Байер (Леверкузен) тарихы

1903 жылғы 27 қарашада Вильгельм Хаушильд өзі жұмыс істейтін Friedrich Bayer and Co. компаниясына 180 жұмысшы қол қойған хат жазып, спорт клубы ашуға қолдау сұрады. Компания бұл бастаманы қолдады және 1904 жылғы 1 шілдеде зауыт командасы ретінде Turn- und Spielverein Bayer 04 Leverkusen құрылды. 1907 жылғы 31 мамырда клуб ішінде жеке футбол бөлімі пайда болды. Ол кездегі Германия спортында гимнастар мен басқа спорт түрлерінің өкілдері арасында қарама-қайшылық күшті болатын; осы жік 1928 жылғы 8 маусымда клубтың екіге бөлінуіне алып келді: футболшылар гандбол, фистбол, жеңіл атлетика және бокс өкілдерімен бірге Sportvereinigung Bayer 04 Leverkusen бірлестігін құрды, гимнастар TuS Bayer 04 Leverkusen болып қалды. Дәстүрлі қызыл-қара түстер футболшыларға тиді, гимнастар кейін көк-сары түстерді таңдады. 1930 жылға дейін клубтың туған қаласы Висдорф саналды, Леверкузен зауыттар мен жұмысшылар тұрғын үйлері орналасқан аудан ғана болды; 1930 жылы Висдорф пен қоршаған елді мекендер бірігіп, зауыттың маңызына байланысты Леверкузен деп аталатын жаңа қала пайда болды, сөйтіп клуб өз қаласының атын иеленді.

Осы кезеңде және 1930-жылдарда клуб үшінші-төртінші дивизиондарда ойнады. 1936 жылы кезеңнің екінші деңгейіне көтерілді; сол жылы формада алғаш рет бүгінге дейін сақталған Bayer крестісі пайда болды. Жоғарғы дивизионға алғаш 1951 жылы Оберлига Вестте шықты және 1956 жылы төмен түскенше сонда ойнады. Жоғарғы дивизионға қайтуы 1962 жылы, Бундеслига құрылуынан бір жыл бұрын болды, кейін клуб екінші деңгейдегі Регионаллига Вестте ойнады.

1968 жылы командада тек 15 ойыншы болғанына қарамастан, дивизион чемпионы атанды, бірақ жоғарғы дивизионға өту турниріне жол алмады. 1973 жылы төмен түсіп, үшінші дивизионда бір маусым өткізген соң 2-Бундеслигаға қайтты, төрт жылдан кейін 1979/80 маусымынан бастап Бундеслигаға жолдама алды. 1980-жылдардың орта тұсында клуб кестенің жоғарғы жартысынан орын алатын командаға айналды. 1984 жылы жарты ғасырдан астам уақыт бұрын айырылысқан екі бөлік TSV Bayer 04 Leverkusen e.V. болып қайта бірікті; жаңа клуб қызыл-ақ түстерді алды, футбол бөлімі ресми түрде қара-қызылды сақтағанымен, Веркельф келесі он жылда қызыл-ақ киіммен ойнады.

Алғашқы ірі жеңісі 1988 жылғы УЕФА Кубогы болды: финалдың бірінші матчында Эспаньолдан 0:3 есебімен жеңілген команда жауап ойында есепті теңестіріп, пенальти сериясында 3:2 жеңіп трофейді иеленді. Сол жылы клубтың ұзақ жылғы басшысы Райнер Кальмунд бас менеджер болды, одан кейінгі он бес жыл клуб тарихындағы ең табысты кезең саналды. 1990 жылғы Германия біріккеннен кейін Кальмунд шығыс германиялық белгілі ойыншылар Ульф Кирстен мен Андреас Томды жылдам сатып алды; кейін әлемнің үздік футболшысы атанған Матиас Заммермен келісімге канцлер Гельмут Коль вето қойды. Кальмунд агент Хуан Фигер арқылы Бразилия футболында байланыс орнатып, 1987–1993 жылдары клуб Жоржиньо мен Паулу Сержиуды алды; сонымен қатар Бернд Шустер және Руди Фёллер сияқты танымал неміс ойыншылары келді.

Кезекті ірі жеңіс 1993 жылғы 12 маусымда Германия кубогының финалында Герта БСК-нің әуесқой құрамын 1:0 ұтқанда келді. Келесі маусымда Шустер 45 метрден соққан голы Германиядағы жылдың, кейін онжылдықтың да үздік голы атанды. 1996 жылы төмен түсуге жақын қалған команда жаңа бас бапкер Кристоф Даум кезінде тұрақты түрде лиганың үздік үштігінен көрінді; осы жылдары Лусиу, Эмерсон, Зе Роберту және Михаэль Баллак сияқты ойыншылар келді. Даум кейін кокаин жанжалына байланысты жұмыстан шеттетілді, бұл оның Германия құрамасын басқару мүмкіндігінен де айырды.

