Кристал Пэлас тарихы

Клубтың тарихы 1854 жылы Кристал Пэлас көрме сарайының Лондонның Гайд-паркінен Оңтүстік Лондонға, Сайденхэм-Хилл маңына көшірілуінен басталады. Айналасындағы аумақ Кристал Пэлас деп аталып, онда спорт нысандары салынды. 1857 жылы құрылған Кристал Пэлас крикет клубының мүшелері қысқы айларда да спортпен айналысу үшін әуесқой футбол командасын ұйымдастырды; бұл команда 1863 жылы Англия футбол қауымдастығының (FA) құрылтайшыларының бірі болды, 1871–1872 жылдардағы тұңғыш Англия Кубогында жартылай финалға шықты, ал 1875 жылдың желтоқсанынан кейін тарихи құжаттардан жоғалды. 1895 жылы Футбол қауымдастығы Кубок финалдары үшін көрме аумағындағы стадионды тұрақты арена етіп таңдады, кейін сарай иелері — Crystal Palace Company серіктестігі осы стадионда ойнайтын жаңа кәсіби клуб ашуды ұйғарды.

Кәсіби Кристал Пэлас 1905 жылы Астон Виллаға хатшының көмекшісі болған Эдмунд Гудманның басшылығымен құрылды; кейін Гудман клуб тарихындағы ең ұзақ жұмыс істеген бас бапкер атанды. Футбол лигасына қабылданбаған клуб Оңтүстік лиганың екінші дивизионында бастап, алғашқы маусымында чемпион болып, бірінші дивизионға шықты. Тұңғыш матчын Юнайтед лигасында өткізіп, Нью-Бромптонды қонақта 3:0 жеңді. 1907 жылы Англия Кубогының бірінші айналымында Ньюкасл Юнайтедті 1:0 еңсерді, 1909 жылы кубок иесі Вулверхэмптонды ұтып, кубок иесін жарыстан шығарған тұңғыш лигадан тыс команда болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған соң Адмиралтейство сарай мен оның аумағын әскери мұқтажға алып, клуб 1915 жылы стадионнан кетуге мәжбүр болды: алғашында Херн-Хилл велодромына, 1917 жылы Кройдон Коммон клубы таратылған соң Нест аренасына көшті. 1913 жылы Англия Кубогының финалы алдында суфражистердің Әйелдер әлеуметтік-саяси одағы стадион мінбелерін жарып жіберуді жоспарлаған, бұл бүкіл елді қамтыған суфражистік жарылыс және өрт салу науқанының бір бөлігі болды.

1920–1921 жылдары клуб Футбол лигасының жаңадан ашылған үшінші дивизионының құрылтайшысы болып, бірден чемпион атағын алды және екінші дивизионға көтерілді. Осылайша Пэлас лигадағы тұңғыш маусымында чемпион болған Престон Норт Энд, Смолл Хит, Ливерпуль және Бьюри клубтарының қатарына қосылды. 1924 жылы команда Селхерст Паркқа көшті: жаңа арената алғашқы ойында 25 000 көрермен алдында Уэнздиден 0:1 ұтылды, ал маусым соңында 21-орын алып, оңтүстік үшінші дивизионға түсіп кетті. Соғысқа дейінгі жылдары клуб негізінен кестенің жоғарғы жартысында тұрып, үш мәрте күміс жүлдегер болды, соғыс жылдарында екі мәрте соғыс кезіндегі лигалардың жеңімпазы атанды. Соғыстан кейін нәтижелері нашарлап, үш рет лигада қалу үшін қайта сайлауға өтінім беруге мәжбүр болды.

1957–1958 жылдардағы маусымнан кейін лига қайта құрылған кезде 14-орында тұрған Пэлас жаңа төртінші дивизионға түсті. Клуб төрағасы Артур Уэйт 1959–1960 жылдардағы маусымның соңында Тоттенхэмнің бұрынғы бапкері Артур Роуды шақырды, келесі маусымда команда дивизионнан шықты. 1962 жылдың сәуірінде Пэлас өз тарихындағы есте қалған жолдастық ойында Реал Мадридті қабылдады: испан клубы Лондонда тұңғыш рет ойнады, кездесу Еуропа кубогының Бенфикаға қарсы финалына екі апта қалғанда өтті және мадридтіктер 4:3 жеңді. Роу денсаулығына байланысты 1962 жылы кеткенімен, клуб қарқынын жоғалтпады: Дик Грэм, одан соң Берт Хед 1963–1964 және 1968–1969 жылдары қатарынан екі рет жоғарылап, командаға тұңғыш рет бірінші дивизионға жол ашты.

