Болгария тарихы

1930 жылғы әлем чемпионатына қатыса алмағаннан кейін болгарлар отыз жылға жуық ірі турнирлерге іліне алмады: сұрыптау топтарында жиі 2-3-орынға тұрақтап, плей-оффқа шығып, бірақ соңғы қадамды жасай алмады. Бұл кезеңде құрама тек шағын жарыстарда табысты болды: Балқан кубогын үш рет (1931, 1932 және 1973–1976) жеңіп, бұл додада тек төрт жеңімпаздығы бар Румыниядан кейінгі екінші команда саналады. 1956 жылғы Олимпиадада Болгария қоржынына қола медаль түсті.

Әлем чемпионатына Болгария алғаш рет 1962 жылы іліккен соң, 1966, 1970 және 1974 жылдардағы ойындарға да қатарынан қатысты, бірақ бұл төрт турнирде де жеңіске жете алмады: 1962 және 1966 жылдары топта төртінші, 1970 және 1974 жылдары үшінші орын алды. Ең есте қалар сәттерінің қатарында 1962 жылы Англиямен 0:0, 1974 жылы Швециямен 0:0 және Уругваймен 1:1 ойнаған кездесулер бар. 1968 жылғы Еуропа чемпионатының сұрыптауында Болгария Норвегия, Швеция және Португалияны басып өтіп, топ жеңімпазы болды, алайда екі матчтық плей-оффта Италиядан жалпы есеппен 3:4 (3:2, 0:2) есебімен ұтылды; кейін италиялықтар чемпион атанды.

1968 жылғы Мехико Олимпиадасы құрама тарихындағы ең үлкен жетістіктердің біріне айналды. Топта Таиландты 7:0, Гватемаланы 2:1 еңсеріп, Чехословакиямен 2:2 ойнаған болгарлар ширек финалда Израильмен 1:1 есебімен тең түсіп, жеребе тартылысы арқылы жартылай финалға өтті, онда үй иесі Мексиканы 3:2 жеңді. Финалда Венгриядан 1:4 есебімен жеңіліп, күміс медаль алды. Сол жылы, 2 қазанда, Леонда Гананы 10:0 ұтып, тарихындағы ең ірі жеңісін тіркеді. Ең ауыр жеңілісі 1933 жылғы 21 мамырда Мадридте Испаниядан 0:13 есебімен көрген есе болды.

1986 жылғы әлем чемпионатына Болгария сұрыптау тобында Франциядан кейін екінші болып, Югославия мен ГДР-ды артқа тастап ілікті. Мексикадағы турнирде әрекеттегі чемпион Италиямен 1:1 (Наско Сираков 85-минутта есепті түзеді), Оңтүстік Кореямен 1:1 (Пламен Гетов) ойнап, Аргентинадан 0:2 ұтылды. Бір де бір жеңіссіз үшінші орындар арасындағы ең жақсы үшінші көрсеткішпен плей-оффқа өткен болгарлар мен уругвайлықтар бірінші кезеңде жеңіске жетпей-ақ, ойып тұрып шыққан алғашқы командалар болды. 1/8 финалда Болгария үй иесі Мексикадан 0:2 жеңілді.

Болгария футболының басты күндерінің бірі — 1993 жылғы 17 қараша, Эмил Костадиновтың Парижде 90-минутта соққан голы Францияны жеңуге және 1994 жылғы әлем чемпионатына жол ашуға себеп болды. Димитар Пеневтің қолтаңбасымен, Христо Стоичков, Йордан Лечков, Красимир Балаков секілді, елде «Алтын буын» деп аталатын ойыншылардың арқасында құрама АҚШ-та жартылай финалға дейін жетті. Топта Нигериядан 0:3 ұтылғаннан кейін көршісі Грекияны 4:0 еңсеріп (әлем чемпионатындағы тұңғыш жеңісі), соңғы кезекте Аргентинаны 2:0 жеңді. 1/8 финалда Мексикамен 1:1 ойнап, 11 метрлік соққылар сериясында 3:1 басым түсті — капитан Борислав Михайлов алғашқы үш пенальтиді тойтарып, әлем чемпионаттарының рекордын жаңартты. Ширек финалда Нью-Джерсидегі «Джайентс Стадиумда» әрекеттегі әлем чемпионы Германияны Стоичковтың айып добы мен Лечковтың басымен соққан голы арқылы 2:1 жеңді. Жартылай финалда Италиядан 1:2 ұтылып, үшінші орын үшін матчта Швециядан 0:4 есебімен жеңілді. Төртінші орын — Болгарияның әлем чемпионаттарындағы ең жоғары жетістігі.

Ол турнирде алты гол соққан Христо Стоичков Олег Саленкомен бірге «Алтын бәтеңкені» бөлісті, Балаков екеуі 1994 жылғы әлем чемпионатының үздік құрамасына енді, ал желтоқсанда Стоичков «Алтын допты» жеңіп, бұл жүлдені алған алғашқы болгар және «Барселонаның» тарихтағы үшінші ойыншысы болды. 1995 жылдың маусымында Болгария ФИФА рейтингіндегі ең жоғары — 8-орнына көтерілді (Elo рейтингіндегі ең жоғары көрсеткіші — 1975 жылғы тамызда 3-орын).

