Челси тарихы

Клуб 1905 жылы құрылды, атауын көрші Челси ауданының атынан алды. 1904 жылы ағылшын кәсіпкері Гас Мирс Фулхэмдегі Стэмфорд Бридж жеңіл атлетика стадионын сатып алып, оны футбол алаңына айналдыруды мақсат етті. Стадионды жалға алу туралы ұсынысты Фулхэм клубы қабылдамаған соң, Мирс өз клубын құруға шешім қабылдады. Ауданда Фулхэм атты команда бұрыннан болғандықтан, жаңа клубқа көршілес Челси ауданының аты берілді; сондай-ақ Кенсингтон ФК, Стэмфорд Бридж ФК және Лондон ФК нұсқалары қарастырылған. Челси 1905 жылдың 10 наурызында Фулхэм-роуд бойындағы The Rising Sun пабында (қазіргі The Butcher's Hook) құрылып, көп ұзамай Футбол лигасына қабылданды.

Алғашқы жылдары клуб екінші маусымында-ақ Бірінші дивизионға көтерілді, бірақ Бірінші және Екінші дивизиондар арасында жүрді. Команда 1915 жылғы ФА Кубогының финалына шығып, Олд Траффордта Шеффилд Юнайтедтен ұтылды, ал 1920 жылы Бірінші дивизионда үшінші орын алды. Челси жұлдызды ойыншыларды сатып алуымен танылып, көрермендерді көптеп жинады: он түрлі маусымда ағылшын футболындағы ең жоғары орташа көрермен саны тіркелген. 1920 және 1932 жылдары ФА Кубогының жартылай финалына шықты, 1930 жылдар бойы Бірінші дивизионда қалды, алайда соғысаралық кезеңде ірі жетістікке жете алмады.

1952 жылы Арсенал мен Англия құрамасының бұрынғы шабуылшысы Тед Дрейк бас бапкер болып тағайындалып, клубты жаңғыртуға кірісті: Челси зейнеткерінің эмблемасын алып тастады, жасөспірімдер жүйесі мен жаттығу үдерісін жақсартты, төменгі дивизиондар мен әуесқой лигалардан ойыншылар шақырып, құрамды қайта жасақтады. Нәтижесінде 1954–55 маусымында клуб тарихындағы алғашқы ірі жеңіске — чемпиондық атаққа — қол жеткізді. Келесі маусымда УЕФА Еуропа чемпиондар кубогын құрды, бірақ Футбол лигасының қарсылығынан кейін Челси турниртан бас тартуға көндірілді. 1961 жылы Дрейк қызметтен босатылып, орнына ойыншы-бапкер Томми Дохерти келді. Ол клубтың жасөспірімдер академиясынан шыққан дарынды ойыншылардың төңірегінде жаңа команда құрды, 1960 жылдары Челси титулдар үшін күресіп, бірнеше рет аз ғана айырмашылықпен жеңістен қағылды. 1964–65 маусымының соңғы кезеңінде команда чемпионат, ФА Кубогы және Лига кубогынан тұратын үштікке үміткер болды, Лига кубогын жеңгенімен, қалған екі додада соңғы сәтте сүрінді. Дохертидің ізбасары Дэйв Секстонның тұсында Челси 1970 жылы финалдың қайта ойнауында Лидс Юнайтедті 2:1 жеңіп, ФА Кубогын алды. Келесі жылы клуб алғашқы еуропалық трофейін — УЕФА Кубок иелері кубогын — жеңіп алды: Афиныда қайта өткен финалда Реал Мадридті ұтты.

