Фенербахче тарихы

Клубтың негізін салушы және бірінші президенті Нуризаде Зия Сөнгүлен футболмен Англияда жоғары білім алып жүрген кезде танысқан. 1906 жылы елге қайтып, туған қаласы Стамбұлда команда құруға кірісті: сол жылдың жазында алғашқы құрам үлгісі жасалды, ал 11 адамдық толық команда 1907 жылдың көктемінде ғана жиналды — сондықтан осы жыл клубтың ресми құрылған уақыты болып саналады. Аты Қадыкөйдегі үйдің терезесінен көрінген Фенербахче мүйісі мен оның шамшырағынан алынды, шамшырақ клубтың алғашқы эмблемасына айналды. Клуб алғашқы жылдары Осман билігінің қатаң тәртібінен жасырын жұмыс істеді: сұлтан Абдул Хамид II түрік жастарына клуб құруға және футбол ойнауға тыйым салған еді. Тек 1908 жылғы заң реформасынан кейін барлық футбол клубтары ресми тіркелуге міндетті болғанда, Фенербахченің қызметі жариялы болды.

Алғашқы форма мен түстер сары-ақ болды — Фенербахче аймағының шалғынындағы сары-ақ түймедақтардан шабыт алынған. 1908 жылдың күзінде Зия бей Бейоғлудағы ағылшын саудагерінің дүкенінен сары-көк жолақты жазғы жейделерді алуға мәжбүр болды, сол шешім клубтың болашақ түстерін біржола айқындады. Қазіргі елтаңба 1914 жылы оң қанаттағы ойыншы Хикмет Топузердің жобасы бойынша жасалды: ақ бөлік кіршіксіздік пен ашықжарқындықты, қызыл бөлік клубқа деген сүйіспеншілікті және Түркия туын, сары бөлік өзгелердің қызғанышын, көк түс ақсүйектікті білдіреді; емен жапырағы Фенербахче мүшесі болудың күш-қуатын, жапырақтың жасыл түсі табысқа деген ұмтылысты бейнелейді.

1908 жылы қаржылық қиындықпен Стамбұл футбол лигасына қосылып, алғашқы жылы бесінші орын алды. Команданың алғашқы бас баптаушысы клубты құруға да көмектескен әдебиет пәнінің мұғалімі Энвер Йетикер болды. 1910 жылғы 5 маусымда Strugglers F.C. ұйымдастырған турнирдің финалында 3:1 жеңіп, тарихындағы алғашқы кубогын алды. 1911/12 жылғы Стамбұл футбол лигасын жеңіліссіз еңсеріп, алғашқы чемпиондығына қол жеткізді. 1913/14 және 1914/15 маусымдарында Галип Кулаксызоғлумен бірге тағы екі мәрте чемпион атанды. Ерте табыстар клубқа Осман әулетінің ілтипатын әкелді: сұлтан Мұрад V-нің немересі Осман Фуад 1911–1913 жылдары құрметті президент болды, ал соңғы халифа Абдулмеджид II-нің ұлы Өмер Фарук 1924 жылға дейін клубты басқарды. 1922/23 маусымын команда бірде-бір гол өткізбей, 58:0 айырмамен жеңіліссіз аяқтады — бұл әлемдік рекорд саналады.

Түркияның тәуелсіздік соғысы кезінде Фенербахче Стамбұлды басып алған британ әскери-теңіз күштерінің құрамаларына қарсы көптеген кездесу өткізіп, олардың көбінде жеңіске жетті. Ең танымал матч — генерал Харрингтон кубогының иесін анықтаған 1923 жылғы 29 маусымдағы Таксим стадионындағы ойын, онда Зеки Рыза Спорелдің екі голы жеңіс әкелді. Қазіргі Түркияның негізін салушы Мұстафа Кемал Ататүрік клубқа жанашыр болып, 1918 жылғы 3 мамырда Қадыкөйдегі клуб орталығына келіп, құрмет кітабына алғыс сөзін жазып қалдырған.

