Брайтон тарихы

Ерте жылдарында Брайтон Оңтүстік лигада ойнады және өзінің бірден-бір ұлттық жетістігін дәл сол кезде жеңіп алды: 1910 жылы Оңтүстік лига чемпионы ретінде Футбол лигасының чемпионы Астон Виллаға қарсы ойында жеңіске жетіп, Футбол ассоциациясының Қайырымдылық қалқанын (FA Charity Shield) иеленді. 1920 жылы клуб Футбол лигасының жаңа Үшінші дивизионына қабылданды, 1921 жылдан бастап аймақтық Үшінші дивизион Оңтүстігінде ойнады. 1957–1958 жылдары осы дивизион чемпионы болып, Екінші дивизионға көтерілді, бірақ 1962 жылы төмен түсіп, 1963 жылы қатарынан екінші рет құлап, алғаш рет Төртінші дивизионға түсті. 1964–1965 жылдары Төртінші дивизион чемпионы атанды, 1972 жылы Үшінші дивизионда екінші орын алып, Екінші дивизионға қайтты.

1972 жылғы қазаннан 1983 жылға дейін клуб төрағасы Майк Бамбер болды. Ол 1973 жылы Брайтонға Брайан Клафты шақырды, кейін Англия ұлттық құрамасының бұрынғы ойыншысы Алан Маллериді бас бапкер етіп тағайындады. 1979 жылы Маллеридің басшылығымен Брайтон Екінші дивизионда екінші орын алып, Бірінші дивизионға көтерілді. 1982–1983 жылдардағы маусым біркелкі өтпеді: Арсенал мен Манчестер Юнайтедті жеңу ірі есеппен жеңіліп қалумен алмасып тұрды; 1982 жылдың желтоқсан басында бас бапкер Майк Бэйли жұмысынан босатылды, оның орнына Джимми Мелиа келді. Жоғарғы дивизионда төрт маусым өткізген клуб 1983 жылы соңғы орында қалып, төмен түсті.

Сол маусымда Брайтон тарихында алғаш рет Англия Кубогының финалына шықты. Манчестер Юнайтедпен негізгі ойын 2:2 есебімен аяқталды, Брайтонның голдарын Гордон Смит пен Гэри Стивенс соқты. Финал қосымша уақыттың соңғы соққысында Гордон Смиттің голды соқпай кетуімен тарихта қалды — BBC комментаторы Питер Джонстың «...and Smith must score» деген сөзі кең танылды, ал Смиттің соққысын қақпашы Гэри Бэйли қағып алды. Қайта ойында Манчестер Юнайтед 4:0 жеңді.

1987 жылы клуб Үшінші дивизионға түсті, бірақ келесі маусымда кері көтерілді. 1991 жылы Уэмблиде өткен плей-офф финалында Ноттс Каунтиден 1:3 жеңіліп, келесі маусымда жаңа атауға көшкен Екінші дивизионға түсті, 1996 жылы Үшінші дивизионға дейін құлады. Клубтың қаржылық жағдайы ауырлап, директорлар қарызды жабу үшін Голдстоун Граундты сатуға шешім қабылдады. 1996–1997 маусымының нашар басталуынан кейін бас бапкер Джимми Кейс жұмыстан кетті, оның орнына Стив Гритт тағайындалды. Гритт кезінде нәтижелер жақсара бастады, бірақ стадионның сатылуына қарсы наразылық білдірген жанкүйерлердің алаңға шығуы үшін Футбол ассоциациясы клубтан екі ұпай алып тастады. Бір кезде кестенің түбінде 13 ұпай артта қалған Брайтон маусымның соңғы күнінде тікелей бәсекелесі Хирефорд Юнайтедпен ойнады: Керри Мэйо өз қақпасына доп соқса да, Робби Райнелттің кеш соққан голы 1:1 есебін әкелді. Соғылған голдардың саны бойынша Брайтон Футбол лигасындағы 77 жылдық орнын сақтап қалды, ал Хирефордтың 25 жылдық лигалық жолы үзілді. Сол 1997 жылы клубты бұрынғы басқарманы ауыстыруға жетелеген жанкүйерлер қозғалысының жетекшісі, өмір бойғы жанкүйер Дик Найт басқаруға алды.