Жоғарғы дивизиондағы алғашқы кезең 1969–1973 жылдарды қамтыды; ең есте қалар нәтиже — 1972–1973 жылдардағы маусымда Манчестер Юнайтедті үйде 5:0 жеңуі. 1973 жылдың наурызында бас бапкер болған Малкольм Аллисон командаға қатарынан екінші рет түсіп кетуден құтқара алмады және 1974–1975 жылдардағы маусымда клуб үшінші дивизионда ойнады. Дәл Аллисонның тұсында лақап ат Шыныншылардан Бүркіттерге өзгерді, шие-көк түстер Барселонадан үлгі алынған қызыл-көк тік жолақтармен ауыстырылды. 1975–1976 жылдардағы Англия Кубогында Лидс пен Челсиді еңсерген команда жартылай финалда Стэмфорд Бриджде Саутгемптоннан 0:2 ұтылды. Терри Венейблстің басшылығымен клуб 1976–1977 және 1978–1979 жылдары қатарынан жоғарылады, соңғысында екінші дивизион чемпионы атанды. 1976–1977 және 1977–1978 жылдары FA жастар кубогын алған дарынды жас ойыншылардан құралған ол құрамды баспасөз «Сексенінші жылдардың командасы» деп атады және 1979–1980 жылдардағы маусымның басында команда бүкіл Футбол лигасында бірінші орынға шықты. Алайда қаржы қиындықтары құрамның тарап кетуіне себеп болып, 1980–1981 жылдары клуб бірінші дивизионнан түсті; сол кезде клубты Рон Ноудс сатып алды.

1984 жылғы 4 маусымда бас бапкер қызметіне Манчестер Юнайтед пен Англия құрамасының бұрынғы ойыншысы Стив Коппелл тағайындалды. Ол клубты біртіндеп қайта құрып, 1988–1989 жылдары плей-офф арқылы бірінші дивизионға шығарды. 1990 жылы Пэлас Англия Кубогының финалына жетті: Манчестер Юнайтедпен қосымша уақытта 3:3 тең түсіп, қайта ойында 0:1 ұтылды. 1990–1991 жылдардағы маусымда команда Арсенал мен Ливерпульмен чемпиондық үшін күресіп, үшінші орында тұрақтады — бұл клуб тарихындағы ең жоғары көрсеткіш. Еуропа кубогына жол ашылмады: Хейзел стадионындағы қырғыннан кейінгі тыйым жойылған болса да, Англия УЕФА коэффициенттері кестесінде тізімделмегендіктен, лигаға УЕФА Кубогынан бір-ақ жолдама бөлінді, ол күміс жүлдегер Ливерпульге тиді. Сол маусымда клуб Уэмблиде Эвертонды қосымша уақытта 4:1 жеңіп, Толық мүшелер кубогын иеленді. Кейін шабуылшы Иан Райт Арсеналға кетті, ал 1992–1993 жылдары Пэлас жаңа Премьер-лиганың құрылтайшыларының бірі болды. Марк Брайт Шеффилд Уэнздиге сатылған соң команда гол соғуда қиналып, дивизионнан түсті: Олдэм Атлетикке гол айырмасы бойынша жеңілді. 49 ұпай жинаған Пэлас Премьер-лигадан түскен клубтар арасындағы ең жоғары ұпай жинау рекордын орнатты.

1990-жылдардың орта тұсы клуб үшін дивизионнан дивизионға ауысу кезеңі болды. Алан Смиттің басшылығымен 1993–1994 жылдары бірінші дивизион чемпионы атанып, Премьер-лигаға қайтты. 1995 жылғы 25 қаңтарда Селхерст Паркте Манчестер Юнайтедке қарсы ойында Эрик Кантона алаңнан қуылып, жанкүйер Мэттью Симмонсқа қарсы ұшып соққы жасады: футболшы екі апта бас бостандығынан айырылды, шағым бойынша жаза 120 сағат қоғамдық жұмысқа ауыстырылды, Симмонс стадионға кіруге тыйым салынып, Кантонаға қауіп төндіргені үшін кінәлі деп табылды. Сол маусымда Смит командасы Англия Кубогы мен Лига кубогының жартылай финалына шықты, бірақ лиганы төменнен төртінші орында түйіндеп, Премьер-лиганың 22 клубтан 20-ға дейін қысқаруы себебінен түсіп кетті. 1996 жылы плей-офф финалында Лестер Ситиге қосымша уақыттың соңғы минутында Стив Клариджден гол жіберіп 1:2 ұтылды, бірақ келесі жылы Уэмблиде Шеффилд Юнайтедті 1:0 еңсеріп, жоғарғы дивизионға қайтты. 1997–1998 жылдардағы маусымнан кейін клуб қайта түсті, ал 1998 жылдың маусымында оны Марк Голдберг сатып алды.