1997–2002 жылдары клуб төрт мәрте күміс жүлдегер болды. 2000 жылы чемпион атану үшін Унтерхахингпен ойында ұпай бөлісу жеткілікті еді, бірақ Баллактың өз қақпасына соққан голынан кейін команда 2:0 жеңіліп қалды, чемпиондықты Бавария иеленді. 2002 жылы Леверкузен кестенің басындағы бес ұпайлық артықшылығын соңғы үш кезеңнің екеуінде жеңіліп қолдан шығарды, ал Боруссия Дортмунд соңғы матчтарында үш рет қатарынан жеңіске жетті. 2002 жылғы маусым Трипл қорқынышы деп аталды: Германия кубогының финалында Шальке 04-тен 2:4, УЕФА Чемпиондар лигасының финалында Реал Мадридтен 1:2 есебімен жеңілді, содан кейін ағылшын тіліндегі баспасөз клубты Неверкузен деп атай бастады. Леверкузен өз елінде бірде-бір рет чемпион болмай тұрып Чемпиондар лигасының финалына шыққан алғашқы команда болды. Сол жылы клубтың бес ойыншысы әлем чемпионатының финалында жеңіліп қалған Германия құрамасында ойнады.

2002 жылы Баллак пен Зе Роберту Баварияға сатылды, ең табысты маусымда командамен жұмыс істеген Клаус Топмёллерді Томас Хёрстер, кейін Клаус Аугенталер ауыстырды. Клуб Бундеслигада үшінші орын алып, Чемпиондар лигасына жолдама алды және топтық кезеңді Реал Мадридті 3:0 ұтып бастап, топта бірінші орын алды, бірақ плей-оффтың алғашқы кезеңінде кейін чемпион атанған Ливерпульден ұтылды. 2005 жылдың басында Аугенталер 20 жылдан астам уақыттағы ең сәтсіз бастамадан кейін қызметінен кетті, командаға уақытша спорт директоры Руди Фёллер, содан кейін Михаэль Скиббе жауапты болды. Скиббе клубты 2006 жылы алтыншы, 2007 жылы бесінші орынға шығарды, бірақ 2007/08 маусымының соңында сынға ұшырап, жанкүйерлер наразылығынан кейін 2008 жылғы 21 мамырда клубтан кетті.

Бруно Лаббадиа кезінде команда 2009 жылы Германия кубогының финалына шығып, Вердерден 0:1 жеңілді; кейін клубты Юпп Хайнкес басқарып, 2010/11 маусымында күміс жүлдеге және 2005 жылдан кейінгі алғашқы Чемпиондар лигасына жолдама әкелді. 2012/13 және 2015/16 маусымдарында Сами Хююпия мен Роджер Шмидт тұсында клуб үшінші орын алды, бірақ келесі жылдардағы Чемпиондар лигасында 1/8 финалда тоқтады. 2019/20 маусымындағы УЕФА Еуропа лигасында 2008 жылдан бергі алғашқы рет ширек финалға шығып, Интерден 1:2 жеңілді.

2022 жылғы қазанда команда төмен түсу аймағында тұрғанда клуб Хаби Алонсоны бас бапкер етіп тағайындады — бұл оның ересектер деңгейіндегі алғашқы жұмысы болды; ол командаға алтыншы орын әкелді. Гранит Джака, Виктор Бонифейс, Йонас Хофман, Алехандро Гримальдо және Матей Ковар секілді ойыншылармен күшейген клуб 2023/24 маусымында барлық турнирде 26 матч жеңіліссіз өтіп, 1982/83 маусымынан бері Гамбургке тиесілі Бундеслига рекордын, содан кейін Ювентустың 2011–2012 жылдары орнатқан Еуропаның бес жетекші лигасындағы қатарынан 43 матч жеңіліссіз ойнау рекордын жаңартты. 2024 жылғы 14 April емес — 14 сәуірде Вердерді 5:0 ұтып, тарихында бірінші рет Бундеслига чемпионы атанды және Баварияның қатарынан 11 жылдық үстемдігін тоқтатты; бұл 1992/93 маусымындағы кубоктан кейінгі алғашқы трофей болды. 9 мамырда Ромамен 2:2 ойыннан кейін команда еуропалық футбол тарихындағы жеңіліссіз матчтар рекордын жаңартып, Бенфиканың 1963–1965 жылдардағы 48 матчтық көрсеткішін басып өтті. Леверкузен Бундеслигада маусымды жеңіліссіз аяқтаған алғашқы клуб болды, ал 51 матчқа жеткен жеңіліссіз серия маусымның 52-ші ойынында — Еуропа лигасының финалында Адемола Лукманның хет-трикімен Аталантадан 0:3 жеңілгенде үзілді. Германия кубогының финалында Кайзерслаутернді ұтып, клуб елдік дубль жасады.

