Борац (Баня-Лука) тарихы

Клубты бастапқыда Radnički sportski klub Borac (Жұмысшы спорт клубы «Борац») деп атады, себебі оның тарихы ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы жергілікті жұмысшы қозғалысымен тығыз байланысты болды. Оны футбол жанкүйерлерінің тобы — жазушы, қоғам белсендісі, Югославияның халық батыры Веселин Маслеша, Рудольф (Руди) Хитер, Саво Новакович, Никола Пуцар, Бране Пуцар, Мустафа Софтич, Никола Кукович, Жарко Враньешевич, Миле Стефанович және Бране Стефанович негіздеді. Атауды Маслеша ұсынды: «Егер жұмысшылардың құқығы үшін күресетін болсаңдар, неге клубқа Борац деген ат қоймайсыңдар?» Клубтың бірінші президенті Рудольф Хитер, вице-президенті Саво Новакович болды, бақылау кеңесін Джоко Йованович басқарды. Врбас өзені жағасындағы қалада футболға қызығушылық артқан кезде Баня-Лука бүкіл Краина өңірінің клубтарын біріктіретін өз шағын федерациясын құру құқығына ие болды, сол тұста жаңа, үлкен және заманауи стадион салынды. Оның ашылу рәсімі 1937 жылғы 5 қыркүйекте, қазіргі Баня-Лука қалалық стадионының жерінде өтті.

Ерте кезеңдегі алғашқы табысқа клуб 1928 жылы Сараевода өткен турнирде жеткен. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Баня-Луканың басты командасы ШК «Краишник» болды, бірақ 1945 жылдан кейін ол таратылып, қаланың негізгі клубы ретінде «Борац» қалды. Жаңадан қалпына келтірілген Югославия бірінші лигасына іріктелу үшін өткен кездесулерде команда «Слободаны» (Нови-Град) жалпы есеппен 14:3, Баня-Лукадағы «Козараны» 8:4, «Борацты» (Козарска-Дубица) 7:0 еңсеріп, Баня-Лука округінің чемпионы атанды. 1945 жылы RSK Borac клубы FK Borac Banja Luka деп өзгертілді, екі жыл Югославия үшінші лигасында ойнады, 1948 жылы екінші лигаға көтерілді.

Югославия бірінші лигасына клуб алғаш рет 1961 жылы шықты, бірақ сол маусымның соңында бірден төмендеп кетті. Элитаға оралу үшін оған шамамен он жыл күту керек болды: бұл 1970–71 маусымында болды, содан кейін команда жоғарғы лигада төрт маусым қатарынан ойнады. Осы кезеңде, 1974 жылы «Борац» Югославия Кубогының финалына шықты, бірақ Белградта «Хайдуктан» (Сплит) жеңіліп қалды. Күміс жүлдегер ретінде клуб 1975–76 жылдардағы Еуропа Кубок иегерлері кубогына жолдама алды. Бірінші айналымда «Борац» Люксембургтің «Румеланжімен» ойнады: Баня-Лукадағы кездесуде еуропалық кубоктардағы рекордтық жеңісін тіркеп, 9:0 есебімен ұтты, сыртта 5:1 басымдыққа қол жеткізіп, жалпы есеппен 14:1 жеңді. Екінші айналымда қарсылас брюссельдік «Андерлехт» болды: «қызыл-көктер» үй матчын 1:0 ұтқанымен, жалпы есеппен 3:1 белгиялықтардың тұсында қалды. Ол маусымда Кубок иегерлері кубогын иеленген «Андерлехтті» жалғыз ұтқан команда — «Борац».

1974–75 маусымын екінші лигада өткізген клуб тез көтеріліп, 1980 жылға дейін жалғасқан жаңа бес жылдық элиталық кезеңді бастады. Келесі тоғыз маусымды «Борац» екінші лигада өткізді, ал 1989–1992 жылдары жоғарғы лигаға соңғы рет оралды. Югославия бірінші лигасындағы үздік көрсеткіші — 1992 жылғы 4-орын. Жалпы алғанда клуб 46 жылға созылған кезеңде Югославия бірінші лигасында 487 матч ойнады, ал тарихында жеті ойыншысы Югославия құрамасында өнер көрсетті.