Голдстоун Граунд 1997 жылы сатылды, содан кейін екі маусым бойы Брайтон шамамен 70 миль қашықтықтағы Джиллингемнің Пристфилд стадионында ойнады. 1999 жылы Микки Адамс бас бапкер болып тағайындалды, ал 1999–2000 маусымының басынан клуб қалалық кеңеске тиесілі, бұрынғы жеңіл атлетика аренасы Уиздин стадионын жалға алды. 2000–2001 маусымында Брайтон 13 жылдағы алғашқы жетістігіне жетіп, Үшінші дивизион чемпионы атанды. 2001 жылдың қазанында Адамс Лестерге кетті, оның орнына Питер Тейлор келді, ал клуб келесі маусымда Екінші дивизион чемпионы болып, қатарынан екінші рет көтерілді. Банкроттық шегінен бес жыл өткенде Брайтон Премьер-лигаға бір дивизион ғана қалған деңгейге шықты.

Уиздин кезеңінде клубтың қаржылық жағдайы ауыр болды: жаңа стадион бойынша қоғамдық тергеудің құны, Уиздин мен Пристфилд үшін жалдау ақысы және шағын аренадағы аз кіріс салдарынан 2004 жылы клубтың жинақталған тапшылығы 9,5 миллион фунтқа жетті. Оның 7 миллионын директорлар кеңесі төледі, қалған 2,5 миллионы Alive and Kicking Fund деп аталған қаржы жинау науқаны арқылы жиналды: ойыншылар түскен Рождество ашықхаттарынан бастап синглге дейін шығарылды. 2005 жылғы 9 қаңтарда Tom Hark синглі Ұлыбритания чартында бірден 17-орынға көтеріліп, BBC Radio 1 арқылы эфирге шықты.

2009 жылдың мамырында клуб төрағалығы Дик Найттан Тони Блумға өтті; ол жаңа Фалмер стадионы үшін 93 миллион фунт қаржы тартып, клуб акцияларының 75 пайызын иеленді. Уиздиндегі соңғы маусымда — 2010–2011 — Густаво Пойеттің басшылығымен Брайтон Лига 1 чемпионы болды. Келесі маусымда клуб 1970-жылдардан 1990-жылдарға дейін қолданылған эмблемаға ұқсас жаңа елтаңбаны қабылдады — бұл 1997 жылдан бері тұрақты алаңы жоқ клубтың үйіне қайтқанын білдірді.

Фалмер стадионы алғашқы лигалық матчын 2011–2012 маусымының ашылу күнінде өткізді: қарсылас — 1997 жылы Голдстоунда ойнаған соңғы қарсылас Донкастер Роверс, есеп 2:1 Брайтон пайдасына. Аренаның құрылысы 2008 жылдың желтоқсанында басталды, 2011 жылғы 31 мамырда клуб 22 374 орындық стадионды қабылдап алды, осылайша 14 жылдық тұрақты үйсіздік кезеңі аяқталды. Кейін сыйымдылық 2012–2013 маусымының басына 27 250-ге, 2012 жылдың желтоқсанында 27 750-ге, 2013 жылдың мамырында 30 750-ге дейін ұлғайтылды, 2021 жылы 31 800 орынға жетті. 2026 жылдың сәуірінде клуб әйелдер командасы үшін 10 000 көрушіге арналған жаңа стадион салу жоспарын жариялады — бұл Ұлыбритания мен Еуропада әйелдер футбол командасы үшін арнайы салынатын алғашқы арена болады және 2030–2031 маусымына дейін ашылуы жоспарланған.

2012–2013 маусымында Брайтон Чемпионшипте төртінші орын алып, плей-офф жартылай финалында Кристал Пэлестен ұтылды; матчтан кейінгі сұхбаттағы сөздері үшін Пойет қызметінен шеттетіліп, кейін босатылды, орнына Оскар Гарсия келді. 2013–2014 маусымының соңғы күнінде Леонардо Улльоаның соңғы минуттағы голымен Ноттингем Форест 2:1 жеңіліп, клуб алтыншы орын алды, алайда плей-офф жартылай финалында Дерби Каунтиден ұтылғаннан кейін Гарсия кетті. 2014–2015 маусымына Сами Хююпия тағайындалды, бірақ нәтижелердің нашарлығынан төрт айдан кейін орнынан кетті, оның орнына Крис Хьютон келді. Келесі маусымда клуб маусымның ашылуынан 19 желтоқсанға дейін 21 матчта жеңіліссіз жүріп, көтерілу үшін күресті, алайда соңғы күні Мидлсброға барған ойында 1:1 болып, үшінші орында қалды және плей-офф жартылай финалында Шеффилд Уэнсдиден ұтылды — төрт маусымдағы үшінші жеңіліс. 2015 жылдың қаңтарында Селтиктен келген жартылай қорғаушы Берам Кайал 2015–2016 маусымының клуб ойыншысы атанды. Кайал мен шабуылдаушы Томер Хемед 2017 жылы Лондонда Kick It Out Israel ұйымының нәсілшілдікке қарсы және бірге тұру жобасының таныстырылымына клуб атынан қатысты, жобаны Тони Блум қолдады.

