Хорватия тарихы

Хорватия футболының ерте тарихы ресми емес құрамалармен байланысты, себебі ел ХХ ғасырдың соңына дейін тәуелсіз болған жоқ. Хорватия футбол федерациясы алғашқы ресми халықаралық кездесу деп 1940 жылғы 2 сәуірде Загребте өткен, Хорватия бановинасы Швейцарияны 4:0 жеңген жолдастық матчты санайды; сол жылы командаға Йозо Якопич басшылық етіп, төрт жолдастық ойын өткізілді. 1941 жылғы оқиғалардан кейін құраманы ресми емес түрде Рудольф Хитрец басқарды, Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін 15 жолдастық матч ойналды. 1945 жылдан кейін Хорватия Югославия құрамына оралды, ал хорват футболшылары 1956-1990 жылдары Югославия құрамасында Олимпиада ойындарына, әлем чемпионаттарына және Еуропа чемпионаттарына қатысты.

Қазіргі шахмат торлы жейдедегі алғашқы ойынын Хорватия 1990 жылғы 17 қазанда АҚШ-қа қарсы өткізіп, 2:1 жеңіске жетті. Командаға Дражан Еркович басшылық етті, 1992 жылғы 3 шілдеде Хорватия ФИФА-ға қайта қабылданды, ал УЕФА мүшелігін 1993 жылғы маусымда алды — бұл 1994 жылғы әлем чемпионатының іріктеуіне қосылуға мүмкіндік бермеді. Станко Поклепович пен Влатко Марковичтен кейін 1994 жылғы наурызда команданы Мирослав Блажевич қабылдады.

ФИФА рейтингіне 1994 жылғы наурызда 125-орыннан кірген Хорватия Блажевич тұсында тез көтерілді. 1994 жылғы 4 қыркүйекте Эстонияны 2:0 жеңіп, алғашқы ресми жеңісін алды, ал алғашқы жеңілісі 1995 жылғы 1 маусымда Украинадан 0:1 есебімен болды. Іріктеу тобында бірінші орын алған команда рейтингте 62-орынға дейін көтеріліп, 1994 жылғы желтоқсанда ФИФА-ның Best Mover of the Year сыйлығын иеленді. 1996 жылғы Еуропа чемпионатында Горан Влаович Түркияға қарсы 1:0 есебіндегі жеңісті голмен турнирлердегі алғашқы допты соқты, содан соң әрекеттегі чемпион Данияны 3:0 жеңіп, Португалиядан сол есеппен ұтылды; ширек финалда Германияға 1:2 есебімен есе жіберді.

1998 жылғы әлем чемпионаты капитан Звонимир Бобан бастаған команданың басты жетістігіне айналды. Топтан Ямайка мен Жапонияны жеңіп шыққан хорваттар 1/8 финалда Румынияны 1:0, ширек финалда Германияны 3:0 (Роберт Ярни, Горан Влаович және Давор Шукердің голдары) ұтты. Жартылай финалда үй иесі Франциядан 1:2 есебімен жеңілді: Шукер алға шығарса, Лилиан Тюрам екі рет дәл соқты. Үшінші орын матчында Нидерландыны 2:1 жеңіп, Хорватия алғашқы әлем чемпионатының медалін алды, ал Шукер жеті ойында алты гол соғып, «Алтын бәтеңкені» иеленді. 1999 жылғы қаңтарда команда ФИФА рейтингінде үшінші орынға көтерілді, ал 1990-жылдардағы құрам «алтын буын» атанды. Дегенмен Евро-2000 іріктеуінде Хорватия тобында Югославия мен Ирландиядан кейін үшінші орында қалып, бір ұпай жетпей іріктеуден өте алмады.

2000 жылдары нәтижелер тұрақсыз болды. 2002 жылғы әлем чемпионатында топтан шыға алмады: Мексикадан жеңіліп, Италияны 2:1 ұтып, Эквадорға 0:1 есебімен есе жіберді. Мирко Йозичтың орнына келген Отто Барич тұсында «алтын буын» ойыншылары біртіндеп жастармен алмастырылды; Евро-2004-ке Словенияны екі матч қорытындысымен 2:1 жеңіп жолдама алған команда топтық кезеңнен өтпеді. Златко Кранчар басшылығымен Хорватия 2006 жылғы әлем чемпионатына жеңіліссіз іріктелді, бірақ Бразилиядан ұтылып, Жапониямен 0:0 (Дарио Срна пенальтиден пайдалана алмады) және Австралиямен 2:2 тең ойнап, жарыстан шығып қалды.

