Англия тарихы

Англия мен Шотландия — әлемдегі ең көне ұлттық құрамалар: 1870 жылғы 5 наурызда Футбол қауымдастығы ұйымдастырған кездесуден кейін 1872 жылғы 30 қарашада Шотландиядағы Хэмилтон Кресент алаңында өткен 0:0 есебімен аяқталған матч тарихтағы алғашқы ресми халықаралық ойын саналады, себебі екі команда бір-бірінен тәуелсіз жасақталған еді. Келесі 40 жыл бойы Англия тек Британия аралдарының құрамаларымен — Шотландия, Уэльс және Ирландиямен — Британдық үй чемпионатында ойнады, ол жарыста 54 мәрте жеңімпаз атанды.

ФИФА-ға 1906 жылы кірген команда 1908 жылы Орталық Еуропаға сапарында Британия аралдарынан тыс қарсыластармен алғаш кездесті. ФИФА-мен қатынас нашарлағаннан кейін Англия 1928 жылы ұйымнан шығып, 1946 жылы қайта қосылды, сол себепті әлем чемпионатына тек 1950 жылы қатысты: онда АҚШ-тан 0:1 есебімен жеңіліп, командаға арналған ең ұялы сәттердің біріне куә болды және топтан шыға алмады. 1949 жылғы 21 қыркүйекте «Гудисон Парк»-та Ирландиядан 0:2 есебімен ұтылып, өз жерінде шетелдік командадан алғаш жеңілді, 1953 жылы «Уэмбли»-де Венгриядан 3:6 есебімен ойсырады, ал 1954 жылғы 23 мамырда Будапештте болған 1:7 — команда тарихындағы ең ірі жеңіліс. 1954 жылғы әлем чемпионатында Англия алғаш ширек финалға шығып, қолданыстағы чемпион Уругвайдан 2:4 есебімен ұтылды.

1946 жылы Уолтер Уинтерботтом Англияның алғашқы толық жүктемелі бапкері болды (139 матчпен әлі де рекордшы), бірақ құрамды 1963 жылы Алф Рамсей келгенге дейін комитет жасақтап келді. Рамсей 1966 жылы өз жерінде өткен әлем чемпионатында командасын жеңіске жеткізді: финалда қосымша уақытта Батыс Германия 4:2 есебімен ұтылды, Джофф Хёрст үш гол соқты. 1968 жылғы Еуропа чемпионатында Англия алғаш жартыфиналға шығып, Югославиядан ұтылды. 1970 жылғы әлем чемпионатында қолданыстағы чемпион ретінде іріктеуден тыс қатысып, ширек финалда Батыс Германиядан 2:0 алда тұрып, қосымша уақытта 2:3 есебімен жеңілді. 1972 жылғы Еуро мен 1974 жылғы әлем чемпионатына іріктелмегеннен кейін Рамсей қызметінен босатылды.

Одан кейінгі кезең тұрақсыз болды: Джо Мерсер жеті матчқа уақытша басшылық етті, 1974 жылы келген Дон Реви командасын 1976 жылғы Еуро мен 1978 жылғы әлем чемпионатына алып шыға алмай, 1977 жылы отставкаға кетті. Рон Гринвуд тұсында ойын жақсарды: 1980 жылғы Еуроға бір де бір матч ұтылмай іріктеліп, финалдық турнирде топтық кезеңде тоқтады, ал 1982 жылғы әлем чемпионатында да жеңіліс көрмей екінші топтық кезеңнен шыға алмады. 1982–1990 жылдары команданы Бобби Робсон басқарды: 1984 жылғы Еуроға өтпеді, 1986 жылғы әлем чемпионатының ширек финалында Аргентинадан 1:2 есебімен ұтылды — ол матч Диего Марадонаның «Құдайдың қолы» атанған голы мен жеке шеберлікпен соққан голымен тарихта қалды, ал Гари Линекер алты голмен турнирдің ең мықты бомбардиры болды. 1988 жылғы Еуроды Англия барлық матчын ұтылумен өткізді, 1990 жылғы әлем чемпионатында төртінші орын алды: жартыфиналда Батыс Германиямен 1:1 ойнап, тарихындағы алғашқы пенальти серияcында 3:4 есебімен жеңілді, үшінші орын матчында Италиядан ұтылса да, ойыншыларға италиялықтармен бірдей қоңырау медальдар берілді, елде команданы мыңдаған адам ашық автобус шеруімен қарсы алды.

