ЦСКА (София) тарихы

1923 жылдың қарашасында София қаласының үш клубы — Офицерлер спорт клубы, «Атлетик» және «Слава» — бірігіп, Соғыс министрлігінің қамқорлығымен АС-23 клубын құрды. 1931 жылы АС-23 тұңғыш рет Болгария чемпионы атанып, Патша Кубогын иеленді, 1941 жылы кубокты қайта алды. Клубтың 1938 жылы бітетін стадионы «Атлетик парк» деп аталып, қазіргі Болгар армиясы стадионы тұрған жерде орналасты. 1944 жылғы 9 қарашада АС-23, «Шипка» және «Спартак» (Подуене) біріктіріліп, «Чавдар» (София) клубы құрылды; АС-23 өкілі генерал Владимир Стойчев жаңа клубтың төрағасы болып тағайындалды, кейін Болгарияның сыртқы істер министрі болған заңгер Иван Башев клуб хатшысы болды.

1948 жылдың ақпанында «Чавдар» Әскердің орталық үйінің клубына айналып, ЦДВ атауын алды. 1948 жылғы 5 мамырда ЦДВ мен София «Септемврийі» «Септември при ЦДВ» атауымен бірігу туралы шарт жасады — бұл күн клубтың ресми құрылған күні саналады. Алғашқы ресми ойынын 1948 жылғы 19 мамырда София «Славиясына» қарсы «Юнак» стадионында 1:1 есебімен өткізді. Сол жылы командa финалға шығып, София «Левскиімен» бірінші матчта 1:2 жеңілгенімен, 9 қыркүйектегі шешуші ойында Нако Чакмаковтың соңғы минуттағы голынан кейін екі матч жиынтығында 3:3 нәтижесімен тұңғыш чемпион атағын алды.

1950 жылы клуб атауы Халық әскерінің орталық үйі — ЦДНВ болып өзгерді, келесі екі жылда қатарынан екі чемпиондық келді, ал 1951 жылы тұңғыш «дубль» жеңіп алынды. 1953 жылы билік клубты «София гарнизоны командасы» деп қайта атады, негізгі ойыншылардың көбі заңсыз ауыстырылып, чемпиондық жоғалды. Келесі жылы клуб ЦДНА атауын алды, ал 1954–1962 жылдар Қызылдардың ең табысты кезеңдерінің біріне айналды: қатарынан тоғыз чемпиондық — ол кезде болгар футболында бұрын-соңды болмаған жетістік, клуб бұл рекордты 60 жыл ұстады. 1956 жылы ЦДНА жаңадан құрылған Еуропа Кубогының екінші ойынына қатысып, ширек финалға шықты.

1962 жылы ЦДНА мен «Червено знаме» бірігіп, ЦСКА «Червено знаме» атауы пайда болды, клуб Халық қорғанысы министрлігінің қарауына өтті. 1963–64 маусымында команда чемпионатта 11-орынға түсіп, ол кезге дейінгі ең нашар нәтижесін көрсетті — түсіп қалудан үш ұпай ғана алшақ болды. Бұл 16 жыл жұмыс істеген бас бапкер Крум Милевтің орнынан алынуына себеп болды. Чемпиондық 1966 жылы қайтты, ал 1966–67 маусымында ЦСКА тұңғыш рет Еуропа Кубогының жартылай финалына шығып, итальяндық «Интермен» кездесті: екі ойында да 1:1, шешуші үшінші матчта 0:1 жеңіліс. 1968 жылы клуб София «Септемвриімен» бірігіп, ЦСКА «Септемврийско знаме» атын алды, ал 1969 жылы чемпиондықты жаңа ойыншы Петар Жековтың көмегімен иеленді. Жеков Болгарияның барлық уақыттағы ең өнімді голшысы болды, бұл рекордты 52 жыл ұстады — 2021 жылы оны Мартин Камбуров басып өтті.

1970 жылдар ЦСКА-ның еуропалық аренада есімін танытқан кезең саналады. 1970–71 Кубок иелері кубогында клуб 1/8 финалда ағылшын «Челсиінен» жиынтықта 0:2 жеңілді. 1971 жылдан 1973 жылға дейін қатарынан үш чемпиондық алынды, ал 1973–74 Еуропа Кубогында ЦСКА еуропалық футболдағы ең үлкен сенсациялардың бірін жасап, әрекеттегі еуропа чемпионы, барлық уақыттағы ең күшті құрамалардың бірі саналған «Аяксты» жиынтықта 2:1 есебімен ойыннан шығарды. Ширек финалда неміс «Бавариясына» қарсы Мюнхенде 1:4 жеңілген команда үйде 2:1 жеңіп, жарыстан шығып қалды. 1975–1979 жылдары клуб екі чемпиондық атақ қосты.

