Эстония тарихы

Эстонияда футболды ХХ ғасырдың алғашқы жылдарында, жер әлі Ресей империясының құрамында болған кезде, ағылшын теңізшілері таратты. Құрама тәуелсіздік соғысынан (1918–1920) кейін құрылды және алғашқы матчін 1920 жылғы 17 қазанда Хельсинкиде Финляндияға қарсы өткізіп, 0:6 есебімен жеңілді. Ол кездесу эстондықтар үшін алғаш рет шөп алаңда өтті. Эстония футбол қауымдастығы 1921 жылғы 14 желтоқсанда құрылып, 1923 жылы ФИФА-ға мүше болды.

Құраманың ірі турнирдегі жалғыз қатысуы — 1924 жылғы Парижде өткен жазғы Олимпиада ойындары. Венгриялық Ференц Коня бапкерлік еткен команда бірінші айналымда АҚШ-тан 0:1 есебімен ұтылды: 15-минутта Энди Страден 11 метрлік айыппұл добын пайдаланса, 68-минутта Эльмар Калйоттың соққысы көлденең ағашқа тиді. Турниордан шыққаннан кейін эстондықтар Парижде тағы үш апта қалып, Ирландиямен жолдастық кездесу өткізді (1:3), сосын Германияға барып, 1. ФК Кайзерслаутернмен 2:2 ойнады.

1933 жылғы 11 маусымда Стокгольмде Швециямен өткен матч (2:6) Эстония үшін әлем чемпионатының алғашқы іріктеу кездесуі болды және ол бүкіл әлемдегі ең бірінші ФИФА әлем кубогының іріктеу матчі саналады. Алғашқы ұпайларын команда 1938 жылғы турнирдің іріктеуінде, 1937 жылы жинады: Швециядан 2:7 ұтылып (алғашқы бес минутта 2:0 алға шыққанына қарамастан), Финляндияны 1:0 жеңді — жалғыз голды 56-минутта Рихард Куремаа соқты, ал Германиядан 1:4 жеңілді, бұл матчта Георг Сийменсонның голынан кейін бірінші таймды эстондықтар 1:0 басымдықпен аяқтаған еді.

Соғысқа дейінгі кезеңде команданың ең ірі жеңісі 1928 жылғы 26 шілдеде Таллинде Литваға қарсы 6:0 есебімен тіркелсе, ең ауыр жеңілісі 1922 жылғы 11 тамызда Финляндиядан 2:10 есебімен болды. Бас бапкерлердің жетеуі венгр болды, Антал Малли бұл қызметті екі рет атқарды; алғашқы эстондық бапкер — 1932 жылы Альберт Воллрат. Ойыншылар негізінен Таллин клубтарында — ТЙК, Спорт, Калев және Таллинн Эстония командаларында ойнады. Республиканың ең көп матч өткізген футболшылары — қақпашы Эвальд Типнер (67), Эуген Эйнманн (65), Эдуард Эллман-Ээлма (58) және Карл-Рудольф Сильберг-Силлак (52). Ең көп гол соққандар — Эллман-Ээлма (21), Рихард Куремаа (18), Арнольд Пихлак (17), Георг Сийменсон (14). 1928 жылы басталған Балтық кубогы бұл кезеңде тоғыз рет өтті; Эстония әсіресе 1938 жылғы жеңісімен танылды, Кадриорг стадионындағы Латвиямен шешуші матчты көрген 12 мың көрерменнің 2 мыңы латвиялықтар болатын. Тәуелсіз ел ретіндегі соңғы ресми ойынын құрама 1940 жылғы 18 шілдеде Кадриоргта Латвияны 2:1 жеңіп аяқтады.

