Бельгия тарихы

Құраманың 1906 жылдан бергі лақап аты — Қызыл шайтандар. Ол 1905 жылы голланд журналисі үш бельгиялық футболшы «шайтандай ойнады» деп жазғаннан кейін пайда болды: «Леопольд» клубының жетекшісі Пьер Валкье ойыншыларды жейделерінің қызыл түсі мен 1906 жылғы қатарынан үш жеңісіне қарап осылай атады. 1970 жылдары бас бапкер Раймон Гуталс кешкі матчтарда көріну үшін таңдаған ақ түсті форма салдарынан команда уақытша Ақ шайтандар атанды. 2012 жылдан бері команда логотипі — шайтанмен байланыстырылатын қызыл үшайыр. Жанкүйерлер клубы 2012 жылы бірігіп, RBFA құрылған жылдың құрметіне «1895» деп аталды.

1920 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында Бельгия өз жерінде алтын медаль жеңіп алды. Ширек финалда Испанияны 3:1, жартылай финалда Нидерландыны 3:0 есебімен ұтқан команда финалда Чехословакиямен кездесті: бельгиялықтар 2:0 алға шыққан соң қонақтар 40-минутта алаңнан кетіп қалды, олардың шағымы қабылданбай, қарсылас жарыстан шеттетілді. 1900 жылғы Олимпиадада негізінен студенттерден құралған бельгиялық құрам қола медаль иеленді, ал 2008 жылы 23 жасқа дейінгі құрама төртінші орын алды.

1930 жылдардағы үш әлем чемпионатында Бельгия барлық матчынан жеңіліп қалды. 1950–1960 жылдары сегіз ірі турнирдің біреуіне ғана — 1954 жылғы әлем чемпионатына жол алды, онда Англиямен қосымша уақытта 4:4 тең түсіп, Италиядан ұтылып, жарыстан шықты. Осы кезеңде команда әлем чемпиондарын — 1954 жылы Батыс Германияны, 1963 жылы Бразилияны — жеңді, 1956 жылы Венгрияның «Алтын құрамасын» ұтты. Ресми турнирлердегі сәтсіздік пен жолдастық кездесулердегі жетістік үшін бельгиялықтарға «жолдастық матчтар әлем чемпиондары» деген әзіл атақ берілді.

1970 жылдардың басында Раймон Гуталс басшылығымен команда 1970 жылғы әлем чемпионатында (Сальвадорды 3:0) және 1972 жылғы Еуропа чемпионатында алғашқы жеңістерін тіркеді. Еуро-1972 іріктеуінде қолданыстағы Еуропа чемпионы Италияны екі матч қорытындысымен ойыннан шығарған Бельгия үй иесі ретінде үшінші орын алды: Батыс Германиядан 1:2 ұтылып, Венгрияны 2:1 жеңді. 1973 жылы 1974 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде соңғы матчта есеп ашқан гол есепке алынбай, команда финалдық кезеңге шыға алмады — Бельгия іріктеуде бірде-бір гол өткізбей тұрып әлем чемпионатына ілікпеген жалғыз құрама болып қалды.

1980 жылдардан 1990 жылдардың басына дейінгі кезең команданың бірінші алтын дәуірі саналады. Ги Тис бапкерлігімен Бельгия Еуро-1980 турнирінде топтық кезеңді жеңіліссіз өтіп, финалда Батыс Германиядан 1:2 ұтылды: Хорст Хрубеш есеп ашты, Рене Вандерейкен пенальтиден теңестірді, алайда Хрубеш негізгі уақыт аяқталуға екі минут қалғанда тағы гол соқты. 1982 жылдан 2002 жылға дейін құрама қатарынан алты әлем чемпионатына қатысты, бесеуінде бірінші кезеңнен өтті; 1982 жылғы турнирдің ашылу матчында қолданыстағы әлем чемпионы Аргентинаны 1:0 жеңді.