1998 жылдың жазында клуб УЕФА Интертото кубогына қатысты, алайда Голдбергтің қаржылық қолдауы тоқтаған соң 1999 жылы сыртқы басқаруға көшті. Клубты өмір бойғы жанкүйері, миллионер Саймон Джордан алды. 2000–2001 жылдары команда үшінші дәрежеге түсуден әрең құтылды: маусымның соңғы турында Дуги Фридмэн 87-минутта гол соғып, Стокпорт Каунтиді 1:0 ұтуға жәрдемдесті. Кейін клубты Стив Брюс, Тревор Фрэнсис және Стив Кембер басқарды, ал 2004 жылы Айан Дауидің тұсында плей-офф финалында Вест Хэмді 1:0 жеңіп, Премьер-лигаға шықты, бірақ келесі маусымның соңғы күнінде Чарльтон Атлетикпен тең түсіп, қайта түсіп кетті. 2010 жылдың қаңтарында клубты кредитор сыртқы басқаруға берді: Футбол лигасының талабы бойынша он ұпайдан айырылды, басқарушылар Виктор Мозес пен Жозе Фонте сияқты негізгі ойыншыларды сатуға мәжбүр болды, бапкер Нил Уорнок наурызда кетті, ал Чемпионшипте қалу маусымның соңғы күні Шеффилд Уэнздимен 2:2 тең ойын арқылы шешілді. Сол жаздың соңында клубты Стив Пэриш бастаған, Стивен Броуэтт, Джереми Хоскинг және Мартин Лонг қатысқан CPFC 2010 консорциумы сатып алды; консорциум Селхерст Паркты Lloyds Bank-тен қайта иеленуге де қол жеткізді. Джордж Берлиден кейін бас бапкер болған Дуги Фридмэн 2012 жылы Болтонға кетті, оның орнына келген Иан Холлоуэй Уэмблиде Уотфордты 1:0 жеңіп, сегіз жылдан кейін клубты Премьер-лигаға қайтарды.

2013 жылдан бері Пэлас жоғарғы дивизионда ойнап, 2026–2027 жылдардағы маусымда қатарынан он төртінші маусымымен өз рекордын жаңартты. Тони Пулис 2013–2014 жылдары клубты тұңғыш рет түсіп қалу қаупінен алып шығып, Премьер-лиганың маусымдағы үздік бапкері атанды. Алан Пардью 2015 жылы командаға оныншы орын әперді, ал 2015–2016 жылдары 26 жылдан кейін Англия Кубогының финалына шығып, Манчестер Юнайтедтен қосымша уақытта 1:2 ұтылды. Кейін клубты Сэм Эллардайс, 77 күн жұмыс істеген алғашқы шетелдік бас бапкер Франк де Бур, Англия құрамасының бұрынғы бапкері Рой Ходжсон және Патрик Виейра басқарды. 2024 жылы келген австриялық Оливер Гласнер алдымен клубтың Премьер-лигадағы үздік нәтижесі — оныншы орынды қайталады (сол маусымның соңғы жеті ойынының алтауында жеңіске жетті), ал оның тәрбиелеуіндегі төрт ойыншы — Эберечи Эзе, Марк Гехи, Дин Хендерсон және Адам Уортон — Евро-2024-те Англия құрамасына шақырылып, бұл көрсеткіш бойынша Пэлас басқа клубтардың бәрін басып озды.

