Бешикташ тарихы

Клубтың өз мұрағаттарына сәйкес, тарихы 1903 жылдың наурызынан басталады: Серенджебейдегі жергілікті спортшылар Bereket Jimnastik Kulübü деген гимнастика қоғамын құрды. Алғашында гимнастика, күрес, бокс, қылышпен семсерлесу және жеңіл атлетикамен айналысты. 1908 жылғы конституциялық монархияның қайта орнауы және 1909 жылғы 31 наурыз оқиғасынан кейін Эдирнеде жүрген семсерлесуші Фуат Балкан мен ауыр атлет, балуан Мажар Казанджы Стамбұлға көшіп, топқа қосылды. Осы тұста қоғам Beşiktaş Osmanlı Jimnastik Kulübü атауын алды, ал құрылтайшы Мехмет Шамил Шаплы алғашқы президент болып сайланды. 1910 жылғы 13 қаңтарда клуб Осман империясының билік орындарында ресми тіркелді. 1911 жылы Бешикташ ауданының «Валидечешме» және «Басирет» футбол командаларын құрған жастар Шереф бейдің ықпалымен клубқа қосылды — осылай клуб гимнастикадан тыс көпсалалы құрылымға айналды.

Алғашқы клуб басылымдары бастапқы түстер қызыл-ақ болғанын, кейін Балқан соғыстарында қаза болған мүшелерді жоқтап қара-ақ түске ауысқанын жазып келді. Кейінгі зерттеулер мен клуб түсірген деректі фильмдер қызыл-ақ түстің ресми жарыстарда қолданылғанына күмән келтіріп, ертеден қара-ақ түс басым болғанын айтады; мәселе әдебиетте әлі талас.

1911 жылғы тамызда Ахмед Шерафеттин клубтың алғашқы футбол командасын құрды. Бірінші дүниежүзілік соғыс және Стамбұлдың басып алынуы кезінде жұмыс тоқырады, соғыстан кейін құрамды қайта жасақтауды Шереф бей басқарды. Бешикташ 1918 жылы Стамбұл түрік 1-спорт лигасының чемпионы атанды, 1921 жылы бұл табысты қайталады. 1924 жылы Стамбұл футбол лигасына кірді және 1923–24 маусымның алғашқы чемпионы болды, 1933–34 жылы екінші рет Стамбұл лигасын жеңді. 1934 жылы 29 қазанда финалда «Алтайды» 3:1 ұтып, тұңғыш ұлттық титул — Түркия футбол чемпионатын алды.

1937 жылы Milli Küme (Ұлттық лига) басталды. Бешикташ 1938 жылғы Milli Küme-де «Гюнештен» кейін екінші орын алды, 1939–1943 жылдары Стамбұл лигасында қатарынан бес чемпиондық жеңіп рекорд орнатты. Milli Küme-де 1941 жылы бірінші болды, 1944–45 және 1945–46 жылдары тағы да Стамбұл лигасын, 1944 және 1947 жылдары ұлттық Milli Küme титулдарын алды. 1950 жылдың мамыр-маусымында клуб АҚШ-та бір ай гастрольде болып, жеті кездесу өткізді, солардың ішінде Нью-Йорктегі қорытынды ойында «Манчестер Юнайтедке» қарсы шықты; сапар 5 жеңіс, 1 тең ойын, 1 жеңіліспен (27:10) аяқталды, елге қайтқан құрамды Анкарада президент Джеляль Баяр қабылдады.

Түркияда кәсіби футбол 1951 жылғы 24 қыркүйекте ресми қабылданды, ал Түркия футбол федерациясы 1959 жылы жалпыұлттық Milli Lig турнирін бастады. Бешикташ ақ топта екінші орын алды, келесі 1959–60 маусымда тұңғыш ұлттық чемпиондыққа қол жеткізді — бұл маусым он бір рет 1:0 есебімен жеңу рекорді арқылы есте қалды. 1960–61 жылғы Еуропа кубогында клуб Вена «Рапидімен» дебют жасады (0:4 және 1:0). 1965–66 және 1966–67 жылдары қатарынан екі чемпиондық, 1967 жылы «Алтайды» 1:0 ұтып алғашқы ұлттық суперкубок (сол кездегі Cumhurbaşkanlığı Kupası) келді. 1970-жылдар лигада сәл солғын өтті, ең жақсы көрсеткіш — 1973–74 маусымдағы екінші орын.