1940 жылы Эстонияны Кеңес Одағы басып алып, елді аннексиялаған соң құрама өмір сүруін тоқтатты. Неміс оккупациясы кезінде (1941–1944) команда қайта жиналып, екі бейресми жолдастық кездесу өткізді (Ригада 0:4, Таллинде 1:8). 1944 жылы кеңес әскері қайта келгенде үздік футболшылардың бір бөлігі жұмылдырылды, кейбірі батысқа қашты; бұрынғы құрама ойыншыларының бірқатары Гайслингендегі босқындар лагерінің командасында ойнады. 1991 жылдан кейінгі алғашқы бас бапкер Уно Пийрдің айтуынша, кеңестік Эстонияда футболдың құлдырау себебі — КСРО үздік клубтарымен бәсекеге қабілетті команда құра алмау, соның салдарынан көрермен саны азайып, спорт басшылығы басқа спорт түрлерін қолдады. 1948–1976 жылдары 19 рет өткен Балтық кубогында Эстон КСР бес рет жеңді. 1969–1982 жылдары Эстония КСРО футбол лигасына қатыспаған жалғыз одақтас республика болды, 1970 жылдары ойын танымалдығын жоғалтты.

Эстон футболын 1970 жылдардың ортасында Роман Убакиви эстон тіліндегі дайындық топтарын құру арқылы қайта жандандырды. 1980–1989 жылдары жұмыс істеген Lõvid (Арыстандар) командасын Убакиви мен Олев Реймнің бапкерлігімен Март Поом, Мартин Рейм сынды кейінгі құрама ойыншылары бастан кешті. 1990 жылғы 18 шілдеде Кадриорг стадионында 50 жыл бұрынғы Эстония мен Латвия арасындағы соңғы ресми матчты еске алатын көрсетілім ойыны өтті.

Эстония 1991 жылғы 20 тамызда тәуелсіздігін қалпына келтіріп, сол жылдың қарашасында Литвада өткен Балтық турнирінде халықаралық аренаға оралды. Алғашқы ресми танылған матч 1992 жылғы 3 маусымда Таллинде Словениямен жолдастық кездесуде өтті (1:1), голды Александр Пуштов соқты, команданы Уно Пийр басқарды. Ол кезде құрама құрамы елдің азаматтық саясатына байланысты дау тудырды: Эстонияда тұратын, бірақ азаматтық алмаған, көбіне орыс тектес ойыншыларды шақыру мәселесі талқыланды. 1992 жылдың шілдесінде ФИФА Эстонияны 97 азаматтығы жоқ ойыншыға өкілдік ету құқығын берді, ал қазанда федерация басқармасы 1993 жылғы 1 сәуірден кейін азаматтығы жоқтардың құрамада дебют жасай алмайтынын шешті.

1994 жылғы әлем чемпионаты іріктеуінде команда тобында соңғы орын алып, бір гол соғып, 27 гол жіберді: тоғыз жеңіліс және Мальтамен бір тең ойын. Роман Убакиви бапкерлік еткен Еуро-1996 іріктеуі бірде-бір ұпайсыз аяқталды (3 соғылған, 31 жіберілген гол), ең ауыр жеңілістер Хорватиядан (1:7) және Литвадан (0:5) алынды. 1993 жылғы 14 қазаннан 1996 жылғы 5 қазанға дейін құрама үш жылға жуық жеңіссіз қалды, 1996 жылдың ақпанында ФИФА рейтингінде 135-орынға түсті, ал 1994 жылдың күзінде Кадриоргта Италиямен өткен матчқа небәрі 3000 көрермен келді.

Нәтижелер команданың тәуелсіздіктен кейінгі алғашқы шетелдік бапкері, исландиялық Тейтур Тордарсонның келуімен жақсарды. Оның тұсындағы алғашқы жеңіс 1996 жылғы қазанда Кадриоргта Беларусьті 1:0 ұтқанда келді (Сергей Хохлов-Симсонның голы). Көп ұзамай, 1996 жылғы 9 қазанда Шотландияға қарсы матч эстондық команда ойынға шықпағандықтан өтпей қалды: шотландтар бір күн бұрын Кадриоргта жаттығып, жарықтандыруды жарамсыз деп тапқан соң кездесу уақыты өзгертілген, ал эстондықтар наразылық ретінде алаңға шықпаған. Матч 1997 жылғы 11 ақпанда бейтарап алаңда, Монакода 0:0 есебімен өтті. 1998 жылғы әлем чемпионаты іріктеуін Эстония алты команданың ішінде бесінші орында, 4 ұпаймен аяқтады.