2024–2025 жылдардағы маусымда Гласнердің командасы Англия Кубогының финалында Эбереч Эзенің голымен Манчестер Ситиді 1:0 жеңіп, тарихындағы тұңғыш ірі трофейді алды және тұңғыш рет еуропалық жарысқа жолдама иеленді. Дегенмен УЕФА 2025 жылғы 11 шілдеде клубтың көп клубтық иелік туралы ережелерді бұзғанын анықтап (сол кезде бас акционер Джон Тектор Лион клубына да иелік ететін), Пэласты Конференция лигасына түсірді; Спорттық арбитраж соты 2025 жылғы 11 тамызда бұл шешімді күшінде қалдырды. 2025–2026 жылдардағы маусымды клуб Қоғамдастық қалқанын иеленумен бастады: негізгі уақытта Ливерпульмен 2:2 тең түсіп, пенальти сериясында 3:2 жеңді және 1975 жылғы Дерби Каунтиден кейін жарысқа тұңғыш қатысуында трофей алған алғашқы клуб болды. 2025 жылғы 21 тамызда Селхерст Паркте норвегиялық Фредрикстадпен өткен ойын клубтың тұңғыш ресми еуропалық матчы болды: Пэлас 1:0 жеңді, ал тарихтағы алғашқы еуропалық голды Жан-Филипп Матета соқты. Англия Кубогын қорғау әрекеті үшінші айналымда кестеде 117 сатыға төмен тұратын лигадан тыс Маклсфилдтен 1:2 жеңілуімен тоқтады, бірақ еуропалық науқанда команда топтық кезең мен плей-оффтан өтіп, 2026 жылғы 27 мамырда Лейпцигте испандық Райо Вальеканоны 1:0 жеңіп, тұңғыш еуропалық трофейді — 2025–2026 жылдардағы УЕФА Конференция лигасын иеленді. Маусым соңында келісімшарты бітіп Гласнер кеткен соң, 2026 жылдан клубты француз Ланста жақсы жұмыс істеген Пьер Саж басқарады.

Селхерст Парк белгілі стадион сәулетшісі Арчибальд Лейчтің жобасы бойынша салынып, 1924–1925 жылдардағы маусымға дайын болды. Арена ұзақ уақыт бойы аз өзгеріп, 1969 жылы Артур Уэйт мінбесі тұрғызылды, 1981 жылы бас мінбе толық отыратын орындарға көшті, Уайтхорс-Лейн бөлігі супермаркет, клуб кеңселері және дүкен орналасатындай қайта жаңғыртылды, 1994 жылы Холмсдейл мінбесінің орнына екі қабатты жаңа мінбе салынды. Стадионның рекордтық көрермен саны — 1979 жылғы 11 мамырда Бернлимен ойында тіркелген 51 482 адам. 2018 жылы, кейін 2024 жылдың тамызында Кройдон кеңесі жалпы сыйымдылықты 34 000 орынға дейін жеткізетін жаңа 13 500 орындық бас мінбе жобасын мақұлдады; бұзу жұмыстары 2026 жылдың маусымында басталды, аяқтау 2029 жылдың басына жоспарланған.

Клубтың алғашқы түстері — Астон Виллада істеген Эдмунд Гудманның әсерімен таңдалған шие-көк жейделер мен ақ шалбар болды. 1938 жылы ақ-қара, 1949–1954 жылдары қайта шие-көк, 1955 жылдан шие мен көк әшекейлі ақ-қара нұсқалар қолданылды. 1963 жылы негізгі түс сары болды, 1964 жылы Реал Мадридтен үлгі алып толықтай ақ түске көшті, 1966 жылы шие-көк жейделер қайтты, ал 1973 жылы Малкольм Аллисон Барселонадан үлгі алған қызыл-көк тік жолақтарды енгізді және клуб содан бері осы түстердің түрлі нұсқаларында ойнайды; тек 100 жылдық мерейтойға арналған 2005 жылғы маусымда 1971–1972 жылдардағы шие-көк-ақ форманың нұсқасы киілді. Эмблема кеш пайда болды: 1935–1936 жылдардан жейдеге әріптер тігілді, 1955 жылы Кристал Пэлас сарайының қасбеті бейнеленген таңба шықты, 1972 жылы Шыныншылар лақап аты жазылған дөңгелек белгі енгізілді, кейін Бенфикадан үлгі алынған, аяғымен допты ұстаған бүркіт бейнесі келді. 1987 жылы бүркіт пен сарай қасбеті біріктіріліп, 1996 және 2012 жылдары жаңартылды, ал 2022 жылдың маусымында эмблемадағы құрылған жыл 1905-тен 1861-ге өзгертілді.

