Ференцварош тарихы

Ференцварош — көпсалалы спорт клубы: оның құрамында әйелдер футболы мен гандболы, ерлер футзалы, хоккейі, гандболы, су добы, велоспорт, гимнастика, жеңіл атлетика, күрес, кёрлинг және жүзу бөлімдері бар, бірақ ең танымал бөлігі — ерлер футбол командасы. Клуб түстері — жасыл мен ақ, мәскөті — жасыл бүркіт, сондықтан командаға «Жасыл бүркіттер» деген атау да берілген. Басқа лақап аттары — Фради, FTC, «жасылдар». Фради атауы Ференцварош ауданының немісше нұсқасы Францштадттан шыққан. Эмблемадағы тоғыз жолақ (бес жасыл, төрт ақ) Будапешттің тоғызыншы ауданын білдіреді, ал үш Е әрпі клуб ұранын — Erkölcs, Erő, Egyetértés (әдеп, күш, ынтымақ) — таңбалайды.

Клубтың футбол бөлімі 1900 жылғы 3 желтоқсанда құрылды. Екі айдан кейін, 10 ақпанда Ференцварош пен Будапешти ТК арасында Венгриядағы алғашқы чемпионат матчы өтті, бірақ оны футбол федерациясы ресми деп танымады. Бірінші ресми чемпионат ойыны 1901 жылғы 21 сәуірде өтіп, Ференцварош MUE-ден 3:5 ұтылды; сол кезде 17 жаста болған Гашпар Борбаш клубтың чемпионаттағы алғашқы голын соқты. Алғашқы ұпай Мюэдьетеммен 2:2 ойында жиналды, тұңғыш жеңіс 1901 жылғы 16 маусымда Будапешти СК-ны 5:1 ұтқан кезде келді. Қызығы, клуб халықаралық ойындарда ел ішіндегі турнирлерден бұрын дебют жасады: 1901 жылғы 25 наурызда венгр командасын вена клубы Viennese Cricketer 9:0 ұтты, ал 5 мамырда Old Cricketer-ді 5:0 жеңген матчта ойыншылар бес жасыл, төрт ақ жолақты және жасыл қалқанда үш төңкерілген Е әрпі бар алғашқы эмблемамен шықты.

1902 жылы Ференцварош тарихындағы ең ауыр жеңіліске ұшырап, ағылшын Оксфорд командасынан 0:16 ұтылды. Клуб алғашқы чемпиондық титулын 1903 жылы, екіншісін 1905 жылы жеңіп алды, содан кейін 1900-жылдары үш титул (1906/07, 1908/09, 1909/10) қосты. 1909 жылғы 6 маусымда FTC венгр футболының бірінші челлендж-жүлдесін — күміс допты бесінші рет ұтып, мәңгілік иеленді. 1911 жылғы 12 ақпанда клуб Үллөи жолындағы жаңа стадионын ашты, онда әлі де ойнайды; жаңа арена қабырғасында тұңғыш голды Имре Шлоссер соқты. 1911 жылы Ференцварош қатарынан үшінші чемпиондығын алды, сол маусымда 21 матчта жеңіліс көрмеді. 1912 жылы Working FC-ді ұтып, ағылшын командасын Англияда тұңғыш рет жеңді, сол жылы III аудан командасын 11:3 ұтқан ойында Шлоссер сегіз гол соқты — бұл бір матчтағы голдар саны бойынша клуб рекорды бүгінге дейін бұзылмаған. 1913 жылы команда чемпиондықпен қатар тарихында алғаш рет Венгрия Кубогын иеленді. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталып, команда ойыншыларының барлығы дерлік әскерге шақырылды, көбі елге қайтпады.

Клуб атауы тарих бойында бірнеше рет өзгерді: 1899–1950 жылдары Ференцварошы Торна Клуб, 1950–1951 жылдары ÉDOSZ SE, 1951–1956 жылдары Кинижи, 1956 жылдан бері қайтадан Ференцварошы Торна Клуб. Соғыстан кейін коммунистік билік тұсында Ференцварош Венгрия Халық Республикасы үкіметінің күдігіне ұшырады: клуб түстері өзгертілді, оның орнына билікке жақын Хонвед (армия), MTK (мемлекеттік қауіпсіздік) және Уйпешт (милиция) командалары қолдау көрді. 1949 жылдан 1963 жылға дейін клуб бірде-бір чемпиондық алмады, матчтарда мемлекеттік бақылау жиі жүргізілді. 1956 жылғы Венгрия көтерілісінен кейін режим қысымын босаңсытты, Ференцварош жасыл-ақ түстері мен дәстүрлі бет-бейнесін қайтарып алды. 1944 жылы клубты Венгрияның фашистік режимінің ықпалды тұлғасы Андор Яросс басқарғаны, сондай-ақ жанкүйерлер ортасында ұлтшыл және антисемиттік көңіл күйдің тарағаны клубтың оңшыл идеологиямен байланысы туралы пікірді орнықтырды.