1980–81 маусымында ЦСКА кезекті чемпиондықты алып, еуропа чемпионы «Ноттингем Форестті» екі матчта да 1:0 есебімен ұтты, бірақ ширек финалда болашақ еуропа чемпионы «Ливерпульден» жиынтықта 1:6 жеңілді. Келесі маусымда клуб қатарынан екінші рет Еуропа Кубогының жартылай финалына шықты: Испания чемпионы «Реал Сосьедадты», «Гленторанды» және «Ливерпульді» (Англияда 0:1 жеңіліс, үйде Стойчо Младеновтың екі голымен 2:0 жеңіс) ойыннан шығарды. Жартылай финалда қайтадан «Бавария» тұрды. София ойынында 85 000 көрермен алдында ЦСКА 16-минутта 3:0 басымдыққа шықты, ақырғы есеп 4:3 болды, ал Мюнхенде клуб 0:4 жеңілді. Бұл әлі күнге дейін болгар командаларының Еуропа Кубогы мен УЕФА Чемпиондар лигасындағы ең үздік жетістігі.

1985 жылғы 18 маусымда Васил Левски атындағы ұлттық стадионда ЦСКА мен София «Левскиі» арасында Болгария Кубогының финалы өтті. Ойын төрешінің даулы шешімдерімен, қатал төбелестермен, соның ішінде «Левски» ойыншыларының төрешіге шабуылымен есте қалды. ЦСКА 2:1 жеңді. Болгария Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің шешімімен екі команда да таратылып, жаңа басшылықпен қайта құрылды: ЦСКА «Средец» деп, «Левски» «Витоша» деп аталды, бірқатар ойыншы, оның ішінде ЦСКА-дан Христо Стоичков пен Костадин Янчев, ресми матчтардан шеттетілді. Бір жылдан кейін бұл шешім жойылып, ойыншылар қайтарылды.

1987 жылы клуб ЦФКА «Средец» атауын алды, 1988 жылы София «Септември» 20 жылдық серіктестікті аяқтап, дербес клубқа айналды. Димитар Пеневтің жетекшілігімен ЦФКА 1987 және 1989 жылдары чемпион болды, ал 1989 жылы УЕФА Кубок иелері кубогының жартылай финалына шығып, «Барселонаға» қарсы ойнады. Ол кезеңге «Рода ЖС»-ті айып добымен жеңіп жеткен клуб Йохан Кройфф бапкерлік еткен «Барселонадан» екі матчта да жеңілді (Барселонада 4:2, Софияда 2:1). Сол кездесулерде Кройфф Христо Стоичковтың талантын байқап, келесі жылы оны «Барселонаға» алды — бұл Стоичковтың халықаралық мансабының бастауы болды.

1989–90 маусымынан бастап клубқа ЦСКА атауы қайтарылды, сол маусымда тағы да чемпион болды. 1991 жылдың наурызында клуб президенті болып бұрынғы футболшы Валентин Михов сайланды, командаға Йордан Лечков, Ивайло Андонов, Стойчо Стоилов сияқты ойыншылар алынды, ал Қорғаныс министрлігі клубпен байланысын үзді. Тұрақсыздыққа қарамастан 1992 жылы чемпиондық қайта келді. 1994–95 УЕФА Кубогының бірінші айналымында ЦСКА «Ювентусты» 3:2 жеңді, бірақ шабуылшы Петар Михтарскиді тіркеудің кешігуіне байланысты нәтижені УЕФА жойып, «Ювентуске» 3:0 техникалық жеңіс берді; Туриндегі жауап ойынында ЦСКА 1:5 жеңілді. Георги Василевтің жетекшілігімен клуб 1996–97 маусымында «дубль» жеңіп алды. 1998 жылы командаға Христо Стоичков, Эмил Костадинов және Трифон Иванов қайтты, бірақ капитан таңдауындағы қақтығыстан кейін Стоичков төрт-ақ матч ойнап, клубты тастап кетті. 1999 жылдан бастап құрамда Мартин Петров, Стилиян Петров, Димитар Бербатов, Владимир Манчев секілді жас таланттар маңызды рөл ойнай бастады, ал 1999 жылдың соңында клуб иелігі кәсіпкер Васил Божковқа өтті.