1959 жылға дейінгі кезеңде Фенербахче Стамбұл футбол лигасын 16 мәрте, Түркия ұлттық дивизионын (Millî Küme) 6 мәрте — 1937, 1940, 1943, 1945, 1946 және 1950 жылдары — және бұрынғы Түркия футбол чемпионатын 3 мәрте жеңіп, барлығында рекорд орнатты. Клуб ел футболының басты күші болып қалыптасты.

1959 жылы Түркия футбол федерациясы кәсіби ұлттық лига құрды, ол бүгінде Сүпер лига деп аталады. Фенербахче бірінші турнирді жеңіп алды, шешуші кездесулерде басты қарсыласы Галатасарайды жалпы есеппен 4:1 ұтты. Келесі жылы клуб Еуропа кубогына қатысып, Чепельді 4:3 еңсеріп, қарсыласын ойыннан шығарып келесі кезеңге өткен алғашқы түрік клубы болды, бірақ Ницадан қосымша ойында 1:5 есебімен жеңілді. 1963/64 жылғы Кубоктар иегерлері кубогында ширек финалға шығып, МТК Будапешттен ұтылды. 1960 жылдары тағы төрт чемпиондық алып, үш рет күміс жүлдегер болды және дәуірдің ең табысты клубына айналды. Ол кезде команданы Түркияға жаңа ойын үлгісін алып келген венгр бапкері Игнац Молнар басқарды, оның қолымен клуб 1968/69 жылғы Еуропа кубогының бірінші айналымында Англия чемпионы Манчестер Ситиді ойыннан шығарды.

1966/67 жылғы Балқан кубогында Фенербахче грек клубы АЕК-пен үш финалдық кездесуден кейін жеңіске жетіп, отандық емес жарыста кубок алған алғашқы түрік клубы болды. Бұл жетістікті кейін тек 1990 жылдары Сарыйер мен Самсунспор қайталады.

1970 жылдары командаға әйгілі Диди бапкер болып келді, клуб тағы төрт чемпиондық, оның ішінде дуплет жеңіп алды, Джемил Туран үш мәрте лиганың үздік бомбардирі атанды. Осы кезеңде Трабзонспормен бәсекелестік қалыптасып, екі клуб бір онжылдықтай чемпиондық үшін тартысқа түсті. 1980 жылдары клуб тағы үш чемпиондық алды; Калман Мешөйдің қолымен 1985/86 жылғы Еуропа кубогының бірінші айналымында Франция чемпионы Бордоны ойыннан шығарды, содан кейін бір онжылдыққа жуық бірде-бір түрік клубы еурокубоктарда алғашқы айналымнан өте алмады.

1990 жылдары Түркия лигасында Галатасарай мен Бешіктас үстемдік етіп, он чемпиондықтың тоғызын бөліп алды. Фенербахченің бұл онжылдықтағы жалғыз жеңісі — Карлус Алберту Паррейра басқарған 1995/96 маусымы. 1996/97 жылғы УЕФА Чемпиондар лигасында клуб топтық кезеңді жеті ұпаймен аяқтап, Олд Траффордта Манчестер Юнайтедті 1:0 ұтты — сол арқылы ағылшын клубының өз алаңында 40 жыл бойы жеңіліс көрмеу рекорды жойылды.

2001 жылы Фенербахче чемпион болып, Галатасарайды бесінші қатарынан келген титулынан айырды. Келесі маусымда Вернер Лорантпен екінші орын алды, бірақ одан кейінгі жылы алтыншы орынға түсіп қалды; дегенмен сол маусым жанкүйерлер есінде 2002 жылғы 6 қарашада Шүкрю Сараджоғлу стадионында Галатасарайды 6:0 ұтқан ойынымен қалды — бұл басты қарсыласына қарсы клуб тарихындағы ең ірі жеңіс. Лорант жұмыстан кеткен соң клубты неміс бапкері Кристоф Даум басқарды. Пьер ван Хойдонк, Мехмет Аурелио, Фабиу Лусиану сынды ойыншылар келіп, команда 15-ші чемпиондығын және үшінші жұлдызын алды (әр бес чемпиондыққа бір жұлдыз беріледі). Келесі жылы Трабзонспордан аз артықшылықпен басып озып, сол кездегі рекордтық 16-шы чемпиондығына жетті. 2005/06 маусымының соңғы турында клуб Денизлиспормен 1:1 ойнап, титулды Галатасарайға жіберді. Кешікпей Даум кетіп, 2006 жылғы 4 шілдеде командаға Зико келді. Ол қорғаушылар Диегу Лугану мен Эду Драсенаны, шабуылшылар Матея Кежман мен Дейвидті алды. 2006/07 маусымында Фенербахче Сүпер лигадағы 17-ші чемпиондығын жеңіп алды.