14 маусымға созылған титулсыз кезең 1981–82 жылы бапкер Джордже Милич тұсында бітті, 1985–86 жылы «Галатасараймен» тең ұпай жинап, гол айырмасының артықтығымен тағы бір чемпиондық алды. 1986–87 жылғы Еуропа кубогында Бешикташ ширек финалға шығып, Киевтің «Динамосынан» ұтылды (Измирде 0:5 және 0:2).

1987 жылы командаға ағылшын бапкері Гордон Милн келіп, тәртіпті 4–4–2, қанаттардағы жылдам ойын және агрессивті прессингті орнықтырды. Ол Рыза Чалымбай сынды тәжірибелілерге сүйеніп, жас шабуыл желісін құрды: Метин Текин, Әли Гүлтикен және Фейяз Учар жанкүйерлер MAF деп атаған шабуыл үштігін құрады. Милн қатарынан үш чемпиондық сыйлады: 1989–90, 1990–91 және 1991–92. Соңғысы Сүпер Лига тарихындағы жалғыз жеңіліссіз чемпиондық: 30 ойында 23 жеңіс, 7 тең ойын. 1989 жылғы 15 қазанда «Али Сами Йенде» «Адана Демирспорды» 10:0 ұту лигадағы ең үлкен жеңіс айырмасы болды: Гүлтикен 4, Текин 3 және Учар 3 гол соқты.

1993 жылы Милн кеткен соң клуб құрамды Рыза Чалымбай сынды көшбасшылар мен Серген Ялчын, Ертұғрұл Саглам сияқты жас ойыншылардың төңірегінде жаңартты. Кристоф Даум тұсында 1994–95 маусымда чемпиондық алынды. 1993–94 жылы «Галатасарайды» еңсеріп Түркия кубогын (сыртта 0:0, «Инёнюде» 3:2), 1994 жылы Анкарада «Галатасарайды» 3:1 ұтып Президент кубогын жеңді. Джон Тошак (1997–99) тұсында 1997–98 жылғы Түркия кубогы (екі ойын да 1:1, пенальтиде «Галатасарайдан» басым) және 1998 жылғы Президент кубогы (қосымша уақытта 2:1) алынды; Тошактың жұмысы 1999 жылғы ақпанда «Реал Мадрид» өтемақы төлеп оны шақырғанда бітті. Клуб 1997–98 маусымда УЕФА Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне қайта шықты.

Мирча Луческу басшылығымен Бешикташ жүзжылдық маусымында (2002–03) Сүпер Лиганы 85 ұпаймен, «Галатасарайдан» сегіз ұпай алшақ жеңді; лигада 21 гол жіберіп, «Инёнюде» жеңіліссіз өтті (14 жеңіс, 3 тең ойын) және титулды 31 мамырда «Самсунспорды» сыртта 4:3 ұтып қамтамасыз етті. Сол маусымда еуропакубоктарда «Сараево», «Алавес», Киев «Динамосы» және Прага «Славиясын» еңсеріп УЕФА кубогының ширек финалына жетті, онда «Лациодан» ұтылды (0:1, 1:2). Қақпашы Оскар Кордоба лигадағы 31 ойында 18 рет қақпасын таза сақтады.

2004 жылғы маусымда Висенте дель Боске тағайындалды, бірақ оның жұмысы 2005 жылғы қаңтарда бітті; маусымның қалған бөлігінде бұрынғы капитан Рыза Чалымбай командаға жетекшілік етті. Осы кезеңнің есте қалар кездесуі — 2005 жылғы 17 сәуірде Кадыкёйде «Фенербахчені» 4:3 ұтқан дерби: Оскар Кордоба ойыннан шығарылған соң шабуылшы Даниэль Панку қақпаға тұрып, есепті сақтап қалды; матч клуб тарихына «Қақпашы Панку» деген атпен енді.

