Селтик тарихы

Алғашқы ресми матчын Селтик 1888 жылғы 28 мамырда Рейнджерспен өткізіп, 5:2 жеңіске жетті; клубтың алғашқы голын Нил Маккаллум соқты. Тұңғыш формасы жасыл жағалы ақ жейде, қара шорт және изүмір-жасыл ұйықтан тұрды, ал бастапқы эмблема қызыл сопақ өрісте жасыл крест бейнеленген қарапайым белгі болды. 1889 жылы клуб алғаш рет қатысқан Шотландия Кубогының финалына шығып, Тұрд Ланаркке 1:2 есебімен жеңілді. 1892 жылы финалда Куинз Паркті 5:1 ұтып, бірінші ірі жүлдесін алды. Сол жылы клуб жаңа стадионы Селтик Паркке көшті, ал келесі маусымда тұңғыш рет Шотландия чемпионатының чемпионы атанды. 1895 жылы Данди командасын 11:0 жеңіп, лигадағы өз алаңындағы ең ірі есеп рекордын орнатты.

1897 жылы клуб жабық акционерлік қоғам болып қайта құрылды, Уилли Мэйли алғашқы хатшы-бапкер болып тағайындалды. 1905–1910 жылдары Селтик Шотландия чемпионатын қатарынан алты рет жеңді, ал 1907 және 1908 жылдары Шотландия Кубогын да алып, шотланд клубтарының тарихындағы алғашқы дубльдерді жасады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде клуб чемпионатты қатарынан төрт рет жеңіп, 1915 жылғы қарашадан 1917 жылғы сәуірге дейін 62 матчта жеңіліс көрмеді. 1920-жылдардың орта тұсында Джимми Макгрори Британия футболының тарихындағы ең өнімді голшыларының біріне айналды: 16 жылдық мансабында 547 ойында 550 гол соқты (оның 16-сы 1923–24 жылы жалдама негізде Клайдбанкте), бұл көрсеткіш осы күнге дейін британдық рекорд болып қалды. 1940 жылдың қаңтарында Мэйли зейнетке шықты — ол клубта әуелі ойыншы, содан соң хатшы-бапкер ретінде 52 жылға жуық қызмет етті. Оның орнына келген Джимми Макстейдің тұсында Екінші дүниежүзілік соғысқа байланысты ресми чемпионат пен Шотландия Кубогы тоқтатылып, оның орнына аймақтық жарыстар өткізілді; клуб соғыс жылдарында елеулі жетістікке жетпегенімен, 1945 жылдың мамырында өткен бір матчтық Victory in Europe Cup жүлдесін алды.

1945 жылы бас бапкерлікке бұрынғы ойыншы және капитан Джимми Макгрори келді. Оның тұсында Селтик 1953 жылдың мамырында Елизавета II-нің таққа отыруына орай өткізілген Coronation Cup турнирінде Арсенал, Манчестер Юнайтед және Хибернианды жеңіп, жүлдені алды, 1954 жылы чемпионат пен кубок дублін жасады. 1957 жылғы 19 қазанда Глазгодағы Хэмпден Паркте Шотландия Лига кубогының финалында Рейнджерсті 7:1 жеңді — бұл есеп британдық ішкі кубок финалдарындағы ең ірі көрсеткіш болып қалды. Бірақ келесі жылдары клуб қиындыққа ұшырап, Макгрориден кейін жүлде жаулай алмады.