2007 жылғы 11 қаңтарда Фенербахче Еуропаның жетекші клубтарын біріктірген G-14 ұйымына ресми түрде шақырылды. Зиконың басшылығымен клуб 2007/08 жылғы Чемпиондар лигасында топтық кезеңнен алғаш рет өтіп, Севильяны еңсеріп ширек финалға шықты; жанкүйерлер бапкерге Крал Артур деген лақап ат берді. Зико — клуб тарихында Чемпиондар лигасындағы ең табысты бапкер. 2009 жылдың ақпанында Фенербахче Deloitte Football Money League тізіміне кірген алғашқы түрік клубы болды. 2000 жылдардан бері клуб қаржысы мен инфрақұрылымын жақсартып, Ариэль Ортега, Пьер ван Хойдонк, Алекс, Стивен Аппиа, Николя Анелка, Матея Кежман, Роберту Карлус, Дани Гиса, Дирк Кюйт, Диегу, Нани, Робин ван Персі, Мезут Өзіл сияқты жұлдыздарды тартты.

2009/10 маусымында чемпиондық соңғы турда қолдан кетті: Бурсаспор Бешіктасты 2:1 ұтып, титул иесі болды. Сол маусымда Фенербахче ең көп «нөлдік» матч (10) және ең ұзын жеңіс сериясы (8) көрсеткіштерін орнатты. 2011 жылдың шілдесінде Шахтёрмен товарищеский ойында жанкүйерлер алаңға басып кіргені үшін клуб екі ойынды бос стадионда өткізуге жазаланды; кейін ТФФ бұл матчтарға әйелдер мен 12 жасқа толмаған балаларды тегін жіберуге рұқсат берді. 2012 жылғы 29 қазанда Анталияспор клубтың Шүкрю Сараджоғлудағы 47 матчтық жеңіліссіз сериясын үзді: 980 күн ішінде Фенербахче 38 жеңіске жетіп, 9 рет тең ойнаған еді.

2013 жылғы 2 мамырда клуб Еуропа лигасының жартылай финалында Бенфикадан жалпы есеппен 3:2 ұтылды — бұл еурокубоктардағы ең үлкен жетістіктерінің бірі. Сол кезде Фенербахче ішкі коррупция жанжалына қатысы бар деп танылып, еуропалық жарыстардан екі маусымға шеттетілді, сондықтан 2012/13-те Сүпер лигада екінші орын алса да 2013/14 Чемпиондар лигасына қатыса алмады. 2014/15 маусымын тағы күміс жүлдемен аяқтаған соң басқармада елеулі өзгерістер жасалды. 2015/16 маусымына бапкер Витор Перейра, ойыншылар Нани, Симон Кьер және Робин ван Персі келді. 2015 жылғы 10 желтоқсанда клуб Селтикке қарсы 200-ші еуропалық ойынын өткізді. 2015–2018 жылдары Фенербахче лиганың жоғарғы бөлігінде тұрақты орын алғанымен, титулдарды Галатасарай мен Бешіктасқа жіберді.