Жан Тигана тұсында (2005 жылғы қазан — 2007 жылғы мамыр) Бешикташ лигада үшінші, сосын екінші орын алды, қатарынан екі рет Түркия кубогын жеңді — 2005–06 жылы «Фенербахчені» қосымша уақытта 3:2, 2006–07 жылы «Кайсери Эрджиесспорды» 1:0 — және 2006 жылы «Галатасарайды» 1:0 ұтып тұңғыш Түркия Суперкубогын алды. 2007 жылғы шілдеде тағайындалған Ертұғрұл Саглам командасы екі іріктеу кезеңінен өтіп Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне шықты: «Шериф Тирасполды» жалпы есеппен 4:0, «Цюрихті» 3:1 еңсерді. «Порту», «Марсель» және «Ливерпульмен» бір топта Бешикташ 2007 жылғы 24 қазанда Стамбұлда «Ливерпульді» 2:1 ұтты, бірақ 6 қарашада «Энфилдте» 0:8 жеңіліп қалды — ол кезде турнир тарихындағы ең үлкен есеп айырмасы.

2008–09 маусымда үш Стамбұл гранды құрамында да Сүпер Лиганы жеңген жалғыз бапкер Мұстафа Денизли Бешикташты ішкі «дубльге» жеткізді: 13 мамырда Измирде Түркия кубогының финалында «Фенербахче» 4:2 ұтылды, төрт күннен кейін «Денизлиспорды» сыртта 2:1 еңсеріп чемпиондық шешілді. 2009–10 маусымда клуб Чемпиондар лигасының топтық кезеңінде «Манчестер Юнайтед», ЦСКА және «Вольфсбургпен» ойнап, төртінші орын алды, бірақ 2009 жылғы 25 қарашада «Олд Траффордта» «Манчестер Юнайтедті» 1:0 ұтты. 2010–11 маусымда құрамға Гути, Рикарду Куарежма, кейін Симау, Уго Алмейда мен Мануэл Фернандеш қосылды; Бешикташ Еуропа лигасының топтық кезеңінен өтіп, 1/16 финалда Киев «Динамосынан» ұтылды, ал 2011 жылғы Түркия кубогын Кайсеридегі финалда «Истанбул ББ»-ны пенальти арқылы жеңіп алды. Кейін УЕФА осы финалмен байланысты матчтарды ұйымдастыру ісі бойынша клубқа санкция қолданып, 2013 жылы бір маусымға еуропакубоктардан шеттетті; шешімді сол жылғы тамызда Спорттық арбитраж соты (CAS) күшінде қалдырды. Сондықтан 2013–14 маусымда Славен Билич бастаған команда Еуропада ойнамады.

2014–15 маусымда Билич тұсында клуб лигада үшінші болып, Еуропа лигасында «Тоттенхэмнен» жоғары топ жеңімпазы атанды, 1/16 финалда «Ливерпульді» пенальтиде (жалпы есеп 1:1, 5:4) еңсерді, ал 1/8 финалда «Брюггеден» ұтылды. 2015 жылғы маусымда келген Шенол Гүнеш тұсында клуб Долмабахчеге қайтты: жаңа стадион 2016 жылғы 11 сәуірде «Бурсаспорды» 3:2 ұтқан ойынмен ашылды, аренадағы алғашқы ресми голды Марио Гомес соқты. 15 мамырда «Османлыспорды» 3:1 ұтып чемпиондық шешілді, Гомес 26 голмен лиганың ең мықты голшысы атанды. 2016–17 маусымда титул қорғалды — 28 мамырда «Газиантепспорды» сыртта 4:0 ұтып. Сол маусымда Чемпиондар лигасы топтық кезеңінде үшінші болып Еуропа лигасына түсті, онда «Хапоэль Беэр-Шеваны» және «Олимпиакосты» (екеуін де 5:2) еңсеріп, ширек финалда «Лионнан» пенальтиде ұтылды.

2017–18 маусымда Бешикташ түрік футболы тарихында бірінші рет Чемпиондар лигасында топ жеңімпазы болды: «Порту», «Монако» және «РБ Лейпцигпен» топта жеңіліссіз 14 ұпай жинады — бұл түрік командасының топтық кезеңдегі ең жақсы көрсеткіші. 1/8 финалда «Бавариядан» ұтылды (жалпы есеп 1:8). Ішкі маусым 2018 жылғы 19 сәуірде Түркия кубогының жартылай финалындағы дерби тоқтатылуымен есте қалды: «Шүкрю Сараджоглуда» лақтырылған зат Гүнешке тиді; федерация ойынды жабық есікте жалғастыруды бұйырды, Бешикташ шықпаған соң жеңіс «Фенербахчеге» берілді, ал клуб 2018–19 жылғы кубок пен Суперкубоктан шеттетілді.