Ференцварош 1901 жылы негізі қаланған Немзети Байнокшаг I-де, 2006–2009 жылдардағы үш маусымды қоспағанда, әрдайым ойнады. 2006 жылғы қаржылық қиындықтардан кейін Венгрия футбол федерациясы клубтың лицензиясын алып қойды, кейін бұл шешім заңсыз деп танылды, ал 2009 жылы Фради жоғары дивизионға қайта көтерілді. 1995/96 маусымында клуб жаңартылған УЕФА Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне іліккен алғашқы венгр клубы болды. Сондай-ақ команда 2004/05 УЕФА Кубогы, 2019/20 Еуропа лигасы, 2020/21 Чемпиондар лигасы және 2021/22 Еуропа лигасының топтық кезеңдерінде өнер көрсетті.

Клубтың бірінші стадионының құрылысы 1910 жылдың күзінде басталды. 1911 жылғы 12 ақпанда Ференцварош онда будапешттік бәсекелесі MTK-мен алғашқы матчын өткізіп, жеңіске жетті; сол ойында Фритц, Румболд, Магнлитц, Вейнбер, Броди, Пайер, Сзейтлер, Вейс, Короди, Шлоссер, Борбаш шықты. Ол арена 40 000 көрермен қабылдай алатын. 1971 жылы мінбелер қиратылып, жаңа стадион салына бастады, ол клубтың 75 жылдығына орай ашылды: 1974 жылғы 19 мамырда Вашашпен алғашқы ойын өтті. Жаңа стадион 29 505 көрерменге (10 771 отыратын орын және 18 734 тұратын орын) есептелген. 1990-жылдары арена УЕФА талаптарына сай қайта жобаланып, сыйымдылығы 18 100-ге дейін қысқарды, ал 1995/96 Чемпиондар лигасына іліккенде бас мінбенің үстінен жаңа журналистер мінбесі тұрғызылды. 2007 жылғы 21 желтоқсанда стадион атауы Үллөи жолындағы стадионнан Флориан Альберт стадионы болып өзгерді, ашылу рәсіміне клуб иконасы Флориан Альберттің өзі қатысты.

Клубтың үшінші тұрағы — Ференцварош стадионы (Групама Арена): УЕФА матчтарында 20 000, Венгрия чемпионатының ойындарында 23 700 көрермен қабылдайды. Габор Кубатов клуб президенті болып сайланғаннан кейін ол Пал Оростың көмегімен жаңа арена құрылысына қаражат тапты. Стадион УЕФА талаптарына сай 90 градусқа бұрылып салынды, сондықтан Үллөи жолына параллель болған бас мінбе Хунгария бульварына параллель болды. Ұлттық стадиондарды жаңарту бағдарламасы шеңберінде арена 2013–2014 жылдары Market Építő Zrt компаниясымен, Агнеш Штрейт және Сабольч Кормош жобасы бойынша салынды. Ішінде Ференцварош мұражайы мен клуб дүкені жұмыс істейді, кіреберісте тамыр суретін тану жүйесі орнатылған. 2014 жылғы 10 тамызда ашылу матчында Ференцварош Челсимен ойнады. Ескі Пушкаш Ференц стадионы бұзылғаннан кейін Венгрия ұлттық құрамасы 2019 жылдың соңында жаңа Пушкаш Ференц стадионы ашылғанға дейін өз матчтарын осы аренада өткізді, оның ішінде ЕУРО-2016 іріктеуінің плей-офф ойынында Норвегияны 2:1 ұтқан кездесу де бар.

2008 жылғы 14 ақпанда ағылшын Шеффилд Юнайтед клубының басшысы Кевин Маккейб Ференцварошты сатып алу тендерінде жеңіп, оның венгр компаниясы Esplanade клубтың жылжымайтын мүлкін 8,45 млн фунтқа алды және 5 млн фунт қарызды өтеуді көздеді. 2008 жылғы сәуірде футбол клубы Ferencváros Labdarúgó ZRt. ресми түрде Маккейбтің компаниясына сатылды. 2011 жылы Маккейб азшылық акционерлерімен қатынасының шиеленісуін себеп етіп, иеленуден бас тартты. 2011 жылғы 25 ақпанда клуб президенті болып венгр парламентінің мүшесі Габор Кубатов тағайындалды, ол 2014 жылғы 28 қазанда келесі төрт жылға қайта сайланды.