1965 жылы клубтың бұрынғы капитаны Джок Стайн бас бапкер болды. Ол бірінші айларында Шотландия Кубогын, келесі маусымда чемпион атағын жеңді. 1967 жыл клубтың ең үздік жылы болды: Селтик қатысқан барлық турнирді — Шотландия чемпионаты, Шотландия Кубогы, Лига кубогы, Глазго кубогы және Еуропа кубогын жеңіп алды. Осылайша клуб еуропалық требльді жасаған бірінші және квадрупльді жеңген жалғыз команда болып қалды. 1967 жылғы 25 мамырда Лиссабондағы Эстадиу Насионал аренасында Интер Миланды 2:1 жеңіп, Селтик Еуропа кубогын алған алғашқы британдық және Испания, Португалия, Италиядан тыс елдердің бірінші клубы атанды; бұл финалға шыққан жалғыз шотланд командасы да осы. Сол күнгі ойыншылардың барлығы Глазгодан 30 мильден аспайтын жерде дүниеге келгендіктен, олар Лиссабон арыстандары атанды. Келесі маусымда клуб Құрлықаралық кубокта Аргентинаның Расинг Клубына жеңілді.

1970 жылы Селтик Еуропа кубогының финалына қайта шығып, Миландағы Сан-Сирода Фейенордқа 1:2 есебімен жеңілді. Клуб 1970-жылдардың басында Шотландия футболында үстемдігін сақтап, 1974 жылғы чемпиондық оның қатарынан тоғызыншы тұңғышы болды — бұл сол кезде MTK Будапешт және ЦСКА София иеленген әлемдік рекордпен теңесті. 1980-жылдарда клуб ішкі жарыстарда табысты болып, 1987–88 жылғы 100 жылдық маусымында Шотландия Премьер-дивизионы мен Шотландия Кубогының дублін жасады.

1990-жылдардың басында клуб дағдарысқа ұшырады: 1994 жылғы 3 наурызда Bank of Scotland директорларға 5 миллион фунттан асқан овердрафт салдарынан сыртқы басқарушыларды енгізетінін хабарлады. Кәсіпкер Фергюс Макканн клубты банкрот деп жариялануына бірнеше минут қалғанда сатып алып, құрылғаннан бері клубты басқарған әулеттік топтардың билігін тоқтатты. Ол 1994 жылғы 4 наурызда клубты 9 миллион фунтқа сатып алып, бизнесті Celtic PLC жария компаниясы етіп қайта құрды; акциялардың сатылымы 14 миллион фунттан асып түсіп, британ футболы тарихындағы ең табысты эмиссия болды. Макканн Селтик Паркті толық орындықты 60 мыңнан асатын стадионға айналдыруды қадағалады. 1998 жылы голландиялық Вим Янсеннің тұсында клуб чемпиондықты қайта алып, Рейнджерстің қатарынан тоғыз чемпиондық рекордын қайталауына жол бермеді. Макканн 1999 жылы 50,3 пайыздық үлесін сатуға шығарып, оны бұрынғы акционерлер мен маусымдық абонемент иелеріне ұсынды; оның тұсында клубтың айналымы 385 пайызға өсті. Оның кетуінен кейін негізгі акционер ирландиялық миллиардер Дермот Десмонд болды. 2005 жылғы акция эмиссиясынан жиналған қаражаттың бір бөлігі жаңа жаттығу орталығына жұмсалып, 2007 жылдың қазанында Ленокстаун базасы ашылды.

2000 жылдың маусымында клубты Ноттингем Форест құрамында ойыншы ретінде Еуропа кубогын жеңген Мартин О'Нил басқарды. Оның Олд Фирмдағы алғашқы матчы 6:2 жеңіспен түйінделді — бұл 1957 жылдан кейінгі Рейнджерсті ең ірі есеппен ұту болды. Сол маусымда О'Нил 1968–69 жылдан кейінгі алғашқы ішкі требльді жеңді, 2001–02 жылы чемпиондықты сақтады. 2003 жылы ол командасын Севильядағы УЕФА Кубогының финалына жеткізді, онда Селтик Жозе Моуриньюдің Портусына қосымша уақытта 2:3 жеңілді; финал жолында Блэкберн, Селта Виго, Штутгарт, Ливерпуль және Боавиштаны еңсерген. Келесі маусымда клуб чемпиондықты қайтарып, УЕФА Кубогының ширек финалына шықты, ол жолда Барселонаны ұтып шығарды. 2005 жылғы 25 мамырда О'Нил лимфомамен ауырған жұбайы Джеральдинаға қарау үшін қызметінен кететінін мәлімдеді; соңғы ресми ойыны Данди Юнайтедті 1:0 жеңген Шотландия Кубогының финалы болды. О'Нилдің тұсындағы 282 матчта клуб 213 жеңіс, 29 тең ойын, 40 жеңіліс тіркеді; бес маусымда үш чемпиондық, үш Шотландия Кубогы және бір Лига кубогын алды, Олд Фирмде қатарынан жеті жеңіс рекордын, 2003–04 жылы чемпионатта қатарынан 25 жеңіспен британдық рекорд орнатты. Оның 75,5 пайыздық жеңіс көрсеткіші клуб тарихында ең жоғары. Мартин О'Нил 2025 жылдан бері командаға қайта жетекшілік етеді.