2000 жылы ЦСКА чемпиондыққа таласып, шешуші ойында «Левскиге» қарсы басым ойнағанымен, соңғы минуттағы Георги Ивановтың голынан кейін атақты жоғалтты. 2002 жылы бұрынғы шабуылшы Стойчо Младенов бас бапкер болып тағайындалды және онымен бірге команда қатарынан 13 матчта 13 жеңіс рекордын жасап, 1997 жылдан кейінгі тұңғыш чемпиондықты алды. Миодраг Ешичтің басшылығымен клуб 2005 жылы елде рекордтық 30-шы атағын жеңіп алды. 2005–06 Чемпиондар лигасында ЦСКА іріктеуде «Тиранаға» төтеп беріп, әрекеттегі еуропа чемпионы «Ливерпульмен» ойнады: Софияда 1:3 жеңіліп, «Энфилдте» тосыннан 1:0 жеңді. УЕФА Кубогында клуб «Байер Леверкузенді» екі мәрте 1:0 ұтып, топтық кезеңге шықты. 2006 жылдың желтоқсанында Божков клубты үнді өнеркәсіпшісі Прамод Митталға сатты, президент болып Александар Томов келді.

2007–08 маусымының соңында Армияшылар чемпиондықты бір де бір матчта жеңілмей, «Левскиден» 16 ұпай алда болып қамтамасыз етті. 2008 жылғы 5 мамырда клуб 60 жылдығын атап өтті: даңқ аллеясы ашылып, 24 мамырда болгар және шетелдік жұлдыздардың құрама командасына қарсы көрсетілім матчы 6:6 есебімен аяқталды, қарама-қарсы команданы бұрынғы неміс футболшысы Лотар Маттеус бапкерлікке алды. Бірақ 31-ші чемпиондықтан бірнеше күн өткенде УЕФА өтелмеген қарыздарға байланысты клубқа 2008–09 Чемпиондар лигасына лицензия берілмейтінін мәлімдеді; ЦСКА еуропалық жарыс құқығын жоғалтты, ол «Левскиге» өтті. Дағдарысқа кінәлі деп саналған президент Александар Томов орнынан кетіп, ЦСКА мен «Кремиковци» АҚ-нан миллиондаған лев жымқыруда айыпталып, ұсталды. Қаржылық жағдай негізгі ойыншылар мен бас бапкер Стойчо Младеновтың кетуіне себеп болды; Димитар Пенев үшінші рет бас бапкер болып, дерлік тек жастар құрамына сүйенуге мәжбүр болды. Соған қарамастан 2008 жылдың тамызында жас команда «Литексті» 1:0 ұтып, Болгария Суперкубогын иеленді. 2009 жылы клуб «Динамо» (Мәскеу) командасын ойыннан шығарып, 2009–10 Еуропа лигасының топтық кезеңіне жетті.

2010 жылдары клуб жиі бапкер ауыстырды. Милен Радукановтың жетекшілігімен ЦСКА 2011 жылы Болгария Кубогын және Суперкубокты жеңіп алды (финалда чемпион «Литексті» 3:1). 2011–12 маусымын клуб қатарынан сегіз жеңіспен бастады, кейін Стойчо Младеновпен чемпион «Лудогорецтен» бір ұпай кейін қалып, күміс жүлдені алды. 2013 жылы қаржылық қиындықтар клубты 2013–14 Еуропа лигасынан бас тартуға мәжбүр етті, банкроттық туралы әңгімелер тарады, ал 10 шілдеде клубты кәсіпкерлер мен клуб легендаларының одағы — Red Champions Group сатып алды. 2013 жылғы 19 қазанда қайта түлеген ЦСКА қала бақталасы «Левскиді» 3:0 жеңіп, командаға «Фениксдер» деген лақап ат берілді. 2014 жылғы 21 наурызда клуб қарызды азайту жоспарының бөлігі ретінде Болгария қор биржасында тізімге тұрып, Шығыс Еуропадағы биржада еркін айналымға шыққан тұңғыш клуб болды. Дегенмен өтелмеген қарыздарға байланысты Болгария футбол одағы 2015 жылы клубқа А топқа лицензия бермей, оны үшінші дивизионға — Оңтүстік-Батыс V топқа жіберді.

2015 жылғы 24 маусымда клубтың жаңа иесі болып кәсіпкер Гриша Ганчев мәлімделді. 2016 жылғы 25 мамырда ЦСКА Болгария Кубогын жеңіп алып, мұндай жетістікке жеткен тұңғыш үшінші дивизион клубы болды: финалда «Монтананы» 1:0 ұтып, кубокты клуб тарихында 20-шы рет көтерді. Сол жылы құқықтық қайта құрылымдау жүргізілді: клуб кәсіби лицензия бойынша Бірінші лигаға қосылды, ал 2018 жылғы 11 қазанда үш аукционнан кейін ЦСКА (София) брендін 4 миллион еуроға сатып алып, бастапқы клубтың ресми жалғастырушысы болды.