1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдар клуб үшін ауыр кезең болды. Стэмфорд Бриджді қайта жаңғыртудың ауқымды жобасы клубтың қаржылық тұрақтылығына қауіп төндірді, жетекші ойыншылар сатылып, команда төмендеді. Оған қоса жанкүйерлер арасындағы хулигандық проблема онжылдық бойы клубтың беделіне нұқсан келтірді. 1982 жылы ең қиын кезеңде Челсиді Мирстің немере жиені Брайан Мирстен Кен Бейтс 1 фунт стерлингке сатып алды. Алаңда жағдай да жақсы болмады: клуб тарихында алғаш рет Үшінші дивизионға түсу қаупі туды, бірақ 1983 жылы бас бапкер Джон Нил аз қаражатпен күшті команда жасақтады. Челси 1983–84 маусымында Екінші дивизион чемпионы атанып, жоғарғы дивизионда екі рет үздік алтылыққа енді, алайда 1988 жылы қайта төмендеп, келесі жылы дереу қайта көтерілді. Ұзаққа созылған сот дауынан кейін Бейтс 1992 жылы стадион меншігін клубқа қайтарды. 1990 жылдардың ортасында клуб жанкүйері әрі кәсіпкер Мэттью Хардинг директор болып, жаңа Солтүстік трибунаны салуға және ойыншылар сатып алуға 26 миллион фунт қарыз берді.

1996 жылы Рууд Гуллиттің ойыншы-бапкер ретінде тағайындалуы команданың өрлеуін бастады: ол құрамға бірнеше жоғары деңгейлі шетелдік ойыншыларды қосып, клубқа 1971 жылдан бергі алғашқы ірі трофей — ФА Кубогын әперді. Гуллиттің орнына келген Джанлука Виаллидің тұсында Челси 1998 жылы Лига кубогын, УЕФА Кубок иелері кубогын және УЕФА Суперкубогын, ал 2000 жылы ФА Кубогын жеңіп алды. 1998–99 маусымында команда чемпион Манчестер Юнайтедтен төрт ұпай артта қалып, алғаш рет УЕФА Чемпиондар лигасына шықты. Виаллиді ауыстырған Клаудио Раньери командасы 2002 жылы ФА Кубогының финалына жетті.

2003 жылдың маусымында Бейтс клубты 60 миллион фунтқа ресейлік кәсіпкер Роман Абрамовичке сатты, ол клубтың 80 миллион фунтқа жуық қарызын мойнына алды. Жаңа ойыншыларға 100 миллион фунттан астам қаржы жұмсалды, ал трофей әкеле алмаған Раньеридің орнына Жозе Моуринью келді. Моуриньюның тұсында Челси Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қатарынан екі рет чемпион атанған бесінші ағылшын командасы болды (2004–05 және 2005–06), сондай-ақ ФА Кубогын (2007) және екі Лига кубогын (2005, 2007) жеңді. 2007–08 маусымының сәтсіз басталуынан кейін оны алмастырған Аврам Грант клубты тұңғыш рет Чемпиондар лигасының финалына шығарды, онда Манчестер Юнайтедтен пенальти сериясында ұтылды.

2009 жылы уақытша бапкер Гус Хиддинктің басшылығымен клуб тағы бір ФА Кубогын алды, ал 2009–10 маусымында Карло Анчелотти командаға алғашқы «дубльді» — Премьер-лига мен ФА Кубогын — сыйлады; сол маусымда Челси 1963 жылдан бері чемпионатта 100 гол соққан алғашқы ағылшын клубы атанды. 2012 жылы Роберто Ди Маттеоның жетекшілігімен клуб жетінші ФА Кубогын және тұңғыш УЕФА Чемпиондар лигасын жеңіп алды: финалда Бавария пенальти сериясында 4:3 есебімен ұтылды, Челси трофейді жеңген алғашқы лондондық клуб болды. Келесі жылы клуб УЕФА Еуропа лигасын жеңіп, екі ірі еуропалық титулды бір мезгілде иеленген алғашқы команда атанды. 2013 жылы қайта оралған Моуринью 2015 жылдың наурызында Лига кубогын, екі айдан кейін Премьер-лига атағын әперді, бірақ келесі маусымның нашар басталуынан кейін қызметтен босатылды. 2017 жылы жаңа бапкер Антонио Контенің басшылығымен Челси алтыншы чемпиондық атағын, келесі жылы сегізінші ФА Кубогын жеңіп алды. Контенің орнына келген Маурицио Сарримен бірге клуб Лига кубогының финалына шығып, Манчестер Ситиден пенальтиде ұтылды, ал Еуропа лигасында финалда Арсеналды 4:1 жеңіп, екінші рет чемпион атанды. Саррижден кейін бапкерлікке клубтың бұрынғы ойыншысы Фрэнк Лэмпард келді.