2019–20 маусым Абдулла Авджымен басталды, 2020 жылғы қаңтарда клубтың бұрынғы ойыншысы Серген Ялчын тағайындалды. 2020–21 маусымда Ялчын командасы чемпиондық пен кубокты қатар алды: соңғы турда «Гёзтепені» 2:1 ұтып, гол айырмасымен «Галатасарайдан» басым түсті, үш күннен соң Измирде кубок финалында «Анталияспорды» 2:0 еңсерді. 2021–22 маусымда Чемпиондар лигасында «Аякс», «Боруссия Дортмунд» және «Спортингпен» топта алты жеңіліспен төртінші болды, лигада алтыншы орын алды, бірақ 2022 жылғы 5 қаңтарда Дохада өткен 2021 жылғы Түркия Суперкубогын «Анталияспорды» пенальтиде ұтып жеңді.

Кейінгі жылдар жиі бапкер ауысуымен өтті. 2022 жылғы қазанда Шенол Гүнеш екінші рет тағайындалды; 2023 жылғы көктемде команда ұзақ жеңіліссіз серия құрып, 2 сәуірде «Фенербахчені» сыртта 4:2, 30 сәуірде «Галатасарайды» үйде 3:1 ұтты, маусымды үшінші орынмен аяқтады. 2023 жылғы 6 қазанда Гүнеш қызметтен кетті, 10 қарашада Рыза Чалымбай тағайындалды, 3 желтоқсанда өткен президент сайлауында Хасан Арат Ахмет Нұр Чебиді жеңді. 2024 жылғы қаңтарда келген Фернанду Сантуш 13 сәуірде жұмыстан босатылды, ал уақытша жетекші Сердар Топрактепе 23 мамырда «Ататүрік» олимпиада стадионында «Трабзонспорды» 3:2 ұтып, клубтың 11-ші Түркия кубогын алды.

2024–25 маусым Джованни ван Бронкхорстпен басталды: 2024 жылғы 3 тамызда Бешикташ «Галатасарайды» 5:0 ұтып Түркия Суперкубогын алды — турнир тарихындағы ең үлкен жеңіс айырмасы. Күзде нәтижелер төмендеді, қарашаның соңында голланд бапкермен жолдар айырылды. Қаңтарда тағайындалған Оле Гуннар Сульшер еуропалық дебютінде «Атлетик Бильбаоны» 4:1 ұтты, лигада «Фенербахчені» де, «Галатасарайды» да еңсерді, бірақ клуб Сүпер Лигада төртінші орында тұрақтады. 2025–26 маусымның басында Конференция лигасының плей-оффында «Лозаннадан» ұтылған соң Сульшер кетті, тамызда Серген Ялчын қайтып келді, ал 2026 жылғы мамырда келісіммен жұмысын тоқтатты. 2026 жылғы 5 маусымда бас бапкер қызметіне Винченцо Итальяно тағайындалды.

Бешикташ 21 чемпиондық жеңген: 16 Сүпер Лига, үш Ұлттық дивизион және екі Түркия футбол чемпионаты титулы, сондай-ақ 11 Түркия кубогы. Клуб — Сүпер Лиганы жеңіліссіз жеңген жалғыз команда (1991–92). УЕФА коэффициенті бойынша барлық уақыттағы есепте бақталастары «Галатасарай» мен «Фенербахчеден» кейінгі үшінші түрік клубы. Клубтың ең табысты бапкері — қатарынан үш чемпиондық сыйлаған Гордон Милн, ал Серген Ялчын — Сүпер Лиганы Бешикташ құрамында ойыншы да, бас бапкер де (2020–21) ретінде жеңген жалғыз адам. Клубтың ұзақ жылдар қызмет еткен президенті Сүлейман Себа (1984–2000) модернизацияны жүргізді.