2006 жылғы шілдеде команданы Славен Билич қабылдады: оның алғашқы матчында әлем чемпионы Италия 2:0 жеңілді. Евро-2008 іріктеуінде Хорватия Англияны екі рет ұтып, ағылшындарды 1984 жылдан бергі алғашқы рет турнирден тыс қалдырды. Финалдық кезеңде команда B тобында үш жеңіспен мүмкін болатын тоғыз ұпайдың бәрін жинады (Австрия 1:0, Германия 2:1, Польша 1:0) және Еуропа чемпионаттары тарихында бірнеше рекорд орнатты — ең аз өткізілген гол (2) және жеңіліссіз ойын. Ширек финалда Түркияға пенальти сериясында ұтылды, онда Лука Модрич, Младен Петрич және Иван Ракитич дәл соға алмады. 2010 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Англиядан үйде 1:4 (14 жылдағы алғашқы үй жеңілісі) және «Уэмблиде» 1:5 есебімен жеңіліп, команда жолдамасыз қалды. Евро-2012-де Ирландияны 3:1 ұтқанымен, Италиямен 1:1 тең ойнап, Испаниядан 0:1 жеңіліп, топтан шықпады; Билич кетер кезде команда әлемнің үздік ондығында тұрақты орын алып келген еді.

2012 жылы федерация президенттігін Давор Шукер қабылдады, ал құраманы Игор Штимац, кейін Нико Ковач басқарды. 2014 жылғы әлем чемпионатында Хорватия Камерунды 4:0 ұтқанымен, Бразилия мен Мексикадан жеңіліп, топта үшінші орында қалды. Анте Чачич тұсында команда 2016 жылғы маусымда Риекада Сан-Мариноны 10:0 жеңіп, тарихындағы ең ірі жеңісін тіркеді. Евро-2016-да Модричтің алыстан соққан голымен Түркияны 1:0, кейін Испанияны 2:1 жеңіп, топ жеңімпазы атанды, бірақ 1/8 финалда Португалияға 117-минуттағы Рикардо Куарежманың голынан 0:1 есебімен ұтылды. Сол жылдың тамызында Дарио Срна құрамадан кетіп, капитандық белдік Модричке өтті.

2017 жылғы қазанда команданы Златко Далич қабылдап, стыктік матчтарда Грекияны екі кездесу қорытындысымен 4:1 жеңіп, 2018 жылғы әлем чемпионатына жолдама алды. Ресейдегі турнирде Хорватия Нигерияны 2:0, Аргентинаны 3:0, Исландияны 2:1 жеңіп, тарихындағы ең үздік топтық кезеңін өткізді. 1/8 финалда Данияны пенальтиде ұтты — қақпашы Даниэль Субашич үш соққыны қағып, серияда ең көп пенальти қағу рекордын қайталады; ширек финалда үй иесі Ресеймен 2:2 тең ойнап, тағы да пенальтиде жеңіске жетті. Жартылай финалда Англияны қосымша уақытта 2:1 (Марио Манджукич пен Иван Перишич) ұтып, Хорватия халық саны (Уругвайдан кейін) және аумағы (Нидерландыдан кейін) жағынан әлем чемпионатының финалына жеткен екінші шағын ел атанды. Финалда Франциядан 2:4 жеңіліп, күміс медаль алды, ал Загребтегі қарсы алу шарасына жарты миллионға жуық адам жиналды.

Ұлттар лигасының алғашқы, 2018/19 маусымында Хорватия Испаниядан қонақта 0:6 жеңіліп, тарихындағы ең ірі есе жіберуін тіркеді, бірақ жауап матчта испандықтарды 3:2 ұтты. Евро-2020-да топта екінші орын алып, 1/8 финалда Испанияға қосымша уақытта 3:5 есебімен ұтылды. 2022 жылғы әлем чемпионатында Марокко және Бельгиямен 0:0 тең ойнап, Канаданы 4:1 жеңіп топтан шықты; 1/8 финалда Жапонияны пенальтиде ұтты (Доминик Ливакович төрт соққының үшеуін қағып, рекордты қайталады), ширек финалда Бразилияны да он бір метрлік соққыларда жеңді. Жартылай финалда Аргентинадан 0:3 есебімен әлем чемпионаттарындағы ең ауыр жеңілісін көрді, ал үшінші орын матчында Марокконы 2:1 ұтып, екінші қола медалін алды. Әлем чемпионаттарында команда ең көп пенальти сериясын ойнау (4) және оның бәрін ұту бойынша рекорд иесі.

