылғы Чемпиондар лигасының ширек финалында Рома Барселонадан қонақта 1:4 ұтылып, үйде 3:0 жеңіп, 1984 жылдан бері алғаш рет жартылай финалға шықты, онда Ливерпульге екі матчтың жиынтығымен 6:7 есебімен есе жіберді. Жартылай финалдан түскен қаржы және қақпашы Алиссонды Ливерпульге әлемдік рекордтық 72 миллион еуроға сату клубқа трансфер базарында белсенді болуға мүмкіндік берді. 2020 жылғы 6 тамызда клубты америкалық кәсіпкер Дан Фридкин сатып алды. 2021 жылы бас бапкерлікке Жозе Моуринью келіп, 2022 жылғы 25 мамырда финалда Фейеноордты ұтып, командаға УЕФА Конференция лигасының алғашқы жеңісін сыйлады; 2022–2023 жылдары Рома УЕФА Еуропа лигасының финалына шықты. Клубтың 95,97 пайызы The Friedkin Group тобына тиесілі, президенті — Дан Фридкин, бас бапкері — Джан Пьеро Гасперини.

1953–1954 жылғы маусымнан бастап Рома үй матчтарын Лациомен ортақ пайдаланатын «Стадио Олимпико» аренасында өткізеді. Сыйымдылығы 72 мыңнан асатын стадион Италияда «Сан-Сирадан» кейінгі екінші үлкен арена. 1989–1990 жылдары Италияда өткен әлем чемпионатына дайындық кезінде стадион түгелдей бұзылып, қайта салынды, ол уақытта клуб «Стадио Фламиниода» ойнады. Бұған дейін команда «Мотовелодромо Аппио» (1927–1928), «Кампо Тестаччо» (1929–1940) және «Стадио Назионале дель ПНФ» (1940–1953) аренасын пайдаланған. Тор ди Валле ауданында жаңа стадион салу жобасы 2021 жылдың ақпанында толық тоқтатылды, 2022 жылы клуб Пьетралатадағы жаңа орынға көшті. Римнің оңтүстік-шығысындағы Тригория жаттығу орталығы 1977 жылы сатып алынып, 1979 жылғы 23 шілдеде ашылды; ол клуб тұлғасының есімімен «Фульвио Бернардини ди Тригория» деп аталады. 1990 жылғы әлем чемпионаты кезінде онда Аргентина ұлттық құрамасы тұрды, 2019 жылдан бері орталық аумағында клубтың жасөспірімдеріне арналған мектеп жұмыс істейді.

Doxa институты мен L'Espresso журналының 2006 жылғы зерттеуіне сәйкес, Рома — Италияда жанкүйерлері саны бойынша бесінші клуб (елдегі футбол жанкүйерлерінің шамамен 7 пайызы), Ювентус, Интернационале, Милан және Наполиден кейін. Тарихи тұрғыда клубты қолдаушылардың ең үлкен бөлігі Римнің орталық аудандарынан, әсіресе Тестаччодан шыққан. Клубтың дәстүрлі ультрас топтасуы — көптеген шағын топтардың бірігуінен туған Commando Ultrà Curva Sud (CUCS), ол 1990 жылдардың ортасында тарап кетті. Сол уақыттан бері «Олимпикодағы» Оңтүстік трибунаны оңшыл көзқарастағы топтар бақылайды, ал ең көне топ Fedayn саяси емес. 2015 жылғы қарашада Рома мен Лационың ультрастары «Олимпикода» орнатылған жаңа қауіпсіздік шараларына қарсылық ретінде дербиді бойкоттады. Клубтың әнұраны — әнші Антонелло Вендиттидің «Roma (non si discute, si ama)» әні, ол әр матч алдында орындалады, ал үйдегі жеңістерден кейін сол әншінің «Grazie Roma» әні ойналады.

Клубтың басты бақталасы — «Олимпикоды» бірге пайдаланатын Лацио; екі команда арасындағы Derby della Capitale әлемдегі ең қызу қақтығыстардың біріне саналады. Дерби тарихында қатыгездік жағдайлары да болды: 1979–1980 жылғы маусымда Оңтүстік трибунадан атылған сигналдық зымыраннан Лацио жанкүйері Винченцо Папарелли қаза тапты, 2004 жылғы наурызда матч тоқтатылды. Наполимен өтетін кездесу Derby del Sole («Күн дербиі») деп аталады. Жанкүйерлер Ювентусты (бақталастық 1980 жылдары күшейді), Миланды, Аталантаны және Интернационалені де қарсыластар қатарына қосады.

Клубтың ресми рекордшысы — Франческо Тотти: 1993 жылдан 2017 жылға дейінгі 25 маусымда барлық турнирлерде 786 матч, соның ішінде Серия А-да 619 матч өткізген. Ол сондай-ақ клубтың үздік бомбардирі: барлық турнирлерде 307 гол, оның 250-і Серия А-да (бұл да клуб рекорды). Барлық турнирлер бойынша екінші орында Роберто Пруццо (138 гол). Бір маусымдағы ең көп гол рекордын 1930–1931 жылдары Серия А-да 29 доп соққан Родольфо Волк орнатты, оны 2016–2017 жылдары Эдин Джеко қайталады. Амедео Амадей Серия А тарихындағы ең жас автор рекордын сақтап отыр. Ресми матчтардағы тұңғыш ойыны 1927–1928 жылғы Ұлттық дивизионда Ливорноға қарсы 2:0 жеңіспен өтті. Ең ірі жеңісі — 1929–1930 жылғы маусымда Кремонезені 9:0 ұтуы, ал ең ауыр жеңілісі 1:7 есебімен бес рет қайталанды: Ювентустан (1931–1932),토риноден (1947–1948), Манчестер Юнайтедтен (2006–2007), Баварияден (2014–2015) және Фиорентинадан (2018–2019). 2017 жылдан бері клуб Тоттиді еске алу үшін 10-нөмірлі жейдені ешкімге бермейді: 2022 жылы ол Пауло Дибалаға ұсынылды, бірақ ойыншы 21-нөмірді таңдады. Рома құрамында ойнап жүріп он алты футболшы ФИФА әлем чемпионатын жеңді, солардың арасында Аттилио Феррарис пен Энрике Гуаита (1934), Бруно Конти (1982), Руди Фёллер (1990), Альдаир (1994), Кафу (2002), Тотти, Даниэле Де Росси мен Симоне Перротта (2006) және Пауло Дибала (2022) бар.