1990-жылдары төрт бапкер ауысты. Грэм Тейлор тұсында Англия 1992 жылғы Еуроды бірде-бір жеңіссіз өткізді, 1994 жылғы әлем чемпионатына Роттердамда Нидерландыдан ұтылып өтпеді, бұдан кейін Тейлор кетті. 1994–1996 жылдары команданы Терри Венейблс басқарып, өз жерінде өткен 1996 жылғы Еуроға жартыфиналға шығып, Германиядан тағы да пенальти серияcында ұтылды; Алан Ширер бес голмен турнирдің ең мықты бомбардиры атанды, ал Baddiel, Skinner және Lightning Seeds орындаған «Three Lions» әні жанкүйерлердің әнұранына айналып, «it's coming home» ұраны кең тарады. Гленн Ходдл тұсында Англия 1997 жылғы Францияда өткен Tournoi de France турнирін жеңді — бұл 1966 жылдан кейінгі жалғыз турнирлік жеңісі, ал 1998 жылғы әлем чемпионатының 1/8 финалында Аргентинамен 2:2 ойнап, пенальтиде ұтылды. Ходдл 1999 жылғы ақпанда жұмыстан босатылды, Кевин Киган келіп, 2000 жылғы Еуродан топтық кезеңде шығып қалғаннан кейін күтпеген жерден отставкаға кетті.

2001–2006 жылдары құраманы командаға басшылық еткен алғашқы шетелдік Свен-Ёран Эрикссон басқарды. Ол кезде ойыншылар «алтын буын» деп аталды, бірақ Англия 2002 жылғы әлем чемпионатында, 2004 жылғы Еуро мен 2006 жылғы әлем чемпионатында ширек финалдан аспады. Стив Макларен 2008 жылғы Еуроға өтпегеннен кейін 18 матчтан соң, 2007 жылғы 22 қарашада қызметтен кетті. 2007 жылғы 14 желтоқсанда италиялық Фабио Капелло тағайындалды. 2010 жылғы әлем чемпионатында Англия 1/8 финалда Германиядан 1:4 есебімен ұтылды — бұл әлем чемпионаттарындағы ең ірі жеңілісі; сол матчта Фрэнк Лэмпардтың голы есепке алынбады, бұл жағдай ФИФА президенті Зепп Блаттердің кешірім сұрауына және кейін голдық технологияны енгізуге себеп болды. Капелло 2012 жылғы ақпанда Джон Терриді капитандықтан алу мәселесінде FA-мен келіспей орнынан кетті.

2012 жылғы мамырда бас бапкер болған Рой Ходжсон тұсында Англия 2012 жылғы Еуроның ширек финалында Италиядан пенальтиде ұтылды, 2014 жылғы әлем чемпионатында 1958 жылдан кейін алғаш топтық кезеңде тоқтады, ал 2016 жылғы Еуроның 1/8 финалында Исландиядан 1:2 есебімен жеңілді — бұл нәтиже команда тарихындағы ең ауыр жеңілістердің бірі деп сипатталады. Ходжсон матчтан кейін бірден отставкаға кетті, оның орнын алған Сэм Эллардайс бір матчтан соң, 67 күннен кейін FA ережелерін бұзды деген айып бойынша өзара келісіммен қызметтен кетіп, Англияның ең қысқа мерзім жұмыс істеген тұрақты бапкері болды.

