Фиорентина тарихы

Клуб төменгі дивизиондарда үш маусым өткізіп, 1931 жылы Серия А-ға шықты. Сол жылы жаңа стадион ашылды: ол алғашында көрнекті фашист Джованни Бертаның атымен аталып, кейін Артемио Франки стадионы атауын алды. Сол тұстағы стадион инженерлік өнердің үлгісі саналды, ашылуы айтулы оқиғаға айналды. Италияның ең күшті командаларымен тең бәсекелесу үшін Фиорентина құрамын жаңа ойыншылармен нығайтты, солардың ішінде эл Артильеро атанған уругвайлық Педро Петроне болды. Команда жақсы маусым өткізіп төртінші орын алғанымен, келесі жылы төмен түсіп кетті, бірақ тез арада Серия А-ға қайтты. 1941 жылы клуб алғашқы Италия Кубогын жеңіп алды, алайда Екінші дүниежүзілік соғыс және басқа қиындықтар себебінен 1940-жылдары бұл табысты дамыта алмады.

1950 жылдан бастап Фиорентина чемпионатта тұрақты түрде бестікке кіріп жүрді. Қақпашы Джулиано Сарти, Серджо Черватo, Франческо Розелла, Гуидо Граттон, Джузеппе Кьяппелла, Альдо Скарамуччи, бразилиялық Жулиньо мен аргентиналық Мигель Монтуори ойнаған команда 1955/56 маусымында клуб тарихындағы бірінші скудеттоны — Италия чемпионы атағын — екінші орындағы Миланнан 12 ұпай алшақтықпен қанжығасына байлады. Келесі жыл Милан бірінші орынды тартып алды, ал Фиорентина Еуропа чемпиондар кубогының финалына шыққан Италияның алғашқы клубы атанды: талас туғызған пенальтиден кейін Альфредо Ди Стефано ойнаған Реал Мадридтен 0:2 ұтылды. Клуб келесі үш маусымда да күміс жүлдегер болды. 1960/61 маусымында Фиорентина Италия Кубогын қайта жеңіп, Еуропада да табысқа жетті: шотландиялық Рейнджерсті еңсеріп, тарихтағы бірінші Кубок жеңімпаздар кубогын алды. 1960-жылдары клуб төртінші-алтыншы орындарға ығысса да, 1966 жылы Италия Кубогы мен Митропа кубогын иеленді.

1968/69 маусымында Фиорентина екінші, әзірге соңғы чемпиондық атағын алды. Маусым басында алдыңғы қатарда келген Милан жетінші турда Болоньядан ұтылып, Джиджи Рива ойнаған Кальяриға жол берді. Титул үшін үш команда тартысты; Милан Чемпиондар кубогына ойысқанда, Кальяри Ювентустен ұтылып, көшбасшылық Фиорентинаға өтті. Флоренция клубы қалған барлық матчын жеңіп, соңғының алдындағы турда Турин қаласында Ювентусті еңсеріп, чемпиондықты бекітті. Келесі жылғы Чемпиондар кубогында Фиорентина Кеңес Одағында Динамо Киевті ұтқанымен, ширек финалда Глазгода Селтикке 0:3 есебімен есе жіберді. 1970-жылдар табысты болмады: команда көбіне кестенің ортасында тұрып, 1972 және 1978 жылдары төмен түсу қаупінен әрең құтылды. Сонымен бірге клуб Англия-Италия лига кубогын (1975) және 1974/75 маусымында Италия Кубогын жеңді. Құрамда Винченцо Гуерини, Морено Роджи секілді жас таланттар және кейін жанкүйерлердің пұтына айналған Джанкарло Антоньони ойнады; ойыншылардың орташа жасы жас болғандықтан, команданы Фиорентина Йе-Йе деп атап кетті.