2018 жылы клуб тарихында елеулі бұрылыс болды: президент болып Али Коч сайланып, Азиз Йылдырымның 20 жылдық билігі тоқтады. 2018–2023 жылдары бапкерлер жиі ауысып, ойын тұрақсыз болды, қаржылық шектеулер күшті ойыншылар тартуға мүмкіндік бермеді, бірақ клуб жастар академиясы мен инфрақұрылымға қаржы құюды жалғастырды. 2022 жылғы 12 қазанда АЕК Ларнакаға қарсы 250-ші еуропалық матчын өткізді. 2023/24 маусымында бас бапкер болып Исмаил Картал тағайындалып, команда Сүпер лигада 99 ұпай жинап екінші орын алды — чемпион Галатасарай 102 ұпай жинады; Түркия Кубогы мен УЕФА Конференция лигасында ширек финалда тоқтады. Сол маусым дау-дамайға да толы болды: 2024 жылдың наурызында Трабзонспорды 3:2 ұтқаннан кейін үй иелерінің жанкүйерлері алаңға басып кіріп, Фенербахче ойыншыларына шабуыл жасады. Ал 2023 жылғы Түркия Суперкубогы алдында Фенербахче мен Галатасарай Риядта Мұстафа Кемал Ататүрікке қатысты баннерлерге рұқсат берілмегені үшін ойыннан бас тартты; матч 2024 жылғы 7 апрельде Шанлыурфада өткенде Фенербахче 19 жасқа дейінгі құрамын шығарып, бір минуттан кейін алаңнан кетті, жеңіс Галатасарайға берілді.

2024 жылдың ортасында клуб бас бапкер етіп Жозе Моуриньюні тағайындады; 2 маусымдағы таныстыру рәсімінде ол «Бұл жейде — менің терім» деді. Оның басшылығымен команда 2025 жылдың басына дейін барлық жарыстағы 27 матчтың 16-сында жеңді, бірақ бапкердің төрешілерді сынауы, Түркия Кубогының ширек финалынан кейін Галатасарай бапкері Окан Буруктың мұрнынан қысқаны үшін үш ойынға шеттетілуі жанжал туғызды. 2025 жылғы 29 тамызда Моуриньюмен қоштасып, орнына Доменико Тедеско келді, ал айдан кейін клуб президенті болып Али Коч орнына Садеттин Саран сайланды. 2026 жылы президенттікке Азиз Йылдырым келді, Исмаил Карталдың жетекшілігімен команда іріктеу айналымдарынан өтіп, 18 жылдан кейін 2026/27 жылғы УЕФА Чемпиондар лигасына жолдама алды.

Үй матчтары 1908 жылдан бері Стамбұлдың Қадыкөй ауданындағы Шүкрю Сараджоғлу стадионында өтеді, сыйымдылығы 47 911 орын, демеушілік мақсатта Chobani Stadium деп те аталады. Стадион бой көтергенге дейін бұл жер Папазын Чайыры деп аталып, Түркиядағы алғашқы футбол алаңына айналды. 1908 жылы Стамбұл футбол лигасының командаларына тұрақты алаң керек болғандықтан, жер сұлтан Абдул Хамид II-ден жылына 30 осман алтын лирасына жалға алынды, құрылысқа 3000 алтын лира кетті, алаң ең көп қайырымдылық жасаған клубтың атымен Union Club Field аталды. Кейін алаң мемлекет иелігіне өтіп, бірден Фенербахчеге жалға берілді. 1933 жылғы 27 мамырда Шүкрю Сараджоғлу клуб президенті болған кезде Фенербахче стадионды үкіметтен сатып алды — осылайша Түркияда өз стадионы бар алғашқы футбол клубы болды. 1949 жылға қарай 25 000 орындық арена елдегі ең үлкен футбол нысаны болды. 1998 жылы стадион клуб президенті және Түркияның бесінші премьер-министрі Шүкрю Сараджоғлудың құрметіне аталды, 1999 жылы басталған қайта жаңғырту жұмыстары 2006 жылы бітті. 2005 жылдан бері стадионда клуб мұражайы орналасқан.