2016 жылдан команданы Гарет Саутгейт басқарып, оның тұсында Англия бірнеше рекордтық нәтижеге жетті. 2018 жылғы әлем чемпионатында үшінші рет жартыфиналға шықты: 1/8 финалда Колумбияны әлем чемпионаттарында алғаш пенальти серияcында ұтып, ширек финалда Швецияны жеңді, жартыфиналда Хорватиядан қосымша уақытта 1:2, үшінші орын матчында Бельгиядан ұтылып, төртінші орын алды; Гарри Кейн алты голмен «Алтын бәтеңкені» иеленді. 2019 жылғы 14 қарашада Англия «Уэмбли»-де Черногорияны 7:0 ұтып, тарихындағы 1000-шы халықаралық матчын өткізді. 2020 жылғы Еурода (2021 жылы өткен) команда Германия, Украина және Данияны ұтып, 1966 жылдан бергі алғашқы ірі турнир финалына шықты, бірақ «Уэмбли»-дегі финалда Италиямен 1:1 ойнап, пенальтиде жеңілді. 2022 жылғы әлем чемпионатында ширек финалда Франциядан 1:2 есебімен ұтылды; сол матчта Кейн құрама үшін 53-ші голын соғып, ол кездегі рекордты қайталады. 2024 жылғы Еурода Англия 1/8 финалда Словакияны 2:1 (Джуд Беллингэм қосылған уақытта қайшы соққымен есепті теңестірді), ширек финалда Швейцарияны пенальтиде, жартыфиналда Нидерландыны 2:1 ұтып, қатарынан екінші финалға жетті, бірақ Испаниядан 1:2 есебімен жеңіліп, Еуропа чемпионатының финалдарында қатарынан екі рет ұтылған алғашқы команда болды; үш голмен Кейн турнирдің тағы бес ойыншысымен бірге ең мықты бомбардир атанды. Саутгейт 2024 жылғы 16 шілдеде отставкаға кетті.

Тухель тұсында Англия іріктеудің алты матчын да бір гол жібермей ұтып, 2026 жылғы әлем чемпионатына жолдама алған алғашқы еуропалық құрама болды. Турнирдің жартыфиналында қолданыстағы чемпион Аргентинадан 1:2 есебімен ұтылды, ал 18 шілдеде үшінші орын матчында Францияны 6:4 жеңіп, 1966 жылдан кейінгі ең жоғары нәтижесіне жетті.

Англия — әлем чемпионатын жеңген сегіз құрамының бірі және өз континентінің басты турнирін ұтпай тұрып әлем чемпионы атанған жалғыз команда, сондай-ақ тәуелсіз мемлекет болмаған аймақты таныстыратын жалғыз әлем чемпионы. Біріккен Корольдіктің құрамдас бөлігі болғандықтан Халықаралық олимпиада комитетіне мүше емес және Олимпиада ойындарына қатыспайды. Әлем чемпионатына 17 рет, Еуропа чемпионатына 11 рет іріктелді; Ұлттар лигасында 2018–2019 жылдардағы алғашқы маусымнан бері ойнап, 2019 жылғы финалдық турнирде үшінші орын алды. ФИФА рейтингінде ең жоғары 3-орынға (2012 жылғы тамыз-қыркүйек, 2021 жылғы қыркүйек-қазан, 2023 жылғы қараша), ең төменгі 27-орынға (1996 жылғы ақпан) көтерілді.

Жеке рекордтарда матч саны бойынша алдында Питер Шилтон тұр — 125 ойын, ең көп гол соққан ойыншы және 2020-жылдардағы капитан — Гарри Кейн (85 гол). Ең ірі жеңіс — 1882 жылғы 18 ақпанда Белфастта Ирландияны 13:0 ұтуы. Команда рекордтары: жеңіліссіз ең ұзақ серия — 22 матч (2020 жылғы 18 қарашадан 2022 жылғы 29 наурызға дейін), жеңіссіз ең ұзақ серия — 7 матч (1958 жыл), қатарынан ең көп жеңіс — 10 матч (1908 жылғы 6 маусымнан 1909 жылғы 1 маусымға дейін), гол жібермеген қатардағы матчтардың ең көбі — 7 (2021 жылғы 2 маусым — 3 шілде). Бапкерлер арасында жеңіс пайызы бойынша үздігі — Фабио Капелло (66,7%), ірі турнирлерде ең көп жеңіске жеткен — Гарет Саутгейт (14). Англия Rous Cup жүлдесін 1986, 1988 және 1989 жылдары, England Challenge Cup-ты 1991 жылы, FA Summer Tournament-ті 2004 жылы жеңді, ФИФА-ның Fair Play жүлдесін 1990, 1998 және 2022 жылдары алды.