1996 жылы құрама Еуропа чемпионатына алғаш рет ілікті: Испаниямен 1:1, Румынияны 1:0 жеңіп, Франциядан 1:3 ұтылды және топтан шыға алмады. 1998 жылғы әлем чемпионатына сұрыптау тобында бірінші орынмен, Ресейден екі рет басым түсіп ілінген болгарлар Христо Бонев басшылығымен Парагваймен 0:0 ойнап, Нигериядан 0:1, Испаниядан 1:6 жеңілді. Бұл — Болгарияның әлем чемпионаттарындағы соңғы қатысуы. Евро-2000 сұрыптауында команда сегіз ұпаймен төртінші болды; ең есте қалған кездесуі — Англиямен 1:1 ойнаған матч, ол Стоичковтың құрамадағы қоштасу ойыны болды.

Жаңа ғасырда Болгария Евро-2004 сұрыптауында Хорватия мен Бельгиядан басым түсіп, топта бірінші болды, бірақ Португалиядағы финалдық кезеңде үш ойынның барлығында жеңілді: Швециядан 0:5, Даниядан 0:2, Италиядан 1:2 (жалғыз голды Мартин Петров соқты). Бұл — құраманың ірі турнирлердегі соңғы қатысуы. 2006 жылы Жапониядағы Кирин кубогында Жапонияны 2:1 жеңіп, Шотландиядан 1:5 ұтылып, күміс жүлдеге ие болды. Любослав Пеневтің тұсында құрама қайта көтерілу белгісін көрсетті: Амстердамда Нидерландыны 2:1 жеңді, 2014 жылғы әлем чемпионатының сұрыптауын ұзақ уақыт жеңіліссіз өткізіп, қалың қар астында Мальтаны 6:0 ұтты; нәтижесінде 2012 жылғы қарашада тарихындағы ең төмен 96-орыннан (2012 жылғы мамыр) ФИФА рейтингінің 40-орнына көтерілді. 2018 жылғы әлем чемпионатының сұрыптауында Софияда Нидерландыны 2:0, топ жетекшісі Швецияны 3:2 жеңу секілді табыстары болғанымен, турнирге ілінбеді.

Соңғы жылдары құрама ірі турнирлерге жол таппай келеді. 2018–2019 жылдардағы УЕФА Ұлттар лигасының C дивизионында екінші орын алғаны Евро-2020 плей-оффына жол ашты, бірақ Болгария Венгриядан 1:3 жеңілді. Б дивизионында команда жеңіссіз қалып, C-ға түсті; 2022–2023 жылдардағы Ұлттар лигасында Гибралтармен 1:1 ойнағаннан кейін Ясен Петров қызметінен кетті, Георги Иванов уақытша басқарды, кейін серб Младен Крстаич тағайындалып, оның кезінде құрама топта екінші болды. Солтүстік Македониямен ойын екі ел арасындағы саяси шиеленіс салдарынан ерекше шиеленісті өтті. 2022 жылғы әлем чемпионатының сұрыптауы да сәтсіз болды; Евро-2024 сұрыптауынан кейін бас бапкер болып Илиан Илиев тағайындалды, ол алғашқы екі матчта Сербия және Венгриямен 2:2 ойнады. Соңғы Ұлттар лигасы C дивизионында Болгария Солтүстік Ирландияны жеңгенімен, топта екінші болып, Б дивизионына шығу плей-оффында Ирландияға екі ойында да 1:2 есебімен ұтылды.

Құрама рекордтары бойынша ең көп матч өткізген ойыншы — Стилиян Петров (105 кездесу), ал ең көп гол соққандар — Димитар Бербатов пен Христо Бонев (әрқайсысы 48 гол). Болгария дәстүрлі түстері — ел туынан алынған ақ, жасыл және қызыл: ақ жейде, жасыл шалбар, қызыл шұлық; қосалқы жиынтық әдетте қызыл болады. Команданың лақап аты — Арыстандар (елдің елтаңбасындағы арыстандардың құрметіне) және Үшреңкілер.

Құраманың дәстүрлі үй алаңы — сыйымдылығы 44 мың адамға арналған София қаласындағы «Васил Левски» ұлттық стадионы. Ол 1953 жылы ашылып, 1966 және 2002 жылдары қайта жаңғыртылды және елдегі сыйымдылығы жөнінен екінші (55 мың орындық Пловдив стадионынан кейін) арена. Мұнда құрама матчтарынан басқа Болгария кубогының финалдары мен елдің Мәңгілік дербиі өтеді; бұған дейін «Левски» мен «Лудогорец» еуропакубоктық ойындарын да осы жерде өткізген. 2018 жылдан бері құрама кездесулерін кейде Разградтағы «Хювефарма Арена» (шамамен 11 мың орын), сондай-ақ жаңғыртылған Пловдивтегі «Христо Ботев» стадионы (шамамен 20 мың орын) қабылдайды.

Соңғы жылдары Болгария құрамасының ультраларына нәсілшілдік айыптары тағылды. Евро-2012 сұрыптау матчында Эшли Янг, Эшли Коул және Тео Уолкоттқа қатысты нәсілшіл әрекеттер үшін УЕФА Болгария футбол одағын 40 мың еуроға жазалады. 2019 жылғы қазандағы Англиямен ойында стадионның бір бөлігі жабылды, кездесу УЕФА-ның нәсілшілдікке қарсы хаттамасы бойынша екі рет тоқтатылды, ал полиция ағылшын ойыншыларына тіл тигізген 15 жанкүйерді анықтап, алтауын ұстады. УЕФА президенті Александр Чеферин бұл әрекеттерді айыптап, нәсілшілдікке қарсы күреске шақырды.