2021 жылдың қаңтарында Лэмпардты Томас Тухель алмастырды. Оның тұсында Челси ФА Кубогының финалында Лестер Ситиден 0:1 ұтылғанымен, Портуда Манчестер Ситиді 1:0 жеңіп, екінші рет УЕФА Чемпиондар лигасының иегері атанды. Кейін команда Белфастта Вильярреалды пенальти сериясында 6:5 (негізгі уақытта 1:1) ұтып, 2021 жылғы УЕФА Суперкубогын, ал Абу-Дабиде Палмейрасты 2:1 жеңіп, клуб тарихындағы алғашқы ФИФА клубтық әлем чемпионатын жеңіп алды. 2021 жылдың сәуірінде клуб жаңа Еуропалық Суперлигаға қосылатынын мәлімдегенімен, жанкүйерлердің наразылығынан кейін бірнеше күнде одан бас тартты.

2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруінен кейінгі санкциялар аясында Абрамович клубты сатуға шығарып, оған берешек 1,5 миллиард фунт қарызды есептен шығарды. 2022 жылдың 7 мамырында Тодд Боэли, Clearlake Capital, Марк Уолтер және Хансйорг Висс бастаған жаңа иелер тобымен келісім жасалғаны расталды; кейін бұл топ BlueCo деп аталды. Ұлыбритания үкіметі 4,25 миллиард фунтқа жасалған мәмілені мақұлдап, Абрамовичтің 19 жылдық иелігі аяқталды. 2026 жылдың 16 қыркүйегінде Clearlake Capital Боэли мен Уолтердің үлестерін сатып алып, клубқа толық бақылау орнатты.

Тухельдің орнына 2022 жылы келген Грэм Поттер 2023 жылдың сәуірінде қызметтен босатылды, ал уақытша бапкер Фрэнк Лэмпардтың тұсындағы жеңіс пайызы (9%) үш және одан көп матч өткізген Челси бапкерлерінің ішіндегі ең төмен көрсеткіш болды. Сол маусымда команда бар болғаны 38 гол соғып, 1995–96 жылдан бері алғаш рет турнир кестесінің төменгі жартысында аяқтады. 2023 жылы клубты Маурисио Почеттино басқарып, командаға алтыншы орын мен 2024 жылғы Лига кубогының финалын сыйлады. 2024 жылдың маусымында келген Энцо Мареска Челсиді Конференция лигасының жеңімпазы етті: Вроцлавдағы финалда Реал Бетис 4:1 есебімен жеңілді. 2025 жылдың 13 шілдесінде Мареска командасы кеңейтілген форматтағы алғашқы ФИФА клубтық әлем чемпионатында финалда Пари Сен-Жерменді 3:0 ұтып, чемпион атанды. 2026 жылдың 1 қаңтарында ол клубтан өзара келісіммен кетті. 2026 жылдың 17 мамырында төрт жылдық келісімшартпен бас бапкер болып Хаби Алонсо тағайындалды.