1988 жылдан 1992 жылға дейінгі кезең клубтың ұзақ тарихындағы ең жемісті шағы болды. 1988 жылы бас бапкер Хуснија Фазлич басшылығымен «Борац» Югославия Кубогын жеңіп, бұл жетістікке қол жеткізген жалғыз екінші лига клубы атанды. Белградтағы ЮХА стадионында өткен финалда команда «Црвена звездадан» 1:0 басым түсті, тарихи голды клуб аңыздарының бірі Сенад Лупич соқты. Марапаттау рәсімінде Югославия футбол федерациясының президенті Антун Чилич ойыншылар мен бас бапкерге алтын тақташалар табыстады. Ертесіне Баня-Лукадағы Краина алаңына жиналған ондаған мың жанкүйер командасын батырлардай қарсы алды.

1992 жылы «Борац» тұңғыш халықаралық жүлдесін — Митропа кубогын иеленді. Югославияда азамат соғысы жүріп жатқанына қарамастан команда Италияға сапар шекті. 30 мың көрермен алдында АҚШ емес, италиялық «Фоджаны» еңсергеннен кейін финалда клуб «Пино Заккерия» стадионында будапешттік БВСК-мен кездесті. Филипович гол соқты, бірақ венгрлер Тубольдің голымен есепті теңестірді, сөйтіп жеңімпаз айыппұл добымен анықталды. «Борац» 5:3 басым түсіп, кубокты қолға алды: он бір метрлік белгіден Сашиваревич, Ставлянин, Филипович, Билбия және Симеунович дәл соқты, ал қақпашы Симеунович екі рет допты құтқарып қалды. Команданы Смилевски баптады, ол кейін клуб тарихындағы «үздік он бірлікке» енгізілді.

2002 жылға дейін Серб Республикасының бірінші лигасы өңірдің жоғарғы дивизионы болды, онда «Борац» үш рет чемпион атанды — 2001, 2006 және 2008 жылдары; 2008 жылғы жеңіске команда «Слогадан» (Добой) 14 ұпай алда болып жетті. Клуб Серб Республикасы Кубогын сегіз рет иеленіп (1994–95, 1995–96, 2008–09, 2010–11, 2011–12, 2022–23, 2024–25, 2025–26), бұл жарыстың рекордшысы болды, ал 2007–08 және 2012–13 маусымдарында финалда жеңіліп қалды. Алғашқы финалдарда қарсыластары «Рудар» (Приедор), «Единство» (Брчко), «Радник» (Биелина) және «Слобода» (Мрконич-Град) болды.

2002 жылы үш ұлттық жарыс біріктіріліп, ел футболының ең мәртебелі деңгейі — Босния және Герцеговина Премьер-лигасы құрылды, сол жылдан бастап бүкіл елдің клубтары Босния және Герцеговина Кубогында ойнайды. 2010 жылы «Борац» ел кубогын жеңіп, чемпионатта үшінші орын алды, сол маусымдағы УЕФА Еуропа лигасында екінші айналымда толық толған Баня-Лука қалалық стадионында швейцариялық «Лозанна-Спорттан» жалпы есеппен 2:1 жеңіліп, жарыстан шықты. 2011 жылы клуб 30 матчта бары-жоғы 4 жеңіліске ұшырап, 15 гол жіберіп, Босния және Герцеговина чемпионы атанды және Серб Республикасы Кубогын алды. 2011–12 маусымындағы УЕФА Чемпиондар лигасында іріктеуде «Маккабидан» (Хайфа) 5:1 ұтылған команда жауап матчында Крунич пен Видаковичтің голдарымен 3:2 басым түскенімен, жарысты жалғастыра алмады. 2012 жылы үшінші орын алып, еуропалық жарысқа жолдама алған «Борац» черногориялық «Челиктен» (Никшич) сырттағы гол ережесімен (3:3) сырт қалды. 2025–26 маусымында клуб қайта Босния және Герцеговина чемпионы атанды.

2024 жылғы 15 тамызда «Борац» фарерлік КИ-ді (Клаксвуйк) жалпы есеппен 4:3 еңсеріп, еуропалық клубтық жарыстың лига кезеңіне тұңғыш рет шықты. Осылайша ол еуропалық турнирдің топтық немесе лига кезеңінде ойнаған Босния және Герцеговинаның екінші, Серб Республикасының бірінші клубы болды. Алты матчта 8 ұпай жинап, кестенің 20-орнында тұрақтағаннан кейін команда словениялық «Олимпиямен» (Любляна) екі матчтық плей-оффта жеңіп, 2024–25 жылдардағы УЕФА Конференция лигасының 1/8 финалына шықты — бұл кезеңнен өтіп, еуропалық матчтарды маусымның екінші жартысында үйінде өткізген Босния және Герцеговинадағы алғашқы клуб болды.