2016–2017 маусымын Брайтон 18 матчтық жеңіліссіз серпінмен бастап, желтоқсан мен қаңтардың көп бөлігінде кестені бастап тұрды, ал 2017 жылғы 17 сәуірде үйінде Уиган Атлетикті 2:1 жеңіп, Премьер-лигаға көтерілуді қамтамасыз етті. Чемпионшипте екінші орын алған клуб жоғарғы дивизионға 34 жылдан кейін қайтты.

Премьер-лигадағы алғашқы маусымда Брайтон бірнеше рет кестенің жоғарғы жартысына шығып, қаңтарда құлау аймағынан бір ұпай жоғары тұрса да, маусым соңында Арсенал мен Манчестер Юнайтедті жеңіп, 15-орында аяқтады. Екінші маусым ауыр болды: 17-орынмен төмен түсуден құтылды, Англия Кубогында 1983 жылдан кейін алғаш рет жартылай финалға шығып, Манчестер Ситиден 0:1 ұтылды; маусым соңында Хьютон жұмыстан босатылды. Оның орнына Суонси Ситиді басқарған Грэм Поттер төрт жылдық келісімшартпен тағайындалды. Поттердің алғашқы екі маусымында клуб 15 және 16-орында тұрақтады, 2021 жылдың мамырында Премьер-лигадағы тарихи бесінші маусымын қамтамасыз етіп, 1979–1983 жылдардағы кезеңінен ұзақ уақыт жоғарғы дивизионда қалуға қол жеткізді. 2021–2022 маусымында Брайтон рекордтық 51 ұпай жинап, тоғызыншы орында аяқтады — сол кездегі ең жоғары көрсеткіші. 2022 жылдың қыркүйегінде Поттер Челсиге кетті.

2022 жылғы 18 қыркүйекте бас бапкер болып Роберто Де Дзерби тағайындалды. Маусым 2022 жылғы ФИФА әлем чемпионаты кезінде үзілді, онда клубтың жартылай қорғаушысы Алексис Мак Аллистер Аргентина құрамасының жеңісіне елеулі үлес қосты, финалда негізгі құрамда ойнап, гол пасын берді. Брайтон төрт маусымда екінші рет Англия Кубогының жартылай финалына шығып, Манчестер Юнайтедпен 0:0 ойнағаннан кейін пенальти серияда жеңілді. 2023 жылғы 21 мамырда Саутгемптонды 3:1 жеңіп, тарихында алғаш рет еуропалық турнирге жолдама алды, үш күннен кейін Манчестер Ситимен 1:1 ойнап, 2023–2024 жылдардағы УЕФА Еуропа лигасының топтық кезеңіне шығуды қамтамасыз етті. Маусымды клуб рекордтық 62 ұпаймен алтыншы орында аяқтады — бұл жоғарғы дивизиондағы ең үздік нәтижесі.

2023 жылғы 14 желтоқсанда Брайтон Марсельді 1:0 жеңіп, «өлім тобы» аталған топта бірінші орын алды және Еуропа лигасының 1/8 финалына шықты. Алайда 2024 жылғы 14 наурызда Ромадан екі матчтың жиынтығымен 1:4 ұтылып, жарыстан шығып қалды — Римдегі бірінші ойында 0:4 жеңілген есепті түзей алмады. 2024 жылғы 18 мамырда клуб пен Де Дзерби келісімшартты маусым соңында өзара келісіммен тоқтату туралы жариялады: Брайтон маусымның соңғы күнінде 48 ұпаймен 11-орынға түсіп, бүкіл маусым бойы алда тұрса да, гол айырмасы бойынша басты бәсекелесі Кристал Пэлестен қалып қалды.