Клубтың жалғыз үй алаңы — Стэмфорд Бридж, ол 1877 жылдың 28 сәуірінде ашылып, 28 жыл бойы Лондон жеңіл атлетика клубының аренасы болды. Стадионды Мирс отбасы үшін Айброкс, Крейвен Коттедж және Хэмпден Парк жобаларының авторы, әйгілі сәулетші Арчибальд Лейтч жобалады. Көптеген клубтар алдымен құрылып, содан кейін алаң іздесе, Челси керісінше — Стэмфорд Бридж үшін құрылды. Бастапқы сыйымдылығы шамамен 100 000 орын болып, Кристал Пэластан кейінгі Англиядағы екінші ірі стадион саналды. 1930 жылдардың басында оңтүстік бөлікте салынған трибуна шатырының қаңылтыр сарайға ұқсағаны үшін «Шед Энд» атанып, 1960 жылдардан бастап клубтың ең адал әрі дауысты жанкүйерлерінің орнына айналды. 1970 жылдардың басындағы жаңғырту жобасы бойынша тек Шығыс трибунасы ғана салынып, шығындар клубты банкроттық шегіне жеткізді. 1990 жылдардың ортасында жөндеу жұмыстары қайта басталып, 2001 жылға қарай солтүстік, батыс және оңтүстік трибуналар толықтай отыратын орындарға айналдырылды. 1996 жылы солтүстік трибунаға сол жылы тікұшақ апатынан қаза тапқан директор әрі демеуші Мэттью Хардингтің есімі берілді. Қазір стадион меншігі, алаң мен Челси атауына құқық жанкүйерлер акционер болып табылатын Chelsea Pitch Owners коммерциялық емес ұйымына тиесілі; клуб Челси ФК атауын пайдалану шарты бойынша үй матчтарын Стэмфорд Бриджде өткізуге міндетті. Клубтың жаттығу базасы 2004 жылдан бері Суррейдегі Кобэмде орналасқан.

Стэмфорд Бридж 1920–1922 жылдары ФА Кубогының финалын, он жартылай финалын, он Қайырымдылық қалқаны матчын және Англия құрамасының үш халықаралық кездесуін қабылдады, сондай-ақ 2013 жылғы УЕФА әйелдер Чемпиондар лигасының финалы осында өтті. Арена регби, бейсбол, бокс, ит жарысы, спидвей және крикет сияқты басқа да спорт түрлеріне алаң болды. Стадионның Фулхэм-роуд тарапынан ғана кіре алатын орналасуы оны кеңейтуді шектейді; 2017 жылы 60 000 орындық жаңа стадион жобасы мақұлданғанымен, 2018 жылдың 31 мамырында ол белгісіз мерзімге тоқтатылды.

Клубтың төрт негізгі эмблемасы болды. Алғашқысы — маңайдағы Королдік Челси госпиталінде тұратын әскери ардагерлер, Челси зейнеткерлерінің бейнесі, осыдан клубтың бастапқы «зейнеткерлер» лақап аты шықты. 1953 жылы таңба Челси муниципалды ауданының елтаңбасы негізінде жасалған, таяқ ұстап артына қараған көк арыстанға ауысты; бұл Челсидің жейдеде пайда болған алғашқы эмблемасы болды. 1986 жылы Кен Бейтстің тұсында таңба қайта өзгеріп, ақ түсті натуралистік арыстан бейнеленді, ал 2005 жылы, клубтың жүз жылдығы қарсаңында жанкүйерлердің талабымен 1953–1986 жылдардағы нұсқа қайта оралды. Клуб әрқашан көк жейде киген, алғашында клуб президенті граф Кадоганның бәйге түстерінен алынған ашық көк түсті пайдаланып, шамамен 1912 жылы корольдік көк түске көшті. 1960 жылдары Томми Дохерти көк шалбар мен ақ шұлықты енгізді. Қонақтағы түстері әдетте толықтай сары немесе көк жиекті ақ, соңғы жылдары қара және қою көк нұсқалар кезектесіп келеді.

Клубтың лақап аты — The Blues («көктер»), ал дәстүрлі әнұраны — 1972 жылғы Лига кубогының финалы қарсаңында бүкіл негізгі құраммен жазылған және Ұлыбритания синглдер чартында бесінші орынға көтерілген Blue Is the Colour әні. Бұл ән әлемнің бірқатар спорт командаларына үлгі болды. Клуб 1994, 1997 және 2000 жылдары да чартқа ілінген әндер шығарды. Матчтарда жанкүйерлер Carefree, Ten Men Went to Mow, We All Follow the Chelsea және Celery сынды әндерді айтады.