1980 жылы клубты бай құрылысшы әулеттен шыққан Флавио Понтелло сатып алды. Ол клуб әнұраны мен эмблемасын ауыстырып, жанкүйерлердің наразылығын туғызды, бірақ Торинодан Франческо Грациани мен Эральдо Печчи, Севильядан Даниэль Бертони, Монцадан Даниэле Массаро, Комодан жас Пьетро Виерховод сияқты жоғары деңгейлі футболшыларды алды. Антоньони төңірегінде құрылған команда 1982 жылы Ювентуспен тартысты: Антоньони ауыр жарақат алғаннан кейін титул соңғы турда шешілді, Фиорентинаның Кальяриға соққан голы есептелмей, жеңіске жете алмады, ал Ювентус талас туғызған пенальтимен чемпион атанды — сол кезден екі клуб арасындағы бақталастық шарықтады. Кейінгі жылдары команда жоғары орындар мен төмен түсуден құтылу тартысының арасында жүрді; құрамға эл Пунтеро Рамон Диас және жас Роберто Баджо келді. 1990 жылы Фиорентина соңғы турға дейін төмен түсуден қашып, сонымен бірге УЕФА Кубогының финалына шықты, онда тағы да Ювентустен ұтылды. Финалдың екінші матчы Фиорентинаның өз алаңына тыйым салынғандықтан Ювентус жанкүйерлері көп Авеллино қаласында өтті, ал финал күні Роберто Баджо бақталас клубқа сатылды. Қаржылық қиындыққа ұшыраған Понтелло барлық ойыншыны сата бастады және Флоренция көшелеріндегі тәртіпсіздіктерден кейін клубты тастап кетуге мәжбүр болды. Клубты кинорежиссёр Марио Чекки Гори иеленді.

Чекки Гори дәуірінде командаға Брайан Лаудруп, Штефан Эффенберг, Франческо Байано және 1990-жылдардың символдық ойыншысына айналған Габриэль Батистута келді. 1993 жылы Марио Чекки Гори дүние салып, орнына ұлы Витторио келді; ол жаттықтырушы Луиджи Радичені жұмыстан шығарып, Альдо Агроппиді тағайындағаннан кейін нәтиже күрт төмендеп, клуб соңғы турда Серия В-ға түсті. Клаудио Раньери басқарған команда Серия В-де үстемдік етіп, жоғары дивизионға қайтты; Батистутаның төңірегінде Бенфикадан келген жас Руи Кошта секілді ойыншылар жинақталды. 1995/96 маусымында Фиорентина Аталантаны еңсеріп Италия Кубогын алды және чемпионатта үшінші орынды бөлісті, ал жазда Сан-Сирода Миланды 2:1 ұтып, Италия Суперкубогын жеңген ел чемпионы емес алғашқы клуб атанды. 1996/97 маусымында клуб Кубок жеңімпаздар кубогының жартылай финалына жетіп, кейін турнир жеңімпазы Барселонадан ұтылды. Раньеридің орнына келген Альберто Малезани бір маусым істеп, оны Джованни Траппатони ауыстырды: 1998/99 маусымында Фиорентина титул үшін тартысып, үшінші орын алды және Чемпиондар лигасына жолдама алды. 1999/2000 маусымында клуб ескі Уэмблиде Арсеналды 1:0, Флоренцияда Манчестер Юнайтедті 2:0 ұтты, бірақ топтық кезеңнің екінші раундында жарыстан шықты. Кейін Батистута Ромаға сатылды, ал Фатих Терим мен Роберто Манчини басқарған команда 2000/01 маусымында алтыншы және соңғы Италия Кубогын жеңді.

2001 жылы клубтың ауыр қаржылық жағдайы ашылды: жалақы төлеуге қауқары жоқ, шамамен 50 миллион АҚШ доллары қарыз болды. Витторио Чекки Гори қосымша қаражат тапқанымен, бұл жеткіліксіз болды. Фиорентина 2001/02 маусымының соңында төмен түсіп, 2002 жылдың маусымында сот бақылауындағы басқаруға өтті және 2002/03 маусымында Серия В-ге жіберілмей, іс жүзінде жойылды. Клуб 2002 жылдың тамызында Associazione Calcio Fiorentina e Florentia Viola атауымен қайта құрылды, жаңа иесі — аяқ киім және тері бизнесіндегі кәсіпкер Диего Делла Валле болды, команда Италия футболының төртінші деңгейі — Серия С2-ге қабылданды. Жаңа клубта қалған жалғыз ойыншы Анджело Ди Ливио болды, бұл оны жанкүйерлерге одан сайын жақындатты. Ди Ливио мен 30 гол соққан Кристиан Риганьоның көмегімен клуб өз тобында жеңіп шықты және Катания ісі деп аталған жағдайдан кейін Италия футбол федерациясы Серия В-дағы командалар санын 20-дан 24-ке көбейтіп, Фиорентинаны спорттық еңбегі үшін Серия С1-ді айналып өтіп жоғары дивизионға көтерді. 2003 жылы клуб Фиорентина атауы мен әйгілі жейде дизайнын пайдалану құқығын қайта сатып алып, ACF Fiorentina болып қайта тіркелді, ал 2003/04 маусымында алтыншы орын алып, плей-оффта Перуджаны еңсеріп Серия А-ға көтерілді.