1986 жылғы Мексикадағы әлем чемпионатында Бельгия сол кездегі ең үздік нәтижесіне жетті: 1/8 финалда КСРО-ны қосымша уақытта 4:3, ширек финалда Испанияны 1:1-ден кейін пенальти сериясында ұтып, жартылай финалда Аргентинадан 0:2 жеңілді — екі голды да Диего Марадона соқты; үшінші орын матчында Франциядан 2:4 ұтылды. 1990 жылы 1/8 финалда Англиямен кездескен команда Энцо Шифо мен Ян Сейлемансның соққылары қақпа тірегіне тигеннен кейін қосымша уақыттың соңғы минутында Дэвид Плэттің голынан ұтылды. 1994 жылы Германиядан 3:2 жеңілді, 1998 жылы үш тең ойын топтан шығуға жетпеді. 2002 жылы Ресейді 3:2 ұтып 1/8 финалға шыққан Бельгия болашақ чемпион Бразилиядан 0:2 ұтылды; бразилиялық бапкер Луис Фелипе Сколари бұл матчты турнирдегі ең қиын кездесу деп атады. Сол чемпионат алдында бельгиялықтар әлем және Еуропа чемпионы Францияны жеңген еді.

2002 жылдан кейін команда әлсіреп, Еуро-2004-тен Еуро-2012-ге дейінгі бес ірі турнирге іліге алмады, осы уақытта сонша бас бапкер ауысты. 2009 жылы әлемдік рейтингте 125-орындағы Армения құрамасынан ұтылды. Сол кезде 2007 жылғы 21 жасқа дейінгілер арасындағы Еуропа чемпионатында және 2008 жылғы Пекин Олимпиадасында төртінші орын алған жас буын қалыптасып келе жатты.

2012 жылы Марк Вилмотс құраманы басқарған соң нәтижелер жақсарып, шетелдік БАҚ жаңа алтын буын туралы жаза бастады. Команда 2014 жылғы әлем чемпионатына топта жеңіліссіз бірінші орынмен жолдама алып, ширек финалға шықты: 1/8 финалда АҚШ-ты қосымша уақытта 2:1 жеңді (американдық қақпашы Тим Ховард 15 рет қақпасын құтқарды), ширек финалда Аргентинадан 0:1 ұтылды. 2015 жылғы қарашада Бельгия тарихында тұңғыш рет ФИФА рейтингінде бірінші орынға көтерілді және онда бес ай болды. Еуро-2016-да ширек финалда Уэльстен ұтылғаннан кейін Вилмотс қызметінен босатылды.

Испаниялық бапкер Роберто Мартинес тұсында құрама 2018 жылғы әлем чемпионатында тарихындағы ең үздік нәтижеге жетті. Топтық кезеңде Панама, Тунис және Англияны жеңген команда 1/8 финалда Жапониядан 0:2 қалып қойып, Ян Вертонгеннің, Маруан Феллаини мен Насер Шадлидің голдарымен 3:2 ұтты — жеңіс голы 94-минутта соғылды. Ширек финалда Бразилияны 2:1, үшінші орын матчында Англияны 2:0 жеңіп, жартылай финалда болашақ чемпион Франциядан 0:1 ұтылды. 2019 жылғы 16 қарашада Еуро-2020 іріктеуінде Ресейді қонақта 4:1 жеңгеннен кейін Бельгия тарихында алғаш рет World Football Elo рейтингін бастады. Бельгия — әлем чемпионатын да, құрлықтық турнирді де жеңбей тұрып ФИФА рейтингін бастаған жалғыз құрама.

Еуро-2020-да Бельгия топтық кезеңдегі үш жеңістен кейін 1/8 финалда қолданыстағы чемпион Португалияны Торган Азардың голымен 1:0 ұтты, бірақ ширек финалда Италиядан 1:2 жеңілді (гол авторы — Ромелу Лукаку). 2022 жылғы Катардағы әлем чемпионатында Канаданы 1:0 ұтқаннан кейін Мароккодан 0:2 жеңіліп, Хорватиямен 0:0 тең түсті де, 1998 жылдан бері алғаш рет топтық кезеңде жарыстан шықты; содан соң Мартинес алты жылдан кейін қызметінен кетті. 2023 жылғы ақпанда құраманы Доменико Тедеско басқарды, Еуро-2024-те команда 1/8 финалда Франциядан 0:1 ұтылды. 2025 жылғы қаңтарда Тедеско орнына Рюди Гарсия тағайындалды.