2020 жылдары клуб еуропалық аренаға қайтты: «Базельді» ойыннан шығарып, он жылда тұңғыш рет еуропалық турнирдің топтық кезеңіне жетті. 2021 жылдың жазында Стойчо Младенов клуб тарихында бесінші рет бас бапкер болып тағайындалды және «Лиепая», «Осиек», «Виктория Пльзень» командаларын ұтып, УЕФА Конференция лигасының топтық кезеңіне шықты. 2022 жылдың сәуірінде Младенов орнынан кетті, орнына клубтың техникалық директоры Алан Пардью келіп, ЦСКА-ны басқарған тұңғыш ағылшын болды; ол екі айдан кейін «Ботев» (Пловдив) матчында ЦСКА жанкүйерлерінің қара нәсілді ойыншыларға банан лақтырған нәсілшілдік оқиғасынан кейін кетті. 2022–23 маусымында командаға серб футболының белгілі тұлғасы Саша Илич жетекшілік етті — Қызылдар чемпиондықтан бір ұпай алшақ қалды, соңғы ойында бақталас «Лудогорецтен» жеңілді, ал Иван Турицов 95-минутта айып добын соға алмады.

ЦСКА-ның үй стадионы — 1967 жылы аяқталған Болгар армиясы стадионы, ол алдыңғы «Атлетик парк» тұрған жерде, София орталығындағы Борис бағында орналасқан. Стадионда төрт сектор бар, жалпы сыйымдылығы 22 995 орын (18 495 отыратын орын), оның 2 100-і жабық. Ойын алаңының өлшемі 105-ке 68 метр. Спорт кешенінде басқетбол алаңы, гимнастика нысандары және ЦСКА Даңқ музейі бар. Соңғы жылдары клуб уақытша Васил Левски атындағы ұлттық стадионда ойнайды, ал Болгар армиясы стадионы қайта салынып жатыр.

Клубтың негізгі түстері — қызыл мен ақ; «Чавдар» мен «Септември» біріккеннен кейін үй жиынтығының түсі қызыл, ал қонақ түсі ақ болып қабылданды. Эмблеманың басты элементі — даңқ пен күш белгісі саналатын қызыл бес бұрышты жұлдыз; жұлдыз үстіндегі алты емен жапырағы күш-қуат, төзімділік және дәстүрді бейнелейді, астында екі болгар туының арасында клуб атауы мен құрылған жылы (1948) жазылған, дөңгелек пішін мәңгілікті білдіреді. 2005 жылы 30-шы чемпиондықтан кейін логотипке үш алтын жұлдыз қосылды, 2017 жылы клубтың 70 жылдығына жаңартылған эмблема таныстырылды. Клуб әнұраны — 1999 жылы жазылған, әнші Йорданка Христова орындайтын «Қызыл жүректер» әні.

Сауалнамаларға сүйенсек, ЦСКА — Болгариядағы ең танымал екі клубтың бірі: әлемнің түкпір-түкпіріндегі 799 жанкүйер клубында шамамен 190 000 ұйымдасқан жанкүйері бар. Ресми жанкүйерлер клубы 1990 жылы құрылған және Болгария астанасындағы ең көне клуб саналады. Негізгі ультралар тобы — 1990 жылы құрылған Sector G, оның құрамында Animals және Offenders топшалары бар. Sector G басқа клубтардың оң бағыттағы ультраларымен — «Стеауа» (Бухарест), «Партизан» (Белград), ЦСКА (Мәскеу) — достық қатынаста, ал басты бақталасы София «Левскиінің» Sektor B топшасы. Клуб жанкүйерлеріне нәсілшілдік және фашистік рәміздерді пайдалану оқиғалары бірнеше рет тіркелген, ал тәуелсіз тергеулер ЦСКА хулигандары мен кең ауқымды оңшыл радикал желілер арасындағы байланысты құжаттаған.

ЦСКА-ның басты бақталасы — София «Левскиі», екі команда арасындағы кездесулер «Мәңгілік дерби» деп аталады. Еуропалық турнирлердегі ең ірі жеңістері: Чемпиондар лигасында 1956–57 жылы «Динамо» (Бухарест) командасына қарсы 8:1, Еуропа лигасында 2000–01 жылы «Конструкторулға» қарсы 8:0, Кубок иелері кубогында 1970–71 жылы «Хакаға» қарсы 9:0, Конференция лигасында 2022–23 жылы «Македония ГП»-ға қарсы 4:0. Клуб есебінде Болгария Суперкубогының бес жеңісі (1989, 2006, 2008, 2011, 2026), сондай-ақ рекордтық төрт Кеңес Армиясы Кубогы бар.