2005 жылы Гордон Стракан бас бапкер болып, бірінші жылы чемпиондықты алды және қатарынан үш чемпиондықты жеңген клуб тарихындағы үшінші бапкер атанды. Ол командасын 2006–07 жылы алғаш рет УЕФА Чемпиондар лигасының плей-оффына шығарып, 2007–08 жылы бұл жетістікті қайталады, 2009 жылдың мамырында клубтан кетті. Одан кейін Тони Моубрей, бір жылдан соң Нил Леннон жұмыс істеді. 2010 жылғы қарашада Селтик Селтик Паркте Абердинді 9:0 жеңіп, SPL тарихындағы ең ірі жеңіс рекордын орнатты. 2012 жылдың қарашасында клуб 125 жылдығын атап өтті — сол аптада Чемпиондар лигасында Барселонаны 2:1 жеңіп, кейін топтық кезеңнен 1/8 финалға өтті, маусымды чемпиондық пен Шотландия Кубогының дублімен түйіндеді. 2014 жылғы наурызда қатарынан үшінші чемпиондығын алды; сол маусымда қақпашы Фрейзер Форстер чемпионат матчтарында 1256 минут гол өткізбеу рекордын жаңартты. Маусым соңында Леннон кетті, оның орнына 2014 жылғы 6 маусымда норвегиялық Ронни Дейла тағайындалып, қатарынан екі чемпиондық пен Лига кубогын жеңгенімен, еуропалық турнирлердегі нәтижелер нашар болды.

2016 жылғы 20 мамырда бас бапкер болған Брендан Роджерстің тұсында клуб ішкі жарыстарда ұзақ жеңілмеу сериясына шықты; 2016 жылғы қарашада Лига кубогының финалында Абердинді 3:0 жеңіп, 100-ші ірі жүлдесін алды. 2017 жылғы сәуірде Селтик сегіз турға дейін чемпиондығын қамтамасыз етіп, рекордтық 106 ұпаймен маусымды түйіндеді және 1899 жылғы Рейнджерстен кейін жоғары дивизионда жеңіліссіз фиништеген алғашқы шотланд командасы болды. 2017 жылғы Шотландия Кубогының финалында Абердинді 2:1 жеңіп, төртінші требльді жасады және барлық ішкі маусымды жеңіліссіз өткерді. Жеңілмеу сериясы 69 матчқа жетіп, клубтың 100 жылдық 62 матчтық британдық рекордын асып түсті, 2017 жылғы қарашада Хартске жеңілумен тоқтады. Сол айда Мотеруэллді жеңіп Лига кубогын сақтады, 2018 жылғы сәуірде қатарынан жетінші чемпиондығын алды, ал 2018 жылғы Шотландия Кубогының финалында Мотеруэллді қайта ұтып, Шотландияда алғаш рет қатарынан екінші ішкі требльге (қос требль) қол жеткізді. Роджерс келесі маусымның ортасында Лестер Ситиге кетті; Леннон уақытша, кейін тұрақты бапкер болып қайтып, 2019 жылғы Шотландия Кубогының финалында Хартсті 2:1 жеңіп, тарихта бұрын болмаған қатарынан үшінші требльді (требль требль) жасады. Келесі маусымда клуб квадрупль требльді толықтырды: 2019 жылғы желтоқсанда Лига кубогының финалында Рейнджерсті 1:0 жеңіп, қатарынан оныншы ішкі жүлдесін алды, чемпионат COVID-19 пандемиясына байланысты тоқтатылған соң 2020 жылдың мамырында чемпион деп танылды, ал кейінге қалдырылған 2019–20 жылғы Шотландия Кубогының финалында Хартспен 3:3 тең ойыннан кейін пенальти серияда жеңді.