Бельгияның басты бақталастары — көршілері Нидерланды мен Франция. Нидерландымен кездесу Төменгі елдер дербиі деп аталады, екі команда 1905 жылдан 1964 жылға дейін жыл сайын екі реттен ойнады; 2025 жылғы қыркүйектегі дерекпен 129 ресми матч өтті, онда нидерландықтардың 57 жеңісіне бельгиялықтардың 41 жеңісі қарсы тұр. Франциямен матч француз тілінде le Match Sympathique аталады; 78 ресми кездесу өткен, Бельгия ұзақ уақыт артықшылықта болғанымен, 2018 жылдан бері қатарынан бес рет жеңілді.

Үй матчтарында ойыншылар дәстүрлі түрде Бельгия туының түстерін — қара, сары және қызыл түсті киеді, формада қызыл түс басым. Қонақтағы форма әдетте ақ, қара немесе екеуі аралас, 2014 жылы үшінші, сары жиынтық енгізілді. 1981 жылдан бері эмблема ретінде RBFA логотипі қолданылады; бұған дейін қара қалқандағы сары арыстан бейнеленетін. 2019 жылғы 8 қарашада қауымдастық корольдік тәж, гүлшоқ және бельгиялық үш түсті сақтаған жаңа логотип таныстырды. Форманы алты өндіруші жеткізген: Umbro, Admiral, Diadora, Nike, Burrda, ал 2014 жылдан бері — Adidas.

Көпфункциялы Король Бодуэн стадионының сыйымдылығы — 50 122 орын. Ол 1930 жылы ел тәуелсіздігінің жүз жылдығына орай Мерейтой стадионы деген атпен ашылды, сол кезде 75 мың көрерменге арналған еді; 1946 жылы Хейзел стадионы аталды. Бұл атау 1985 жылғы «Ювентус» пен «Ливерпуль» арасындағы Еуропа кубогы финалы алдындағы қасіретпен байланысты болды — тәртіпсіздіктен кейін 39 көрермен қаза тапты. Екі жылдық жұмыстан соң, 1995 жылы жаңғыртылған стадионға марқұм король Бодуэннің есімі берілді. 2007 жылдан бері дене дайындығының басым бөлігі Тюбиздегі Ұлттық футбол орталығында немесе «Андерлехттің» Неерпеде жаттығу базасында өтеді.

2026 жылғы 10 шілдедегі жағдай бойынша құрама 868 ресми матч өткізіп, 386 жеңіске, 184 тең ойын мен 298 жеңіліске қол жеткізген, 1576 гол соғып, 1336 гол өткізген. Ең ірі жеңістер тоғыз гол айырмасымен тіркелген: 1994 жылы Замбияны 9:0, 2001 жылы Сан-Мариноны 10:1, 2017 жылы Гибралтарды 9:0 және 2019 жылы Сан-Мариноны 9:0. Ең ауыр жеңіліс — 1909 жылғы 17 сәуірде Лондонда Англиядан 2:11. Қатарынан ең ұзақ жеңіс топтамасы — 12 матч, жеңіліссіз топтамасы — 23 ресми кездесу.

RBFA деректері бойынша ер адамдар құрамасында 745 футболшы ойнаған. Матч саны бойынша рекордшы — Ян Вертонген (157 кездесу), ең көп гол соққан ойыншы — Ромелу Лукаку (93 гол). Эден Азар капитан ретінде ең көп матч бастаған (59), Аксель Витсельдің халықаралық мансабы ең ұзақ болды — 18 жыл 3 ай 14 күн. Бір матчта бес гол соғу Робер де Веен, Берт де Клейн және Йосип Веберге бұйырған, ал Лукаку төрт хет-трикпен рекордшы. Ең жылдам гол — Кристиан Бентеке Гибралтарға қарсы 2016 жылғы 10 қазандағы матчта 8,1 секундта соққан.