Клуб тарихындағы ең көп ойын өткізген футболшы — 1975–1980 жылдары ойнаған Мүждат Йеткінер (570 матч). Ең көп гол соққан ойыншы — 1915–1934 жылдары 353 матчта 470 гол салған Зеки Рыза Спорел; ол Түркия құрамасында 16 ойында 15 гол соқты. Лефтер Күчүкандоньядис клуб үшін 615 матчта 423 гол салып, Еуропада Фиорентина мен Ницада ойнаған алғашқы түрік футболшыларының бірі болды. Джан Барту — еуропалық жарыстың финалында ойнаған алғашқы түрік футболшысы (1962 жылы Фиорентина сапында Атлетико Мадридке қарсы), Венеция мен Лациода да өнер көрсетіп, 1967 жылы клубқа қайтты, Фенербахчемен төрт мәрте чемпион болып 330 матчта 162 гол соқты. Лигада Фенербахче жейдесімен ең көп гол салған ойыншы — Айкут Коджаман (212 матчта 140 гол). 1992/93 маусымында Каршыякаға қарсы 7:1 ойында Танжу Чолак алты гол соғып, елдің жоғары лигасында бір матчтағы ең көп гол рекордын орнатты. Клубтың алғашқы капитаны Неджип Оканер, алғашқы қақпашысы Асаф Бешпынар болды, ал Галип Кулаксызоғлу негізгі құрамнан 17 жыл ойнап, 216 матчтан кейін 1924 жылы аяқтады. Бекир Рефет — шетелде ойнаған алғашқы түрік футболшысы. Мехмет Аурелио 2006 жылы Түркия құрамасында ойнаған алғашқы натуралданған азамат болды. Ал Алекс клубтағы шетелдіктер арасында ең көп гол соққан ойыншы: екі мәрте Сүпер лиганың үздік бомбардирі (2006/07, 2010/11), екі мәрте Түркияның жылдың үздік футболшысы (2005, 2010), 2007/08 Чемпиондар лигасында голдық пас бойынша үздігі; жанкүйерлер оған Шүкрю Сараджоғлу жанындағы Йоғұртчу саябағында ескерткіш орнатты. 1969/70 маусымында команда бар-жоғы 6 гол өткізіп, бір маусымдағы ең аз өткізілген гол рекордын орнатты, ал 1988/89 маусымында 36 матчта 103 гол соғып, бір ойынға 2,86 гол орташа көрсеткішіне жетті. Фенербахче — лигадағы ең ұзақ өнер көрсетіп келе жатқан клуб, 1959 жылдан бері үздіксіз жоғары дивизионда ойнайды.

Еуропалық жарыстардағы үздік жетістіктері — 2007/08 Чемпиондар лигасының ширек финалы (Челсиден жалпы есеппен 3:2 жеңіліс: Стамбұлда 2:1 жеңіп, Стамфорд Бриджде 0:2 ұтылды) және 2012/13 Еуропа лигасының жартылай финалы (Бенфикадан 3:2: үйде 1:0, Лиссабондағы Эстадиу да Лузда 1:3). 2022/23 жылғы Конференция лигасында Олимпиакостан ширек финалда 11 метрлік доптар сериясында 2:4 ұтылды.

Фенербахче — Түркиядағы ең көп жанкүйері бар клубтардың бірі: түрік футбол жанкүйерлерінің шамамен 35 пайызы осы командаға жанашыр, Стамбұл мен Анкарада ең танымал клуб саналады. Қолдаушылары Солтүстік Кипрде, Әзербайжанда және түрік диаспорасында да көп. Жанкүйер топтары арасында Genç Fenerbahçeliler, Kill For You, Antu/Fenerlist, EuroFeb, Group CK, 1907 ÜNİFEB, Vamos Bien және SUADFEB бар. 2011 жылдың қарашасында Genç Fenerbahçeliler сербиялық Нови-Пазар клубының жанкүйерлері Torcida Sandžak-пен достық қатынас орнатты, екі топ бір-біріне қолдау баннерлерін шығарып, 2012 жылғы 2 наурызда Фенербахче жанкүйерлері Нови-Пазарға шақырылды. 12-нөмірлі жейде жанкүйерлерге арналып, ойыннан алынған.