2020–21 маусым сәтсіз болды: еуропалық турнирлерде нашар нәтиже, Лига кубогында Росс Каунтиден жеңілу, ал 2021 жылғы ақпанда чемпионатта Рейнджерстен 18 ұпай артта қалу қатарынан оныншы чемпиондық үмітін үзді. Леннон 2021 жылғы 24 ақпанда қызметінен кетті, командаға уақытша Джон Кеннеди жетекшілік етті. Маусым соңында Селтик Шотландия Кубогында Рейнджерстен жеңіліп, 2010 жылдан кейінгі алғашқы жүлдесіз маусымды өткерді және чемпионатты бақталасынан 25 ұпай артта аяқтады. 2025 жылғы 26 сәуірде Данди Юнайтедті 5:0 жеңіп, қатарынан төртінші чемпиондығын — соңғы 14 маусымдағы 13-ші және жалпы 55-ші чемпиондығын қамтамасыз етті.

2026 жылғы мамырдағы жағдай бойынша Селтикте 122 ірі жүлде бар — бұл еуропалық клубтар арасында ең көп, әлемде екінші көрсеткіш, ал клуб 100-ден астам жүлде жеңген әлемдегі жеті клубтың бірі. Селтик Шотландия чемпионатын рекордтық 56 рет (соңғы рет 2025–26), Шотландия Кубогын рекордтық 43 рет, Шотландия Лига кубогын 22 рет алды. Еуропалық турнирлердегі үздік нәтижелері — 1967 жылғы Еуропа кубогының жеңісі, 1969–70 жылғы Еуропа кубогы мен 2002–03 жылғы УЕФА Кубогының финалы, 1967 жылғы Құрлықаралық кубоктың күміс жүлдесі. Клуб сондай-ақ 1902 жылғы British League Cup, 1938 жылғы Empire Exhibition Trophy және 1953 жылғы Coronation Cup иесі, 1967 жылы BBC Sports Personality of the Year командалық жүлдесін, 1970 жылы France Football нұсқасы бойынша Еуропаның үздік командасы атағын алды.

Клубтың түстері бүкіл тарихында жасыл мен ақ болды. 1889 жылы Селтик тік жолақты жасыл-ақ жейдеге көшті, ал 1903 жылғы 15 тамызда Партик Тисльмен матчта алғаш рет көлденең жолақты (hoops) әйгілі формасын киді және содан бері осы үлгі сақталды. Қара ұйықтар 1930-жылдардың басына дейін, содан кейін жасыл, 1960-жылдардың орта тұсынан бастап ақ ұйықтар қолданылды. Клуб 1930-жылдарда төрт жапырақты беде бейнеленген эмблеманы қолдана бастады, бірақ ол жейдеге тек 1977 жылы шықты. 1988 жылғы 100 жылдыққа алғашқы жейдедегі селтик кресті бар мерейтойлық эмблема пайдаланылды. Ұзақ уақыт клуб ойыншы нөмірлерін жейденің арқасына емес, шортқа тағып келді — бұл дәстүр 1994 жылға дейін сақталды; төраға Роберт Келли әйгілі жасыл-ақ жолақтардың бүлінуін қаламаған. Форма жеткізушілері 1930-жылдардан бері Umbro болды, 2005 жылы Nike, 2015–16 маусымнан New Balance, 2020 жылғы 1 шілдеден бес жылдық келісім бойынша Adidas келді.