Бельгия футболының тарихындағы белгілі ойыншылар қатарында алғашқы онжылдықтарда 23 матчта 26 гол соққан Робер де Веен, «соғысқа дейінгі кезеңдегі ең үздік ойыншы» аталған Альфонс Сикс, 1920 жылғы олимпиада финалында пенальти соққан Робер Коппе, Бернар Ворхоф пен Раймон Брейн бар. 1940–1950 жылдары Луи Карре, Жеф Мерманс, Пол Ануль және Рик Коппенс ойнады. 1960 жылдар мен 1970 жылдардың басы — төрт мәрте Бельгияның «Алтын бутса» иегері, кейін IFFHS нұсқасында ғасырдың үздік бельгиялық ойыншысы атанған Поль Ван Химсттің тұсы; 1965 жылғы «Алтын доп» дауысында ол төртінші орынға шығып, бельгиялықтардың ең жоғары нәтижесін көрсетті. Кейін Рауль Ламбер мен үш «Алтын бутса» иеленген Вилфрид Ван Мур танылды. 1980 жылдардағы буыннан қақпашылар Жан-Мари Пфафф пен Мишель Прюдомм әлем чемпионаттарының үздік қақпашылары атанды, Ян Сейлеманс пен Энцо Шифо 1986 жылғы құраманың басты күші саналды. Жаңа алтын буынды Ян Вертонген, Венсан Компани, Кевин Де Брейне, Эден Азар, Тибо Куртуа, Дрис Мертенс және Тоби Алдервейрелд құрады.

Құрама жанкүйерлері елдің үш түсті туын, көбіне қызыл түсті баса көрсетіп ұстанады; 1914 жылдан бері матчтарға бельгиялық монархтар да қатысып тұрады. 1986 жылы әлем чемпионатының жартылай финалынан оралған делегацияны Брюссель қалалық ратушасының балконында Гранд-Пласта жиналған халық турнир жеңімпазындай қарсы алды. 2002 жылдан кейінгі құлдырау кезінде танымалдық төмендеп, жергілікті журналистер 2004–2010 жылдары бельгиялық футболды «өлім аузында» деп жазды. 2014 жылғы әлем чемпионатына орай елдің екі ескерткіші ұлттық түстермен безендірілді: Маннекен Пис мүсініне баланың бойына шақ жаңа форма кигізілді, ал Атомиумның жоғарғы шарының қырлары қара, сары және қызыл түсті үлдірмен қапталды.

Бельгия футболы радиода тұңғыш рет 1931 жылғы 3 мамырда тікелей эфирде берілді: журналист Гюст де Мюйнк Бельгия — Нидерланды матчын түсіндірді. Матчтар голланд және француз тілдерінде түсіндіріледі. 1980 жылдар мен 1990 жылдардың басында Рик Де Саделер елдегі ең танымал комментатор атанды. Еуро-2016-да Венгриямен өткен 1/8 финал матчы бельгиялық телевизия тарихындағы ең көп көрілген бағдарлама болды — оны 11,3 миллион халықтың 4 миллионнан астамы көрді.

1904 жылдан бері құраманы 26 тұрақты және екі уақытша бас бапкер басқарған. Марк Вилмотс 2015 жылы Globe Soccer Awards сыйлығында Жылдың үздік бапкері атанды, Ги Тис 1986 жылы World Soccer журналының нұсқасында жылдың бапкері деп танылды. Бельгия бапкерлері негізінен дәстүрлі тактика ұстанды: 1930 жылдары 2–3–5, 1954 жылы 3–2–5, 1970–1990 жылдары көбіне 4–4–2 сызбасы қолданылды. Гуталс тұсынан бері команданың басты күшті тұстарының бірі — офсайд қақпанын жүйелі пайдалану. Құраманың мәртебелі жетістіктері: 1920 жылғы олимпиада чемпионы, 2018 жылғы әлем чемпионатының қола жүлдегері, Еуро-1980 күміс жүлдегері және Еуро-1972 қола жүлдегері; сондай-ақ ФИФА нұсқасындағы жылдың үздік құрамасы (2015, 2018, 2019, 2020, 2021) және 2002 жылғы әлем чемпионатының Әділ ойын жүлдесі.