Еуро-2000 іріктеуінде команда үш жеңіс пен екі тең ойын тіркеп (15 соғылған, 17 жіберілген гол), сол кездегі рекордтық 11 ұпай жинады. Шотландияға қонақта 2:3 ұтылып, үйде 0:0 ойнады, ал 1999 жылғы 31 наурызда Вильнюсте Литваны 2:1 жеңді. 1999 жылғы 8 қыркүйектегі Шотландиямен кездесуге Кадриоргта 5000 билет толық сатылды.

1999 жылдың соңында Тордарсон кеткен соң команданы Тармо Рюютли, кейін голландиялық Арно Пейперс басқарды. 2000 жылы Таллинде жаңа стадион салына бастады, Лиллекюла темір жол желісінің жанындағы арена 2001 жылғы 2 маусымда 2002 жылғы әлем чемпионатының іріктеу матчі — Нидерландымен ойын алдында ашылды (2:4), сатылымдағы 9300 билет алты сағатта сатылып кетті. 2002 жылғы әлем чемпионаты іріктеуінде команда Андорраны екі рет жеңіп, Кипрмен екі рет тең ойнап, 8 ұпаймен төртінші орын алды. Еуро-2004 іріктеуінде де ұқсас нәтиже көрсетіліп, сегіз матчта не бары 6 гол жіберілді.

Пейперс 2004 жылы кеткен соң командаға оның көмекшісі, голландиялық Йелле Гус келді. Эстонияның ең табысты іріктеу циклы 2006 жылғы әлем чемпионатына іріктеу болды: бес жеңіс, екі тең ойын және бес жеңіліспен 17 ұпай жинап, Латвия, Лихтенштейн және Люксембургтен жоғары, төртінші орында тұрақтады. Еуро-2008 іріктеуінде команда жеті команданың ішінде алтыншы орын алды, жеті ұпай жинап, тек Андоррадан жоғары тұрды; 2007 жылдың маусымында федерация Гуспен қоштасты.

2007 жылдың қарашасында бас бапкер қызметіне қайта Тармо Рюютли бекітілді. 2008 жылдың қыркүйегінде команда қонақта Бельгиядан 2:3 ұтылды, Боснияға 0:7 жеңіліп, ФИФА рейтингінде тарихындағы ең төмен 137-орынға түсті, үйдегі алғашқы матчта Еуропа чемпионы Испаниядан 0:3 ұтылды. Дегенмен Еуро-2008 жартылай финалисті Түркиямен 0:0 ойнап, Арменияны 1:0 жеңіп, Бельгияны 2:0 ұтып, алты команда ішінде 8 ұпаймен бесінші орын алды.

2009 жыл эстон футболының 100 жылдығы деп жарияланды. Сол жылы матчтар саны бойынша рекордшы Мартин Рейм (6 маусымда Экваторлық Гвинеяға қарсы) және ұзақ жылғы қақпашы Март Поом (10 маусымда Португалияға қарсы) қоштасу ойындарын өткізді. Sajandi mäng (Ғасыр матчы) деп аталған кездесуде Таллинге ФИФА рейтингінің көшбасшысы әрі бес дүркін әлем чемпионы Бразилия келіп, 1:0 жеңіске жетті.

2010 жылғы 8 қазанда Эстония Еуро-2012 іріктеуінде қонақта ФИФА рейтингінде 15-орында тұрған Сербияны 3:1 жеңіп, тарихындағы ең танымал жеңістерінің біріне қол жеткізді. 2011 жылғы 25 наурызда Лиллекюла стадионында 2010 жылғы әлем чемпионатының жартылай финалисті, рейтингте 7-орында тұрған Уругвайды 2:0 ұтты — сол матчта капитан Райо Пийройя 100-ші матчін өткізді. Еуро-2012 іріктеуінде команда қонақта Словенияны, үйде Солтүстік Ирландияны ұтып, ФИФА рейтингінде сол кездегі ең үздік 58-орынға көтерілді. Тобында екінші орын алған Эстония плей-оффқа шығып, Ирландия Республикасына қарсы үйдегі бірінші матчта 0:4 ұтылды, қонақта 1:1 ойнады. 30 ұпайдың 16-сын жинаған бұл цикл команданың тарихындағы ең үздігі болды және 2011 жыл эстон футболының annus mirabilis-і деп аталды. Кейін команда 2022–2023 жылдардағы УЕФА Ұлттар лигасының D дивизионында топ жеңімпаздарының ең үздігі ретінде Еуро-2024 іріктеуінің плей-оффына шықты.