Спорт директоры Пантaлео Корвино мен бас жаттықтырушы Чезаре Пранделли тұсында клуб қайта күшейді: Лука Тони мен Себастьен Фрей келген маусымда команда 74 ұпаймен төртінші орын алды, ал Тони 38 матчта 31 гол соғып, 1958/59 маусымдағы Антонио Валентин Анджеллодан кейін 30 гол шегін асырған алғашқы ойыншы болып, Еуропаның Алтын аяқ киім сыйлығын алды. 2006 жылы 14 шілдеде калчополи ісіне қатысы үшін Фиорентина Серия В-ге түсіріліп, 12 ұпай айыппұл салынды; шағымнан кейін клуб Серия А-да қалдырылды, бірақ 2006/07 маусымына 19 ұпай айыппұл алды, ол кейін 15 ұпайға дейін кемітілді, Чемпиондар лигасындағы орны алынды. Соған қарамастан команда УЕФА Кубогына жолдама алды. 2007/08 маусымында Фиорентина Чемпиондар лигасына іріктеліп, УЕФА Кубогының жартылай финалында Рейнджерстен пенальти серияларында ұтылды, келесі жылы төртінші орын алды. 2009/10 маусымындағы Чемпиондар лигасында клуб бес матчты қатарынан жеңіп (оның ішінде Ливерпульді екі рет ұтып), топты бірінші орынмен аяқтады, бірақ Бавария Мюнхенге қонақтағы гол ережесі бойынша жол берді; бірінші матчта төреші Том Хеннинг Эвребёнің Баварияға айқын офсайдтан голды есептеуі дауға айналып, футболда видео қайталауды енгізу мәселесіне назар аудартты.

Пранделли 2010 жылы Италия құрамасын басқаруға кетті — ол клуб тарихында ең ұзақ жұмыс істеген жаттықтырушы болды. Кейінгі жылдары Синиша Михайлович, Делио Росси, Винченцо Монтелла, Паулу Соуза, Стефано Пиоли командада жұмыс істеді. Делио Росси Новараға қарсы матчта ауыстырылған Адем Ляйичке қол көтергені үшін клубтан шеттетілді. Монтелла тұсында 2012 жылы 17 ойыншы сатып алынған команда 2012/13, 2013/14 және 2014/15 маусымдарында төртінші орын алып, Еуропа лигасында ойнады: 2013/14 маусымында 1/8 финалда Ювентустен, 2014/15 маусымында жартылай финалда турнир жеңімпазы Севильядан ұтылды, ал 2013/14 маусымында Италия Кубогының финалында Наполиден 1:3 есебімен есе жіберді. Осы кезеңде Стеван Йоветич 30 миллион еуроға Манчестер Ситиге, Хуан Куадрадо 30 миллион еуроға Челсиге сатылды, ал ауыстыру ретінде жалдамамен алынған Мохамед Салах маусымның екінші жартысында ерекше көзге түсті. 2018 жылдың наурызында клуб капитаны Давиде Асторидің 31 жасында қонақ үй бөлмесінде жүрек тоқтауынан қайтыс болуы — клуб тарихындағы ауыр оқиға болды; оның 13-нөмірлі ойын жейдесі мәңгілікке алынды.

2019 жылы 6 маусымда клуб шамамен 160 миллион еуроға итальяндық-америкалық миллиардер Рокко Коммиссоға сатылып, Делла Валле әулетінің он жеті жылдық кезеңі аяқталды. 2021 жылы келген Винченцо Итальяно тұсында Фиорентина УЕФА Конференция лигасының 2022/23 және 2023/24 маусымдарындағы финалдарына қатарынан шығып, екеуінде де ұтылды: клуб турнир тарихында қатарынан екі финалға жеткен және екі финалда жеңіліс тапқан алғашқы команда болды. Рокко Коммиссо 2026 жылы 16 қаңтарда дүние салды, президент қызметіне ұлы Джузеппе Коммиссо келді. 2025/26 маусымы клубтың заманауи тарихындағы ең ауыр маусымдардың біріне айналды: жазда Раффаэле Палладино кеткеннен кейін клуб Стефано Пиолиді екінші мәрте тағайындады, бірақ чемпионаттағы сәтсіз бастамадан кейін ол қарашада жұмыстан шеттетілді. Одан кейін тағайындалған Паоло Ваноли нәтижені біртіндеп жақсартып, командаға төмен түсу аймағынан шығуға көмектесті; клуб Конференция лигасының ширек финалына жеткенімен, Серия А-ны 42 ұпаймен 15-орында аяқтады — бұл жиырма жылдан асқан кезеңдегі ең төмен көрсеткіш.