Ференцварош жанкүйерлері негізінен Будапешттен, бірақ клуб бүкіл Венгрияда танымал. 2010-жылдардан бері клуб есімі билеуші Фидес партиясымен, соның ішінде партия директоры және клуб басшылығының белді тұлғасы Кубатовпен, сондай-ақ Green Monsters ультралар тобымен жиі байланыстырылады. Жаңа Групама Арена ашылып, кіреберісте көрермендерді сканерлеу енгізілгеннен кейін клубтың негізгі жанкүйерлер тобы Б-кёзеп 2014 жылы бойкот жариялады; Кубатов жаңа стадионда тыныштық қалағанын және клуб бұған дейін жанкүйерлердің мінез-құлқы үшін көп айыппұл төлегенін айтты. 2016 жылғы 13 наурызда Б-кёзеп наразылық ретінде клубтың екінші командасының Чепельмен NB III матчына 10 125 адам жиналып, аренада қанша көрермен жетіспейтінін көрсетті. Сол жылғы 24 наурызда келіссөздерден кейін жанкүйерлер стадионға қайта жіберілді. 2023 жылғы шілдеде Чемпиондар лигасы іріктеуінен ерте шығып қалған соң жанкүйерлер клубтың ресейлік бапкері Станислав Черчесовқа қаратып «Орыстар үйлеріне қайтсын!» деп айқайлады.

Клубтың басты бәсекелестері — будапешттік MTK, Уйпешт, Хонвед, Вашаш, сондай-ақ Дебрецен мен Диошдьёр. Ең өткір қарсыласы — Уйпешт: бақталастық 1930-жылдары, Уйпешт алғашқы чемпиондығын алған кезден бастау алады және осы матч ел чемпионатында ең көп көрермен жинайды, ойындар жиі төбелеспен аяқталып, венгр футболына мәселе туғызады. MTK-мен кездесу Örökrangadó — мәңгілік дерби деп аталады: бұл Венгриядағы ең көне бақталастық, тарихы Ференцварош алғаш чемпион болған 1903 жылдан басталады, содан кейінгі үш онжылдықта елдің чемпионы тек Ференцварош немесе MTK болды. Хонведпен бәсеке клубтардың бір-біріне жақын орналасуы және өткенде жүлделер үшін жиі күресуімен түсіндіріледі. Жанкүйерлер Вена Рапидінің жанкүйерлерімен достас — екі клуб та жасыл түсте ойнағаны үшін бұл одақ «жасыл ағайындылар» аталады; сондай-ақ Залаэгерсег, Польшада Шлёнск Вроцлав мен Лехия Гданьск, Англияда Кембридж Юнайтед жанкүйерлерімен жақсы қарым-қатынаста.

Клуб жанкүйерлердің тәртіпсіздігі үшін бірнеше рет жазаланды. 2002 жылғы 26 қарашада УЕФА бақылау және тәртіп комитеті Ференцварошты Штутгартпен УЕФА Кубогы матчына байланысты пиротехника және хулигандық үшін 18 300 еуроға жазалады. 2004 жылы Будапештте УЕФА Кубогында Миллуоллмен ойыннан кейін клубқа тәртіпсіздік және нәсілшілдік үшін айып тағылды: ағылшын клубының төрт жанкүйері пышақ жарасы алды, ал нәсілшілдік ұрандары, оның ішінде Пол Ифиллге қаратып, африкалық тектес ойыншыларға айтылды. 2013 жылғы 17 шілдеде Словениядағы Мурска-Соботада Лидс Юнайтедпен жолдастық матчтан кейін жанкүйерлер полициямен қақтығысты. 2014 жылғы 19 шілдеде УЕФА Мальта клубтарымен Еуропа лигасы іріктеу матчтарындағы нәсілшіл мінез-құлық үшін санкция салды: Ференцварош 20 000 еуро айыппұл алып, стадионының бір бөлігі жабылды. 2015 жылғы 27 қаңтарда Кубатов айыппұлдарды жанкүйерлердің өздері төлейтінін айтып, стадионда нәсілшілдік пен зорлықты тоқтатуды мақсат еткенін білдірді, ал 9 ақпанда УЕФА Риекамен матчқа байланысты клубтың апелляциясын қабылдамады.

Клубта екі нөмір мәңгілікке алынып қойылған: 2-нөмір 1985–1999 жылдары ойнаған қорғаушы Тибор Симонның құрметіне, ал 12-нөмір 2007 жылы «он екінші ойыншы» ретінде жанкүйерлерге арналып тағайындалды. Клубтың резервтік командасы ретінде NB II өкілі Шорокшар жұмыс істейді.