2012 жылғы 5 маусымда Эстония УЕФА-ның қалған 52 мүшесінің барлығымен ойнаған алғашқы құрама болып тіркелді. 2014 жылғы 15 қарашада Еуропа чемпионатының іріктеуінде Сан-Мариноға қонақта 0:0 ойнап, осы турнирде Сан-Мариноға ұпай берген жалғыз команда болды. 2017 жылғы 28 наурызда үйде Хорватияны 3:0 жеңу тарихындағы аса танымал жеңістердің біріне айналды, ал сол жылдың 7 қазанында Фаруда Гибралтарды 6:0 ұтып, ең ірі жеңіс рекордын қайталады. 2018 жылғы 19 қарашада Афиныда Грекияны 1:0 жеңді. Ең ауыр жеңілістерінің бірі 2019 жылғы 11 маусымда Майнцте Германиядан 0:8 есебімен алынды.

Эстония үш елдің — Эстония, Латвия және Литваның қатысуымен екі жылда бір өтетін Балтық кубогына 1928 жылдан бері 28 рет қатысып, 1929, 1931, 1938, 2020, 2024 және 2026 жылдары жеңімпаз атанды, алты рет күміс, 16 рет қола жүлдегер болды. 2021 жылғы 10 маусымда үйде Латвияны 2:1 жеңіп, 1938 жылдан кейін 83 жыл өткенде кубокты қайта иеленді.

Құрама 2001 жылдан бері үй матчтерін Таллиндегі, сыйымдылығы шамамен 14 400 орындық Лиллекюла стадионында өткізеді; арена демеушісі — эстондық A. Le Coq сыра зауыты, сондай-ақ ол ФК Флораның үй алаңы әрі елдегі ең үлкен футбол стадионы. Бұған дейінгі үй алаңы 1926 жылдың маусымында Литваны 3:1 жеңумен ашылған, 5000 орындық Кадриорг стадионы болды. Эстония жолдастық кездесулерді Кохтла-Ярве, Курессааре, Нарва, Пярну, Раквере, Тарту, Валга және Вильянди қалаларында да өткізген.

Үй формасы дәстүрлі түрде көк көйлек, қара шалбар және ақ шұлықтан тұрады, қонақтық форма — ақ көйлек, қара шалбар және көк шұлық; қақпашы әдетте сары көйлек, қара шалбар және сары шұлық киеді. 1996 жылға дейін басқа түс тіркестері де қолданылған. Форма дизайны екі жылда бір жаңарады; 1997 жылдан бері форманы Nike, ал 1992–1997 жылдары Lotto жеткізген.

Эстонияның басты жанкүйерлер тобы — 600-ден астам мүшесі бар Jalgpallihaigla (Футбол ауруханасы), олар үй матчтерінде Лиллекюла стадионының оңтүстік секторында орналасады. 2007 жылдың қазанында Уэмблиде Англиямен өткен Еуропа чемпионатының іріктеу матчына екі мың эстондық жанкүйер барды, ал 2009 жылы Лиллекюлада Босния және Герцеговинаның 1700 жанкүйері болды.

Құрама тарихындағы матчтар саны бойынша рекорд Константин Васильевке тиесілі (159 ойын); Мартин Реймнің 157 матчі бар, ол 2009 жылдың қарашасына дейін Еуропа рекордын ұстады. Ең көп гол соққан ойыншы — Андрес Опер (38 гол). ФИФА рейтингіндегі ең жоғары орны — 47-орын (2012 жылғы наурыз), ең төмені — 137-орын (2008 жылғы қазан). Эстония әлем чемпионатына да, Еуропа чемпионатына да ешқашан іріктелген емес.