Клубтың үй ойындары Глазгоның Паркхед ауданындағы Селтик Паркте өтеді. Толық орындықты арена 60 411 адамды қабылдайды, Шотландиядағы ең үлкен футбол стадионы және Ұлыбританияда сегізінші. Ол Паркхед немесе Парадайз деп те аталады. Бастапқы Селтик Парк 1888 жылы ашылды, 1892 жылы жалдау ақысының күрт өсуіне байланысты клуб басқа орынға көшіп, кең трибуналары бар сопақ пішінді стадион салынды. Стадионның рекордтық толымдылығы — 1938 жылғы 1 қаңтардағы Олд Фирм дербисінде жиналған 83 500 көрермен. 1957–1971 жылдары трибуналар жабылып, жарықтандыру жүйесі орнатылды. Тейлор баяндамасы 1994 жылдың тамызына дейін барлық ірі клубтардан толық орындықты стадион талап етті, бірақ жұмыстар Макканн клубты басқарғаннан кейін басталды; кезең-кезеңмен қайта құру 1998 жылғы тамызда 40 миллион фунтқа аяқталды. Қайта құру кезінде клуб 1994–95 маусымын Хэмпден Паркте өткізіп, жалға 500 мың фунт төледі. Селтик Паркте Шотландия құрамасының матчтары мен кубок финалдары, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін шинти-херлинг, жеңіл атлетика жарыстары, 1897 жылғы тректегі велоспорттан әлем чемпионаты, кейін 2014 жылғы Достастық ойындарының ашылу рәсімі, The Who және U2 концерттері өтті. 2016 жылғы шілдеде арена Британияда алғаш рет қауіпсіз тұру аймағын (rail seating) енгізген футбол стадионы болды.

2003 жылғы бағалау бойынша клубтың жанкүйерлер саны әлем бойынша шамамен 9 миллион адам, оның ішінде АҚШ пен Канадада бір миллион; 20-дан астам елде 160-тан көп жанкүйерлер клубы жұмыс істейді. 2003 жылғы мамырда УЕФА Кубогының финалына Севильяға шамамен 80 мың жанкүйер барды, олардың жеңіліске қарамастан көрсеткен мінез-құлқы үшін клуб жанкүйерлері ФИФА мен УЕФА-ның әділ ойын жүлделерін алды. 2017 жылғы 23 қазанда жанкүйерлер Еуропа кубогы жеңісінің 50 жылдығына арналған тифосы үшін ФИФА Fan Award жүлдесіне ие болды. Селтиктің үй матчтарына келушілердің орташа саны Шотландиядағы клубтар арасында ең жоғары. 1965 жылы клуб The Celtic View басылымын шығара бастады — бұл футболдағы ең көне клубтық журнал және Ұлыбританиядағы алғашқы апталық клубтық басылым.

Селтиктің басты бақталасы — Рейнджерс; екі клуб бірге Олд Фирм деп аталады, олардың матчтары әлемдегі ең ірі дербилердің бірі саналады. 1890 жылдан бері екеуі Шотландия чемпионатын 110 рет жеңді, қалған барлық клубтардың еншісінде 19 чемпиондық қалды. Селтик тарихи тұрғыда Ирландия халқымен және ирланд тектес шотландтармен байланысты, олар негізінен католик, ал Рейнджерс жанкүйерлері дәстүрлі түрде шотланд немесе Солтүстік Ирландия протестанттарының арасынан шыққан. Олд Фирм матчтары 400-ден асты; олар жеккөрініш, діни шиеленіс және қорқыту атмосферасымен сипатталады, 1996–2003 жылдары Глазгода сегіз өлім тікелей осы кездесулермен байланыстырылды. Клуб сектанттықпен күресу үшін 1996 жылы Bhoys Against Bigotry, кейін Youth Against Bigotry бағдарламаларын бастады. Жанкүйерлердің бір бөлігінің ирланд республикашылдығын қолдауы да сынға ұшырады: 2011 жылы УЕФА клубты 12 700 фунтқа жазалады.