Клубтың дәстүрлі үй түстері — қызыл мен көк, ақ ұйық; бұл түстер серб халқының азаматтық туында да бар. Қызыл-көк жейдесін «Борац» бүкіл тарихында сақтап келеді, сырттағы формасы дәстүрлі түрде толықтай көк немесе толықтай қызыл. Серб спорт киімі компаниясы NAAI-мен ұзақ серіктестіктен кейін формасын италиялық Diadora компаниясы шығарады. Қазіргі эмблемада клубтың және Баня-Лука қаласының атауы жазылған, фоны серб халқының дәстүрлі туы түстерімен бөлінген, жоғарғы жағында клубтың құрылған жылы көрсетілген, ал эмблеманың өзі алтын түсті жиекпен көмкерілген.

Үй стадионы — Баня-Лука қалалық стадионы, 10 030 орындық және ел ішіндегі ең заманауи арена саналады. Ол 1937 жылы салынды, басты қаржы демеушісі Врбас бановинасының баны Боголюб Куюнджич болды. Содан бері арена 1973, 1981, 2010 және 2012 жылдары бірнеше рет кеңейтіліп, жаңартылды. 2010 жылғы толық реконструкция барысында шығыс және батыс мінбелеріне жаңа орындықтар орнатылды, киім ауыстыратын бөлмелер жаңғыртылды, жаңа VIP-ложа мен БАҚ бөлмесі салынды, жарықтандыру, дыбыс және бейнебақылау жүйелері ауыстырылды, жүлде және техникалық бөлмелер жөнделді. 2012 жылы 2492 орындық жаңа солтүстік мінбе тұрғызылып, жалпы сыйымдылық 9730 орынға дейін өсті. Жоспар бойынша шығыс мінбе шатырмен жабылады, ал басталған оңтүстік мінбенің құрылысы сыйымдылықты шамамен 13 000 орынға дейін жеткізеді. 2008 жылы сарапшылар комиссиясы 30 000 орындық жаңа стадион салу тұжырымдамасын таңдады: 205 000 шаршы метр аумақты алатын кешенге екі қосымша футбол алаңы, теннис, баскетбол және волейбол корттары кіреді, жобаның болжамды құны 50 миллион еуро, ол ФИФА мен УЕФА-ның ең жоғары талаптарына сай болады.

Клубтың ұйымдасқан жанкүйерлері «Лешинари» деген атпен белгілі және Босния Краинасындағы ең көне жанкүйер топтамасы саналады; ол 1987 жылы құрылды. Топтың жиналатын орны 2017 жылға дейін стадионның шығыс мінбесі болды, содан кейін солтүстік мінбеге көшті. «Борац» жанкүйерлері «Воеводина» жанкүйерлерінің Firma тобымен одақтас, «Дженоа» жанкүйерлерімен достық қатынаста.

Басты бақталастық 2008–09 маусымынан, яғни клуб Босния және Герцеговина Премьер-лигасында тұрақтай бастаған кезден бастап «Железничармен» қалыптасты. 2009–10 маусымынан бері екі команда чемпион атағы және ел кубогы үшін негізінен бір-бірімен бақтар сынасты, ал кездесулердің көрермен саны атақты Сараево дербиімен шамалас болды. Бақталастықтың бір себебі — Сараево мен Баня-Луканың Босния және Герцеговинадағы айқын ең үлкен екі қала болуы. Алғашқы кездесуі 1947 жылғы Югославия Кубогында өткен командалар ел тәуелсіздігінен кейін 22 рет (оның алтауы ұлттық кубокта) бетпе-бет шықты: «Железничар» 12, «Борац» 7 жеңіске жетті, 3 матч тең аяқталды, гол айырмасы «Железничар» тұсында 31:19 (2015–16 маусымының нәтижелерінсіз).

2025 жылғы 4 қарашада клуб 8-нөмірлі ойын жейдесін клубтың бұрынғы ойыншысы және бас бапкері Младен Жижовичтің құрметіне мұрағатқа жіберді: ол бір күн бұрын Сербияда «Раднички 1923» командасын баптап жүргенде дүниеден өтті. Клуб ойыншыларының ішінде әлем чемпионатына Асмир Авдукич (2014) және Младен Юркас (2026) қатысты.