Эмблема — BJK әріптері, құрылған жылы 1903 және түрік туындағы қызыл жарты ай мен жұлдыз бейнеленген қара-ақ қалқан. Федерация ережесіне сәйкес клуб эмблема үстінде үш жұлдыз (бес чемпиондыққа бір жұлдыз) көрсетеді. Тіркелген түстер — қара мен ақ; дәстүрлі үй формасы ақ жейде мен қара шалбар. Лақап аттары — Kara Kartallar (Қара қырандар) және Siyah Beyazlılar (Қара-ақтар).

Клубтың негізгі жанкүйерлер тобы — 1980-жылдардың басында Бешикташ базарының төңірегінде құрылған Çarşı, «Çarşı her şeye karşı» («Чаршы бәріне қарсы») ұранымен танымал. Топ әзіл мен әлеуметтік-азаматтық белсенділікті қатар ұстанады, дәстүрлі түрде жұмысшы табына жақын және солшыл болып саналады, клубты «халықтың командасы» деп атайды. 2007 жылы «Ливерпульге» қарсы ойында 132 децибел шу рекордын орнатқаннан кейін американдық спорт көрермендерінің дауыс беруінде ең жақсы жанкүйерлер тобы атанды. 2013 жылғы Гези паркындағы наразылықтардан кейін 35 Çarşı мүшесіне қатысты іс қозғалды; Стамбұл соты 2015 жылғы желтоқсанда оларды ақтады. Жанкүйерлер дағдарыс кезінде көмек акцияларын да ұйымдастырды: 2016 жылғы 10 желтоқсандағы стадион маңындағы жарылыстардан кейін қан тапсыруға жұмылды, 2023 жылғы ақпанда Түркияның оңтүстігіндегі жер сілкінісінен кейін үй ойынында алаңға мыңдаған жұмсақ ойыншық лақтырып, оларды зардап шеккен балаларға сыйға берді.

Бешикташтың басты бақталастары — «Фенербахче», «Галатасарай» және «Трабзонспор». «Фенербахчемен» алғаш рет 1924 жылы кездесті; қарсылық Бешикташтың орталық Стамбұлдағы жұмысшы бейнесі мен Кадыкёйдегі «Фенербахченің» дәстүрлі буржуазиялық ортасының арасындағы айырмашылықпен күшейді. Есте қалған кездесулердің бірі — 2005 жылғы қарашада «Шүкрю Сараджоглуда» 4:3 ұтқан ойын. «Галатасараймен» дерби де 1924 жылы басталды; ең әйгілі кездесулердің бірі — 2003 жылғы жүзжылдық маусымда «Инёнюде» Серген Ялчынның голымен 1:0 жеңіп титулды қамтамасыз еткен матч. «Трабзонспормен» бақталастық 1970-жылдардың соңында, Трабзон командасы тоғыз маусымда алты чемпиондық алып Стамбұл клубтарының монополиясын бұзған кезде туды; 2023–24 жылғы кубок финалында Бешикташ оны 3:2 ұтты. Клубтың «Бурсаспормен» де бәсекесі бар. Түркия лигасы тарихындағы ең көп көрермен саны Бешикташ — «Галатасарай» дербиінде тіркелген: 76 127 жанкүйер.

1924 жылдан бастап Бешикташ негізгі ойындарын сол кездегі Стамбұлдың басты алаңы — Таксим стадионында өткізді. 1930-жылдардың басында клуб Чыраған сарайының бағында клуб бастаушысы Шереф бейдің атымен аталған Шереф стадионын салып, оны 1940-жылдардың соңына дейін пайдаланды. Долмабахче стадионы (кейін Митхатпаша, сосын Инёню) 1947 жылғы 19 мамырда президент Исмет Инёню мен губернатор Лютфи Кырдардың қатысуымен ашылды; алғашқы ойын 1947 жылғы 23 қарашада Бешикташ — «АИК» (Стокгольм) матчы болды, аренадағы бірінші голды Сүлейман Себа соқты. Клуб Инёнюде 66 жыл ойнады: 2013 жылғы 11 мамырда қиратудың алдындағы қоштасу кездесуінде «Генчлербирлигін» 3:0 ұтты. Жаңа стадион салынып жатқанда үй ойындары Стамбұлдың әр жерінде, негізінен «Ататүрік» олимпиада стадионында өтті.