2023 жылғы Ұлттар лигасында Хорватия тобында бірінші болып, әрекеттегі чемпион Францияны 1:0 жеңді — бұл француздарға қарсы тарихындағы алғашқы жеңіс, жартылай финалда Нидерландыны 4:2 ұтты, ал финалда Испаниямен 0:0 тең ойнап, пенальтиде 4:5 есебімен ұтылып, күміс медаль алды. Евро-2024 іріктеуінде екінші орын алған команда финалдық кезеңде Испания, Италия және Албаниямен бір топқа түсіп, Италияның 98-минуттағы голынан кейін плей-оффқа шыға алмады. 2024 жылғы наурызда FIFA Series турнирін жеңіп алды. 2026 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Хорватия жеті жеңіс пен бір тең ойынмен жеңіліссіз топ бірінші болып, тарихындағы ең үздік іріктеу науқанын өткізді; плей-оффта Португалиядан 1:2 ұтылды, онда Йошко Гвардиолдың 103-минуттағы голы VAR арқылы офсайд деп есептелмей қалды. Далич кеткен соң, 2026 жылдан бастап команданы екінші мәрте Славен Билич басқарады.

Құраманың рекордшылары — ең көп матч өткізген Лука Модрич (202 ойын) және ең көп гол соққан Давор Шукер (45 гол). Ең ірі жеңісі — 2016 жылғы 4 маусымда Риекада Сан-Мариноға қарсы 10:0, ең ірі жеңілісі — 2018 жылғы 11 қыркүйекте Эльчеде Испаниядан 0:6. ФИФА рейтингіндегі ең жоғары орны — үшінші (1998 жылғы шілде), ең төмені — 125-орын (1994 жылғы наурыз). Хорватия ФИФА-ның Best Mover of the Year сыйлығын екі рет (1994 және 1998) жеңіп алған алғашқы команда.

Құраманың қазіргі жейдесін 1990 жылы Хорватия елтаңбасының авторы Мирослав Шутей жасаған: қызыл-ақ шахмат торы (шаховница), ақ шорт және ел туының үш түсіне сәйкес көк гетр. Қосалқы жиынтық ұзақ уақыт толықтай көк болды, ал 2018 жылғы әлем чемпионатында қара-көк шахмат торлы нұсқа қолданылды; қарсыластардың қызыл-ақ түстеріне байланысты команда кейде үйде де қосалқы жиынтықпен ойнауға мәжбүр болады.

Құрама үй матчтарын ел бойынша он үш стадионда өткізген. Негізгі алаң — Загребтегі «Максимир», елдегі ең үлкен футбол стадионы әрі «Динамо» Загреб клубының үй алаңы; оны реконструкциялау жоспарын 2008 жылы Загреб мэрі Милан Бандич құрылыс құнына байланысты қабылдамады. Кейбір матчтар Сплиттегі «Полюдте» (1995-2011 жылдар аралығында команда онда бірде-бір ресми ойында жеңе алмағаны үшін жергілікті баспасөз оны «Полюд қарғысы» деп атаған), сондай-ақ Риекадағы «Кантридада», Осиектегі «Градски вртта» және Вараждиндегі «Вартексте» өтеді.

Құраманың жанкүйер қауымы 1990-жылдардан бері кеңейді; 1998 жылғы әлем чемпионатынан кейін командаға ел ішіндегі және әлемдік қызығушылық артты. Саясаттанушы Алекс Дж. Белламидің 2003 жылғы бақылауы бойынша, тәуелсіздіктен кейін ұлттық құрама Хорватияда мемлекеттіліктің символына айналды. Федерация Uvijek Vjerni («Әрдайым адал») атты ресми жанкүйерлер клубын қолдайды, ал қолдаудың бір бөлігі «Динамо» Загреб пен «Хайдук» Сплит жанкүйерлерінен — Bad Blue Boys пен Torcida тобынан құралады, олар ультра-стильдегі қолдауымен және хулиганизммен байланысты. Командаға Босния мен Герцеговина хорваттары, сондай-ақ АҚШ, Канада, Австралия және Оңтүстік Америкадағы диаспора қолдау көрсетеді. Жанкүйерлердің бір бөлігі «U boj, u boj» деп айқайласа, екіншісі «Za narod svoj» деп жауап беру дәстүрі бар; Славен Билич орындаған «Vatreno ludilo» әні Евро-2008 кезінде хорват хит-парадтарын бастады. Пиротехника қолдану, тәртіпсіздік және кемсітушілік көріністері үшін федерация ФИФА мен УЕФА тарапынан айыппұлдар мен санкцияларға ұшырап отырды.

2010 жылы Славен Билич қайырымдылық мақсатында Vatreno Srce («Жалынды жүрек») қорын құрды, оның басты бағыты — балаларға көмек. Қор балалар ұйымдарына қаражат жинап, аукциондар мен телефон науқандарын өткізді, Загреб балалар ауруханасы мен «Кантрида» балалар ауруханасын қаржыландырды. 2020 жылғы наурызда ойыншылар COVID-19 пандемиясымен күреске және Загребтегі жер сілкінісі салдарын жоюға 4,2 миллион хорват кунасын аударды.