2024 жылдың маусымында Де Дзербиді Фабиан Хюрцелер алмастырды; 31 жасында ол Премьер-лига тарихындағы ең жас тұрақты бас бапкер болды. Бұған дейін Хюрцелер Санкт-Паулиді басқарып, командасын 13 жылдан кейін Германия футболының жоғарғы дивизионына шығарған еді. Брайтондағы алғашқы ресми матчын 2024 жылғы 17 тамызда Эвертонға қарсы 3:0 жеңіспен өткізді, ал жеңіліссіз бастаудан кейін 2024 жылғы тамыздың Премьер-лигадағы үздік бапкері атанды. Клуб 2024–2025 және 2025–2026 маусымдарын сегізінші орында аяқтап, 2026–2027 жылдардағы УЕФА Конференция лигасының плей-офф кезеңіне жолдама алды.

Брайтонның лақап аты — Шағалалар (The Seagulls), сондай-ақ клубты Альбион деп те атайды. Тарихының көп бөлігінде команда көк-ақ, әдетте жолақты жейделерде ойнады; шорт пен ұйықтың ақ-көк үйлесімдері әртүрлі болды, 1970-жылдарда қысқа мерзімге толықтай ақ, 1980-жылдардың басында таза корольдік көк түске ауысты. 2014 жылдан клуб формасын Nike шығарады; бұған дейін Bukta, Admiral, Umbro, Adidas, Spall, Sports Express, Ribero, Superleague және Erreà жабдықтаған. Бас демеушісі — American Express, ал бұған дейін British Caledonian Airways, Phoenix Brewery, NOBO, TSB Bank, Sandtex, Donatello, Skint Records, IT First және BrightonandHoveJobs.com болды.

Клубтың ең өткір және ең ұзақ бақталастығы — Кристал Пэлеспен. Екі клубты шамамен 40 миль (64 км) бөліп тұрса да, қарсыластық 1970-жылдарда, 1976 жылы Брайтон мен Пэлесті басқарған бапкерлер Алан Маллери мен Терри Венейблс арасындағы қырбайлықтан басталды. Сол маусымда Үшінші дивизионда чемпиондықты Мансфилд Таун жеңіп алды, бірақ екі команда да көтерілді. Келесі маусымда Екінші дивизионда Брайтон кестені бастап аяқтаса да, Пэлес кейінге қалдырылған матчта Бернлиді жеңіп, бір ұпай артықшылықпен чемпион болды. Брайтон мен Кройдонды (Пэлестің Селхерст Парк стадионы орналасқан қала) жалғайтын A23 тас жолына байланысты БАҚ бұл бақталастықты A23 немесе M23 дербиі деп атайды, бірақ екі клуб жанкүйерлері бұл атауды қолданбайды. Шығыс Сассексте орналасқан клубтың тұрақты жергілікті дербиі жоқ: Саутгемптон және Портсмутқа қарсы матчтарды БАҚ кейде жергілікті дерби деп атағанымен, 60 мильден асатын қашықтық және Саутгемптон мен Портсмут арасындағы бұрыннан келе жатқан бақталастыққа байланысты жанкүйерлер оларды басты қарсылас санамайды.

Клубтың жетістіктері қатарында Екінші дивизион/Чемпионшипте екінші орын (1978–1979, 2016–2017), үшінші деңгейдегі чемпиондық (1957–1958, 2001–2002, 2010–2011), төртінші деңгейдегі чемпиондық (1964–1965, 2000–2001), Оңтүстік лига чемпиондығы (1909–1910), Англия Кубогының финалы (1982–1983) және 1910 жылғы Қайырымдылық қалқаны бар. Сондай-ақ клуб Сассекс аға жастар Чемпионшип кубогын он бес мәрте, Sussex Royal Ulster Rifles қайырымдылық кубогын 1959–1960 және 1960–1961 жылдары жеңіп алды.

1990 жылы клуб Albion in the Community бағдарламасының іске қосылуы алдында әйелдер командасын ресми түрде өз құрамына алды, ал 1991–1992 жылдары әйелдер футболын қайта құрылымдаудың негізін салушылардың бірі болды. Клубтың 21 жасқа дейінгі командасы Англиядағы осы жас санатындағы ең жоғары деңгей — Премьер-лига 2-де ойнайды, сонымен қатар EFL Trophy, Премьер-лига кубогы, Премьер-лига халықаралық кубогы және Сассекс аға жастар Чемпионшип кубогына қатысады; академия 18 жасқа дейінгі командамен түйінделеді, ол U18 Премьер-лигасының Оңтүстік дивизионында ойнайды.