Команда эмблемасында 1189–1199 жылдары билік құрған король Ричард I-нің белгісі — үш арыстан бейнеленген; 1872 жылдың өзінде ойыншылар осы белгі салынған ақ жейде киген. Бастапқыда тәжмен көмкерілген эмблемадағы тәж 1949 жылы FA College of Arms-тан ресми герб алған кезде алынып, оның орнына FA-ның аймақтық бөлімшелерін білдіретін он Тюдор раушаны қосылды. 2003 жылдан бері логотиптің үстіне 1966 жылғы әлем чемпионатындағы жеңісті білдіретін жұлдыз орналастырылған. Дәстүрлі үй формасы — ақ жейде, қою көк шалбар және ақ немесе қара ұйық; қонақтағы форма — қызыл жейде, ақ шалбар, қызыл ұйық. 1996 жылы енгізілген сұр форма үш-ақ мәрте, соның бірінде Еуро-1996 жартыфиналында Германияға қарсы киілді, бірақ жанкүйерлерге ұнамай, қызыл түс 2011 жылға дейін сақталды, содан кейін қою көк форма пайда болды. Кейде үшінші форма да болды: 1970 жылғы әлем чемпионатында Чехословакияға қарсы ашық көк, 1973 жылдың жазында Бразилияға ұқсас сары жейде мен көк шалбар, 1986 жылғы әлем чемпионатында қайтадан ашық көк форма киілді, ол 1992 жылға дейін сақталды. Форманы 1954 жылдан бері негізінен Umbro шығарады (1959–1965 жылдары Bukta, 1974–1984 жылдары Admiral), 2008 жылы Umbro-ны сатып алған Nike 2013 жылдан бері форма жеткізушісі.

Алғашқы 50 жыл бойы Англия үй матчтарын ел аумағында әр жерде өткізді — басында крикет алаңдарында, кейін клуб стадиондарында. Лондонда Британ империясының көрмесіне арнап салынған «Эмпайр» стадионында команда 1924 жылы Шотландияға қарсы алғаш ойнады және келесі 27 жыл бойы стадион тек шотландықтармен матчтарға пайдаланылды. Кейін «Уэмбли» атанған арена 1950-жылдары команданың тұрақты үй ойын алаңына айналды. 2000 жылғы қазанда стадион Германиядан жеңіліспен жабылып, 2002–2003 жылдары қиратылды; қайта құрылыс кезінде негізгі алаң «Манчестер Юнайтедтің» «Олд Траффорды» болды, «Олд Траффорд» бос болмағанда «Ньюкасл Юнайтедтің» «Сент-Джеймс Парк» стадионы пайдаланылды. Жаңа «Уэмбли»-де алғашқы матч 2007 жылғы наурызда өтіп, Бразилиямен тең түсумен аяқталды; стадион қазір FA-ға тиесілі.

Англияның үш басты бақталасы — Шотландия, Германия және Аргентина, бұдан басқа Франция, Уэльс және Ирландия Республикасымен де қарсыласу байқалады. Шотландиямен бақталастық әлемдегі ең көне халықаралық кездесу және ең қатты бақталастықтардың бірі саналады: шотландиялық спорт журналистері ағылшындарды дәстүрлі түрде «Auld Enemy» («Ескі жау») деп атайды, бірақ 1989 жылы жыл сайынғы матчтар тоқтағаннан кейін қарсыластық біраз бәсеңдеді. Германиямен бақталастықты негізінен ағылшын тарапы қолдайды: матчтар алдында британ басылымдары 1966 жылғы финалдағы жеңісті, 1990 жылғы әлем чемпионаты мен Еуро-1996 жартыфиналдарындағы пенальти жеңілістерін еске алады. Аргентинамен қарсыласу материктер арасындағы сирек мысал; ол 20-ғасырдың екінші жартысындағы матчтардан туып, 1982 жылғы Фолкленд соғысынан кейін, әсіресе Аргентинада күшейді. Екі команда соңғы рет 2026 жылғы әлем чемпионатының жартыфиналында кездесіп, Аргентина 1:2 есебінде қалып қойғаннан кейін 2:1 жеңіске жетті.