Челси — әлемдегі ең көп қолдауға ие клубтардың бірі: ағылшын футболы тарихындағы орташа көрермен саны бойынша алтыншы орында, үй матчтарына тұрақты түрде 40 000-нан астам жанкүйер жинайды. Дәстүрлі жанкүйер қауымы Үлкен Лондонның Хаммерсмит пен Баттерси сияқты жұмысшы аудандарынан да, ауқатты Челси мен Кенсингтоннан да құралады. 1970–1980 жылдары клуб жанкүйерлері футбол хулигандығымен байланысты болды: алдымен Chelsea Shed Boys, кейін Chelsea Headhunters деген атпен танылған топ бүкіл елге әйгілі болды. 1990 жылдардан бері полиция бақылауының күшеюі, бейнебақылау мен толықтай отыратын стадиондардың арқасында тәртіпсіздік айтарлықтай азайды. Челси жанкүйерлері шотландиялық Рейнджерс пен солтүстікирландиялық Линфилд жанкүйерлерімен достық қарым-қатынаста, бұл үштік «Blue Brothers» деп аталады; 1970 жылдардың ортасынан бері италиялық Эллас Веронамен де жылы байланыс орнаған.

Клубтың ежелгі бақталастары — солтүстіклондондық Арсенал мен Тоттенхэм Хотспур, сондай-ақ 1960–1970 жылдардағы шиеленісті матчтардан, әсіресе 1970 жылғы ФА Кубогының финалынан бастау алған Лидс Юнайтедпен қарсыластық. Соңғы жылдары кубок турнирлеріндегі жиі кездесулерден кейін Ливерпульмен де қарсыластық күшейді. Батыс Лондон дербиінде Челси Фулхэммен, сондай-ақ Брентфорд және Куинз Парк Рейнджерспен кездеседі.

Клуб рекордтары бойынша ең көп матч өткізген ойыншы — 1961–1980 жылдары 795 ресми кездесу өткізген бұрынғы капитан Рон Харрис. Тағы бес футболшы 500-ден астам матч ойнады: Питер Бонетти (729), Джон Терри (717), Фрэнк Лэмпард (648), Джон Холлинс (592) және Сесар Аспиликуэта (508). Англия құрамасында 103 матч өткізген (оның 101-і клубта жүргенде) Лэмпард — Челсидің ұлттық құрамада ең көп ойнаған футболшысы және 648 матчта 211 гол соққан үздік бомбардирі; ол 2013 жылдың мамырында Бобби Тэмблингтің 202 голдық рекордын жаңартты. Тағы сегіз ойыншы клуб үшін 100-ден астам гол соққан, олардың қатарында Джимми Гривз, Питер Осгуд, Керри Диксон, Дидье Дрогба және Эден Азар бар. Бір маусымдағы рекорд Гривзге тиесілі — 1960–61 жылдары 43 гол; ол сондай-ақ ағылшын жоғарғы дивизионында 100 гол соққан ең жас футболшы атанды (20 жас 290 күн).

Ресми матчтағы ең ірі жеңіс — 1971 жылы Кубок иелері кубогында Жёнесс Откаражға қарсы 13:0, ал сол қарсыласпен екі матчтың жалпы есебі 21:0 еуропалық додадағы рекорд болып қалды. Жоғарғы дивизиондағы ең ірі жеңістер — 2010 жылы Уиган Атлетикке және 2012 жылы Астон Виллаға қарсы 8:0. Ең ауыр жеңіліс — 1953 жылы Вулверхэмптон Уондерерстен 8:1. Ресми түрде үй матчындағы ең жоғары көрермен саны — 1935 жылдың 12 қазанында Арсеналға қарсы ойындағы 82 905 адам, ал 1945 жылы Мәскеу Динамосымен жолдастық кездесуге шамамен 100 000-нан астам адам жиналған деп есептеледі. 2004 жылдың 20 наурызынан 2008 жылдың 26 қазанына дейін команда үй алаңында қатарынан 86 чемпионат матчында жеңіліске ұшыраған жоқ. Челси бір маусымда ең аз гол жіберу (15) және Премьер-лига маусымындағы ең көп құрғақ ойын (25) бойынша ағылшын рекордтарын иеленеді — екеуі де 2004–05 маусымында орнатылған; сондай-ақ маусымның алғашқы тоғыз матчын жеңген жалғыз Премьер-лига командасы (2005–06).