2024 жылғы 17 тамызда клуб Штутгартты пенальти серияларында ұтып, тарихында алғаш рет Германия Суперкубогын иеленді. Бірақ 31 тамызда РБ Лейпцигтен үйде 2:3 жеңілгеннен кейін елдік жеңіліссіз серия тоқтады. Маусым сәтсіз шықты: чемпиондық Баварияға қайтты, ол Чемпиондар лигасының 1/8 финалында Леверкузенді екі матчтың жиынтығымен 5:0 ұтты, Германия кубогының жартылай финалында клуб үшінші дивизион өкілі Арминия Билефельдтен ұтылды. Маусым соңында Хаби Алонсо Карло Анчелоттиді ауыстыру үшін Реал Мадридке кетті, бірақ оның Бундеслигада қонақта 34 матч жеңіліссіз ойнау көрсеткіші клуб рекорды болып қалды. 2025 жылғы 1 шілдеде команданы бұған дейін Манчестер Юнайтед пен Аяксты басқарған Эрик тен Хаг қабылдады, алайда лигадағы екі матчтан кейін 1 қыркүйекте қызметінен босатылды; 8 қыркүйекте оның орнына Каспер Юльманд тағайындалды. 1 қарашада Мюнхенде Баварияға 0:3 жеңілгенде клубтың қонақтағы 37 матчтық жеңіліссіз сериясы аяқталды.

Германия футболындағы 50+1 ережесі бойынша клуб өзінің бөлініп шыққан компаниясында дауыс құқығының кемінде 50 пайызы мен бір дауысты иеленуі тиіс. Леверкузен мен Вольфсбург — осы ереженің екі ерекшелігі: зауыт клубтары болып құрылғаны және тиісті компаниялардың оларды ондаған жылдар бойы қаржылай қолдағаны себепті Bayer 04 футбол бөлімі 1999 жылы жалпы клубтан бөлініп, содан бері Bayer AG-нің еншілес кәсіпорны саналады. 2025 жылғы Федералдық картель ведомствосының шешімі бұл ерекшеліктерді жетілдіру керегін көрсетті.

Bayer 04 — жанкүйерлері өздерін ультрас деп атаған алғашқы Бундеслига клубы. Клубтың зауыттық тегіне қарап, басқа командалардың жанкүйерлері оны бай фармацевтика компаниясының жасанды туындысы деп сынайды; оған жауап ретінде клуб пен жанкүйерлері өздерінің өнеркәсіптік тамырын мақтанышпен атап, Веркельф (Зауыт командасы) немесе Пиллендреер (Дәрі жасаушылар) деп атайды. Мақалада PSV, Карл Цейсс Йена, Арсенал, Вест Хэм Юнайтед және Стад де Реймс сияқты клубтардың да зауыт командалары ретінде құрылғаны, ал 1999 жылға дейін Bayer 04 футбол бөлімінің 50+1 ережесіне сай бас клуб TSV Bayer 04 e.V. құрамында болғаны айтылады. Осы дәстүрді ескере отырып, УЕФА Леверкузенге еуропалық турнирлерде Bayer брендін қолдануға рұқсат береді, ал, мысалы, Ред Булл Зальцбургке мұндай мүмкіндік берілмей, ол халықаралық додаларға өзгертілген эмблемамен және ФК Зальцбург атауымен қатысады.

Клубтың басты бәсекелесі — 1. ФК Кёльн, ал жанкүйерлері Кикерс Оффенбах жанкүйерлерімен елу жылға жуық достық қатынаста. 2020 жылғы наурызда Леверкузен Боруссия Дортмунд, Бавария және РБ Лейпцигпен бірге COVID-19 пандемиясы кезінде қиналған Бундеслига клубтарына жалпы 30 миллион еуро бөлді.

Клубтың жетістіктері: Бундеслига чемпионы (2023/24) және алты мәрте күміс жүлдегері (1996/97, 1998/99, 1999/2000, 2001/02, 2010/11, 2024/25), 2-Бундеслига Солтүстік топтамасының жеңімпазы (1978/79), Германия кубогының иесі (1992/93, 2023/24) және үш мәрте финалисті (2001/02, 2008/09, 2019/20), Германия Суперкубогының иесі (2024), УЕФА Кубогының жеңімпазы (1987/88), Еуропа лигасының финалисті (2023/24), Чемпиондар лигасының финалисті (2001/02). Жастар құрамалары Германияның 19 жасқа дейінгілер арасындағы чемпионатын 1986, 2000 және 2007 жылдары, 17 жасқа дейінгілер арасындағы чемпионатты 1992 және 2016 жылдары жеңген.