Фиорентина Серия А-да екі рет чемпион (1955/56, 1968/69), бес рет күміс жүлдегер болды, алты Италия Кубогын (1939/40, 1960/61, 1965/66, 1974/75, 1995/96, 2000/01) және бір Италия Суперкубогын (1996) жеңді. Еуропада клуб 1960/61 маусымында Кубок жеңімпаздар кубогын алды, ал бес финалда ұтылды: 1956/57 Еуропа чемпиондар кубогы, 1961/62 Кубок жеңімпаздар кубогы, 1989/90 УЕФА Кубогы және Конференция лигасының 2022/23, 2023/24 маусымдары. Фиорентина континенттің үш басты турнирінің де финалында ойнаған он бес еуропалық команданың бірі, ал 2023 жылы Конференция лигасының финалына шығып, Еуропаның төрт негізгі клубтық турнирінің барлық финалына жеткен әлемдегі алғашқы клуб атанды. Клуб сондай-ақ Серия В-де үш рет (1930/31, 1938/39, 1993/94), Серия С2-де бір рет (2002/03) жеңіп, 1966 жылы Митропа кубогын, 1975 жылы Англия-Италия лига кубогын иеленді. Тарихының көп бөлігін Италияның жоғары дивизионында өткізген Фиорентинадан көп Серия А маусымын тек төрт клуб ойнаған.

Клуб түстері мен рәміздері Флоренция қаласымен тығыз байланысты: қала эмблемасы — ақ өрістегі қызыл лалагүл (жираль) клуб символикасының негізі. Эмблема бірнеше рет өзгерді, бірақ әрдайым лалагүлді қамтыды; 1980 жылы Флавио Понтелло енгізген, қала таңбасының жартысы мен Фиорентинаның F әрпінің жартысынан тұратын логотип жанкүйерлерге ұнамады, өйткені ол лалагүлден гөрі айбалтаға ұқсайтын болды. 1992–2002 жылдары қолданылған, алтын жиекті қос ромбтан тұратын логотипті Диего Делла Валле сот аукционында 2,5 миллион еуроға сатып алды — бұл Италия футболындағы ең қымбат логотип болды; 2022/23 маусымында клуб жеңілдетілген жаңа эмблеманы таныстырды. 1926 жылы құрылған кезде ойыншылар қала таңбасының түсінен алынған қызыл-ақ жейде киді, ал 1928 жылдан бастап күлгін жейде қолданысқа енді, содан клубтың Ла Виола және И Джильяти (Лалагүлділер) лақап аттары туындады. Аңызға сай, ескі қызыл-ақ киім өзенде жуылғанда кездейсоқ өңі өзгеріп, күлгін түске көшкен деседі. Қонақтағы жейде әрқашан ақ түсті болды, үшінші жиынтық ретінде қызыл жейде жиі киілді. 2017/18 маусымында клуб тарихында бірінші рет бір маусымда бес жиынтық пайдаланылды: бір күлгін үй жиынтығы және Флоренцияның тарихи төрт кварталын бейнелейтін көк, ақ, жасыл, қызыл жиынтықтар.

Клуб әнұраны Canzone Viola (Күлгін ән), қазір көбіне Oh Fiorentina деп аталады, Италиядағы ең көне ресми футбол әнұраны және әлемдегі ең ескілерінің бірі саналады. 1930 жылы, клуб құрылғаннан төрт жыл кейін жазылған әннің авторы — 12 жасар Энцо Маркаччи, музыкалық өңдеуін маэстро Марко Виничо жасаған. Ән Ордине дель Марцокко аталатын алғашқы жанкүйерлер бірлестігінің мәтінді басып, 1931 жылғы 22 қарашадағы үй матчында таратуының арқасында тез танылды. Нарчизо Париджи оны 1959 және 1965 жылдары жазып алды, екінші нұсқасы бастапқы нұсқаны ауыстырды; Париджи кейін ән құқығын иеленіп, 2002 жылы оны Collettivo Autonomo Viola жанкүйерлер бірлестігіне сыйға берді.