Жанкүйерлер негізінен Оңтүстік Лондон, Кент және Суррей өңірлерінен; клубтың әлеуетті жанкүйер аймағы 900 мың адамды құрайды. 1992 жылы Palace тәуелсіз жанкүйерлер бірлестігі, 2000 жылғы сыртқы басқару тұсында клубты сатып алуға мүмкіндік беру үшін жанкүйерлер тресті құрылды. Түрлі жылдары Eagle Eye, Palace Echo, Five Year Plan сияқты жанкүйер журналдары шығып, пікір алмасу негізгі екі интернет-форумда өтеді. Клуб 1964 жылдың басынан үй матчтарында Dave Clark Five тобының «Glad All Over» әнін қоя бастады, ән клубтың символына айналды және 1990 жылғы кубок финалы алдында команда өз нұсқасын шығарды. 2005–2026 жылдары Холмсдейл-Роуд мінбесінде Holmesdale Fanatics ультрас топтамасы жұмыс істеді. Матч күндері Бүркіт Пит және Элис деген киім кигізілген тұмарлар көрермендерді көңілдендіреді, 2010 жылдан бастап ойын алдында стадион үстінен тірі американдық ақбас бүркіт (2020 жылға дейін Кайла, 2024 жылдан Феникс) ұшып өтеді, ал 2010 жылдан бері командада Crystals деп аталатын AAF үлгісіндегі чирлидерлер бар — бұл ағылшын футболындағы жалғыз осындай ұжым.

Клубтың ең өткір қарсыласы — Брайтон энд Хоув Альбион; бақталастық 1974 жылы Пэлас үшінші дивизионға түскеннен кейін пайда болып, 1976–1977 жылдардағы Англия Кубогының бірінші айналымындағы кездесуде шарықтады: жұп екі қайта ойынға жетті, екінші қайта ойында төреші Рон Челлис Брайтон ойыншысының жаза алаңына кіріп кеткені үшін соғылған пенальтиді қайта тебуге бұйырды, екінші соққы қағып алынды және Пэлас 1:0 жеңді. Сонымен қатар клуб көршілес Миллуолл мен Чарльтон Атлетикке қарсы Оңтүстік Лондон дербилерін өткізеді.

Клуб рекордтары бойынша ойын санында Джим Кэннон алда: 1973–1988 жылдары барлық жарыстарда 660, оның ішінде лигада 571 матч өткізген. Бір маусымдағы ең көп гол Питер Симпсонға тиесілі — 1930–1931 жылдары үшінші дивизионның оңтүстік топтамасында 54 гол, ол сондай-ақ 1929–1935 жылдары 165 голмен клубтың бас снайпері. Ұлттық құрама сапында ең көп ойын өткізген футболшы — Уэйн Хеннесси. Лигадағы ең ірі жеңіс — 1959 жылы төртінші дивизионда Барроуды үйде 9:0 ұтуы, ең ауыр жеңілісі — 1989 жылы бірінші дивизионда Ливерпульге қонақта 0:9 есебімен ұтылуы. Ең қымбат сатылған ойыншы — 2025 жылдың тамызында Арсеналға 67,5 миллион фунтқа кеткен Эбереч Эзе, ең қымбат сатып алынған ойыншы — 2026 жылдың ақпанында Вулверхэмптоннан 48 миллион фунтқа келген Йорген Странд Ларсен. Пэлас жоғарғы дивизионға шығумен түйінделген плей-офф финалдарын ең көп жеңген клуб (4) және бұл жеңістердің бәрі әр жолы басқа алаңда — 1989 жылы Селхерст Паркте, 1997 жылы ескі Уэмблиде, 2004 жылы Кардиффтегі Миллениум стадионында, 2013 жылы жаңа Уэмблиде — келген.

2005 жылы клубтың 100 жылдығына орай жанкүйерлердің дауыс беруімен «Мерейтойлық XI» құрамы таңдалды: Найджел Мартин, Пол Хиншелвуд, Крис Коулман, Джим Кэннон, Кенни Сэнсом, Джон Салако, Джефф Томас, Энди Грей, Аттилио Ломбардо, Эндрю Джонсон және Иан Райт. Клубтың 1992 жылы құрылған әйелдер командасы Әйелдер суперлигасында ойнайды, үй матчтарын Оңтүстік Лондонның Саттон ауданындағы VBS Community Stadium аренасында өткізеді.