Долмабахче жағалауындағы Бешикташ стадионы 2016 жылғы 11 сәуірде ашылды; отыратын орындар саны — 42 684, алаң өлшемі 105×68 м. Арена орналасқан жері, дизайны, жайлылығы, технологиясы, атмосферасы және көлік қолжетімділігі жағынан әлемдегі үздіктердің бірі саналады. Онда 2019 жылғы УЕФА Суперкубогы («Ливерпуль» — «Челси») өтті — бұл әйел төреші (Стефани Фраппар) басқарған УЕФА-ның ерлер арасындағы алғашқы ірі финалы; УЕФА кейін стадионға 2026 жылғы 20 мамырдағы Еуропа лигасының финалын берді. 2023 жылғы қазанда клуб Tüpraş компаниясымен үш жылдық атау құқығы туралы келісім жасады. Кешенде 2017 жылғы ақпанда ашылған Bеşiktaş JK мұражайы бар — Түркияда ресми тіркелген алғашқы спорт мұражайы. Стадион маңы 2016 жылғы 10 желтоқсандағы қосарланған жарылыстардың орны болды; құрбандар (билік мәліметінше 44 адам) есіне арена үстіндегі мемориал парк ашылған.

Клуб тарихындағы ерекше тұлғалар — Хаккы Йетен мен Сүлейман Себа: екеуі де Бешикташқа ойыншы және президент ретінде қызмет етіп, кейін «Onursal Başkan» (Құрметті президент) атағын алды. Йетен 1949–1951 жылдары негізгі құрамның бапкері де болды, ал 2008 жылғы қазанда Себаның Акареттердегі мүсіні ашылды. Бүкіл мансабын тек Бешикташта өткізген ойыншылар қатарында Йетен, Сүлейман Октай, Рыза Чалымбай, Самет Айбаба және Расим Кара бар; олардың бірнешеуі кейін бас бапкер болып қайтты. Бешикташ құрамында Түркия ұлттық құрамасында 30-дан көп ойын өткізгендер арасында Чалымбай, Реджеп Четин, Мехмет Өздилек, Тайфур Хавутчу, Ибрагим Үзүлмез және Огузхан Өзякуп бар. Клубтың алғашқы бапкері — 1911–1925 жылдары команданы ұйымдастырып, жаттықтырған Шереф бей, ол он төрт жылымен клуб тарихындағы ең ұзақ жұмыс істеген бапкер. Шетелдік бапкерлер 1940-жылдардың ортасынан бастап тартылды: ағылшын Чарльз Ховард (1944–46) және италиялық Джузеппе Меацца (1948–49).

2003 жылы, жүзжылдық қарсаңында клуб жанкүйерлер дауысымен «ғасыр құрамдарын» таңдады: 110 үміткердің ішінен Алтын, Күміс және Қоңыр құрамдар аталды, нәтижелер 21 маусымда өткен галада жарияланды. Бешикташ ойыншылары ірі халықаралық турнирлерде де ойнаған: Тайфур Хавутчу мен Илхан Мансыз 2002 жылғы әлем чемпионатында Түркия құрамасының сапында болды, Мансыз ширек финалда Сенегалға қарсы «алтын гол» соғып, үшінші орын матчында Оңтүстік Кореяға екі гол салды; Рикарду Куарежма Португалиямен 2016 жылғы Еуропа чемпионатын жеңіп, 1/8 финалда Хорватияға қарсы жеңіс голын соқты; Домагой Вида Хорватия құрамасымен 2018 жылғы әлем чемпионатының финалына жетті.

Бешикташ футболдан басқа әйелдер футболы, баскетбол (ерлер, әйелдер және арбалы), волейбол, гандбол, жеңіл атлетика, жағажай футболы, бокс, бридж, шахмат, гимнастика, параспорт, есу, үстел теннисі, күрес және киберспорт секілді салаларда да бақ сынайды. Клуб — мүшелерге тиесілі қоғамдық бірлестік: президент пен басқарма жарғы бойынша жалпы жиналыста сайланады. Футбол қызметін 2002 жылғы 20 ақпаннан Стамбұл қор биржасында айналымда жүрген Beşiktaş Futbol Yatırımları (BJKAS) компаниясы жүргізеді; акциялардың 70,12 пайызы бірлестікке тиесілі, 29,88 пайызы еркін айналымда. 2025 жылдан клуб президенті — Сердал Адалы.