Клуб бірқатар жаңалықтардың бастауында тұрды: 1928 жылдың 25 тамызында Арсеналмен бірге жейдеде нөмір таққан алғашқы клуб болды; 1957 жылы қонақтағы матчқа ұшақпен барған алғашқы ағылшын командасы; 1974 жылы жексенбіде ойнаған алғашқы Бірінші дивизион клубы; 1999 жылдың 26 желтоқсанында Премьер-лига матчында толықтай шетелдік бастапқы құрамды шығарған алғашқы британдық команда. 2007 жылы Челси жаңа Уэмблиде ФА Кубогын жеңген алғашқы команда атанды, оған дейін ескі Уэмблиде соңғы жеңімпаз болған еді. Челси — Чемпиондар лигасы мен ФИФА клубтық әлем чемпионатын жеңген жалғыз лондондық клуб. 2025 жылы Конференция лигасын алғаннан кейін клуб УЕФА-ның төрт негізгі клубтық турнирін де жеңіп алған әлемдегі алғашқы команда болды, сондай-ақ УЕФА Суперкубогын екі рет (1998, 2021) және УЕФА Жастар лигасын екі рет (2014–15, 2015–16) жеңді.

Трансфер нарығында клуб британдық рекордты үш рет жаңартты: 2006 жылы Милан клубынан Андрей Шевченконы 30,8 миллион фунтқа, 2011 жылы Ливерпульден Фернандо Торресті 50 миллион фунтқа сатып алды, ал 2018 жылы Кепа Аррисабалагаға төленген 71 миллион фунт қақпашы үшін төленген әлемдік рекорд болып қалды. 2023 жылы Челси қысқы трансфер терезесінде 289 миллион фунт жұмсап рекорд орнатты, оның ішінде Бенфикадан келген Энцо Фернандес үшін төленген 106,8 миллион фунт британдық рекорд болды. 2026 жылдың 21 шілдесінде клуб Астон Билладан Морган Роджерсті 117 миллион фунтқа сатып алып, ағылшын футболшысы үшін төленген ақшаның рекордын жаңартты.

Клубтың спорттық формасын 2017 жылдың шілдесінен бері Nike компаниясы шығарады; бұған дейін оны Umbro, Le Coq Sportif және Adidas дайындаған. Жейдедегі алғашқы демеуші 1983–84 маусымында Gulf Air болды, кейін клубты Commodore, Coors, Autoglass, Emirates, Samsung, Yokohama және Three сияқты серіктестер қолдады.

Челси 2004 жылдан бері ерлер командасына бекітілген әйелдер командасын — Chelsea Football Club Women-ді ұстайды, ол үй матчтарын Кингсмидте өткізеді. Команда 2010 жылы Әйелдер суперлигасының сегіз құрылтайшысының бірі болды, 2015 жылы алғаш рет ФА Кубогы мен чемпионат атағын жеңіп «дубль» жасады, 2018 және 2020 жылдары бұл жетістігін қайталады, ал 2020–21 маусымында ішкі додада үштікті еншілеп, тұңғыш рет УЕФА әйелдер Чемпиондар лигасының финалына шықты, онда Барселонадан 0:4 ұтылды. Әйелдер клубының президенті — ерлер командасының бұрынғы капитаны Джон Терри.