Клубтың басты бәсекелестері — Галатасарай және Бешіктас; үшеуі бірге Түркия футболының «Үлкен үштігін» құрайды. Галатасараймен кездесу Құрлықаралық дерби деп аталады, өйткені Галатасарай Стамбұлдың еуропалық, Фенербахче азиялық бөлігінде орналасқан. Бәсекелестік 1909 жылдан басталады; Фенербахче жеке кездесулерде, әсіресе өз алаңында дәстүрлі түрде артықшылыққа ие болған, ал Галатасарай халықаралық деңгейде табысқа жетіп, 2000 жылы УЕФА Кубогы мен УЕФА Суперкубогын алды. 2002 жылғы 6 қарашадағы 6:0 — дербидегі ең есте қаларлық ойындардың бірі, ал 2020 жылғы 23 ақпанда Галатасарай Шүкрю Сараджоғлуда 3:1 жеңіп, 1999 жылдан кейінгі алғашқы қонақтағы жеңісін тойлады. Бешіктаспен дерби де өте қызу өтеді: Бешіктас жұмысшы табына жақын, бүлікшіл рухпен, Фенербахче ауқатты және ықпалды институт ретінде қабылданады.

Клубтың ішкі жарыстардағы жетістіктері: Сүпер лига — 19 чемпиондық (1959, 1960/61, 1963/64, 1964/65, 1967/68, 1969/70, 1973/74, 1974/75, 1977/78, 1982/83, 1984/85, 1988/89, 1995/96, 2000/01, 2003/04, 2004/05, 2006/07, 2010/11, 2013/14) және 27 күміс жүлде; Түркия ұлттық дивизионы — 6 (рекорд); Түркия футбол чемпионаты — 3 (бөліскен рекорд); Түркия Кубогы — 7 (1967/68, 1973/74, 1978/79, 1982/83, 2011/12, 2012/13, 2022/23); Түркия Суперкубогы — 10 (1968, 1973, 1975, 1984, 1985, 1990, 2007, 2009, 2014, 2025); Премьер-министр кубогы — 8 (рекорд); Ататүрік кубогы — 1; Spor Toto кубогы — 1. Аймақтық жарыстарда Стамбұл футбол лигасын 16 мәрте (рекорд), Стамбұл кубогын бір, Стамбұл қалқанын төрт мәрте (рекорд) жеңді. Халықаралық деңгейде 1966/67 жылғы Балқан кубогын алды. Клуб барлық спорт түрлері бойынша жинаған 1134 кубок пен медалі үшін Гиннестің рекордтар кітабына енген.

1959 жылға дейінгі чемпиондықтар мәселесі Түркия футболындағы ірі дауға айналды. Фенербахче Түркия футбол чемпионаты (1924–1951) мен Түркия ұлттық дивизионындағы (1937–1950) жеңістерін ресми деп танып, барлығы 28 чемпиондықты жұлдыздар мен Сүпер лиганың телетарату бонусы үшін есепке алуды талап етеді. 2002 жылы ТФФ арбитраж комитеті Бешіктастың 1959 жылға дейінгі екі кубогын лига чемпиондығымен теңестірген еді. Фенербахче 2021 жылдың наурызында ТФФ-ке ресми өтініш білдірді; 2023 жылдың шілдесінде федерация арнайы комиссия құруды шешкенімен, оны жасамады. 2023 жылдың қазанында клуб Еуропа адам құқықтары сотына шағым түсірді, ал 2025 жылдың наурызында сот Түркияға қарсы алдын ала іс қарауды бастады. Наразылық ретінде клуб 2023/24 маусымында елтаңбасына 28 чемпиондықты білдіретін бес жұлдыз қосты, бірақ федерация мұндай белгімен лигада ойнауға рұқсат бермеді; кейін президент Али Коч комиссияның шешімін күту үшін жейдеден жұлдыздарды уақытша алып тастау туралы шешім жариялады. 2026 жылғы 30 қаңтарда УЕФА Еуропа лигасы туралы шолуында клубтың Түркиядағы рекордтық 28 ішкі титулын атап өтті.