2002 жылы жанкүйерлердің дауыс беруімен клубтың тарихтағы үздік құрамы анықталды: Ронни Симпсон, Дэнни Макгрейн, Томми Джеммелл, Бобби Мердок, Пол Макстей, Билли Макнилл, Берти Олд, Джимми Джонстон, Бобби Леннокс, Кенни Далглиш және Хенрик Ларссон. Макнилл клубтың үздік капитаны, Джонстон үздік ойыншысы, Ларссон үздік легионері болып таңдалды. 2020 жылғы 1 маусымдағы жағдай бойынша Шотландия футболының Даңқ залына 27 селтиктік ойыншы мен бапкер енді, ал Шотландия спортының Даңқ залына бесеуі — Кенни Далглиш, Джимми Джонстон, Джимми Макгрори, Билли Макнилл және Джок Стайн кірді.

Клубтық рекордтар қатарында 1937 жылғы Абердинмен Шотландия Кубогының финалы бар: Хэмпден Паркке жиналған 147 365 көрермен ұлттық кубок финалдары үшін әлемдік және Еуропадағы клубтық матчтар үшін ең жоғары көрсеткіш. Еуропалық клубтық турнир матчының рекордтық толымдылығы — 1970 жылғы 15 сәуірде Хэмпден Паркте Лидс Юнайтедпен Еуропа кубогының жартылай финалындағы 136 505 көрермен. Клуб 1964–65-тен 1977–78 маусымға дейін Лига кубогының финалына қатарынан 14 рет шығып, ірі жарыс финалдарында үздіксіз ойнау бойынша әлемдік рекорд орнатты; 1966–67 маусымда 196 гол соғып, бір маусымдағы гол саны бойынша әлемдік рекордқа жетті. Жеке рекордтар: барлық турнирлерде ең көп ойын — Билли Макнилл (1957–1975 жылдары 822), чемпионатта — Алек Макнэр (1904–1925 жылдары 583); клубтың ең өнімді голшысы — Джимми Макгрори (522 гол, оның 396-сы чемпионатта), ол бір маусымда 62 гол (1927–28) және 1928 жылғы 14 қаңтарда Данфермлинмен 9:0 матчта сегіз гол соғып, жоғары дивизион матчындағы жеке рекорд орнатты. Клуб сондай-ақ Үнді субконтинентінен шыққан ойыншыны (Мохаммед Салим) сапқа қосқан алғашқы еуропалық клуб болды, ал 1951 жылы келісімшартқа қол қойған Гил Херон Шотландияда кәсіби деңгейде ойнаған алғашқы қара нәсілді футболшы саналады.

Селтик құрылғаннан бері қайырымдылық дәстүрін сақтады: 1995 жылы Celtic Charity Fund құрылып, 2013 жылғы қыркүйекке дейін 5 миллион фунттан асатын қаражат жинады, кейін Celtic Foundation-мен қосылып Celtic FC Foundation болды. 2011 жылғы 9 тамызда Джон Кеннедиге арналған беделді матчтың түсімі толықтай Oxfam ұйымына, Шығыс Африкадағы дағдарысқа жіберілді. Клубта қыздар мен әйелдер футболына жол ашылған: 2007 жылы әйелдер командасы құрылды, бірінші маусымында Шотландия Кубогының финалына шықты, 2010 жылы алғашқы жүлдесі — Шотландия әйелдер Премьер-лигасы кубогын алды, ал 2018 жылғы желтоқсанда Шотландиядағы алғашқы кәсіби әйелдер командасы болып толық күнді жаттығуға көшті.