Црвена Звезда тарихы

Атау ұзақ талқыдан кейін таңдалды: делегаттар «Халық Жұлдызы», «Көк Жұлдыз», «Пролетер», «Сталин», «Ленин» деген нұсқаларды да қарады, ақырғы шешімді қоғамның вице-президенттері Зоран Жуйович пен Слободан Чосич қабылдады. Клуб көп өтпей Югославия ішіндегі серб ұлтшылдығының символына айналды. Құрылған күні Црвена Звезда тарихындағы алғашқы матчын Югославияны қорғау халық корпусының (КНОЈ) Екінші бригадасының Бірінші батальонына қарсы өткізіп, 3:0 жеңіске жетті.

Алғашқы он бес жылда клуб бір Сербия чемпионатын, алты Югославия чемпионатын, бес Югославия кубогын және бір Дунай кубогын жеңіп алып, 1956/57 Еуропа кубогының жартылай финалына шықты. Бұл кезеңнің аты шыққан ойыншылары — Коста Томашевич, Бранко Станкович, Райко Митич, Владимир Беара, Бора Костич, Владица Попович, Владимир Дуркович және Драгослав Шекуларац. 1957/58 Еуропа кубогының ширек финалында Црвена Звезда ағылшын чемпионы Манчестер Юнайтедтен екі матчтың жиынтығымен 4:5 есебімен ұтылды: Мэтт Басби басқарған команда Англиядағы бірінші кездесуде 2:1 жеңді, ал 5 ақпанда ЮХА стадионындағы жауап матчы 3:3 аяқталды. Бұл матч «Басби балапандарының» соңғы ойыны болды — келесі күні Англияға қайту жолында ұшақ Мюнхенде құлап, сегіз манчестер ойыншысын қоса алғанда, 23 адам көз жұмды.

Мильян Мильянич дәуірінде клуб төрт Югославия чемпионатын, үш Югославия кубогын, екі Югославия суперкубогын, бір Югославия лига кубогын және бір Митропа кубогын жеңіп, 1970/71 Еуропа кубогының жартылай финалына шықты. Мильянич тәрбиелеген жаңа буынды Драган Джаич пен Йован Ачимович бастады. Клуб 1973/74 Еуропа кубогының екінші айналымында Ливерпульді, 1974/75 Кубоктар кубогының ширек финалында Реал Мадридті ойыннан шығарды. Бас бапкерлікте төрт жыл болған Бранко Станкович командаға үш жүлде және алғашқы үлкен еуропалық финалды әкелді: Арсенал, Вест Бромвич Альбион және Герта сияқты қарсыластарды артқа тастап, клуб алғаш рет УЕФА кубогының финалына жетті. Финалда Боруссия Мёнхенгладбахпен ойнап, Милош Шестичтің голынан кейін алға шықты, бірақ Иван Юришичтің өз қақпасына соққан добы немістерге психологиялық артықшылық берді. Дюссельдорфтағы Рейнстадионда өткен жауап матчында итальяндық төреші Альберто Микелотти даулы пенальти тағайындады, дат ойыншысы Аллан Симонсен голды іске асырды — жиынтық есеп 2:1 неміс клубының пайдасына болды.

1982/83 Кубоктар кубогында Удо Латтектің Барселонасына қарсы тарихи матчтар өтті; екі кездесуде де каталондықтар күштірек болып, Црвена Звезда жарыстан шығып қалды. «Мараканада» шамамен 100 мың көрермен алдында Диего Марадона екінші голын соққанда, белградтық жанкүйерлердің өзі оны қол шапалақтап құттықтады. 1983 жылы Гойко Зец командаға қайтып келіп, 1977 жылғы чемпион буыннан тек Милош Шестичті тапты; ол келген бойда чемпиондық атақты жеңіп алды, ал кейін 1985/86 маусымдағы бұрмалаушылықтарға байланысты жанжалдан кейін клубты тастап кетті.

1986 жылы Драган Джаич пен Владимир Цветковичтің басшылығымен клубта үлкен өзгерістер басталып, Еуропаның ең күшті командаларымен бәсекелесе алатын құрама жасақталды. Бапкерлікке Велибор Васович келіп, командаға Драган Стойкович пен Борислав Цветкович сияқты жас ойыншылар қосылды. 1986 жылы клуб пен профессор, доктор Велько Алексич Еуропа кубогын жеңу деген жалғыз мақсатпен бес жылдық жоспар жасады, ал жоспарланғанның бәрі орындалды. 1987 жылы клубтың туған күнінде «Мараканада» Реал Мадрид ұтылды. Сол күннен 1992 жылдың наурызына дейінгі кезең клуб тарихындағы ең табысты уақыт болды: бес маусымда төрт ұлттық чемпиондық, ал соңғысында — 1991 жылы Италияның Бари қаласындағы Еуропа кубогының финалы.

Бапкер Люпко Петрович командасын финалға дейін бір апта бұрын Италияға алып барып, Марсельмен кездесуге дайындады. Ол кезде Црвена Звезда 8 матчта 18 гол, француз чемпионы 20 гол соққан еді, сондықтан УЕФА жарыстарының 100-ші финалынан шабуылды ойын күтілді. Дегенмен Петрович те, Раймон Гуталс те қорғанысты таңдап, матч шаршатқан күреске айналды. 120 минуттан кейін тағдыр пенальти серияларында шешілді: Марсель ойыншысы Мануэль Аморос соққысын жіберіп алды, ал Дарко Панчев өз добын дәл соғып, Еуропа кубогын Югославияға алғаш рет әкелді — 1991 жылғы 29 мамырда 60 мың көрермен алдында серия 5:3 аяқталды. Сан-Никола стадионындағы 20 мың жанкүйер мен бүкіл әлемдегі миллиондар клуб тарихындағы ең үлкен жеңісті атап өтті. Црвена Звезда 1990/91 Еуропа кубогында және Токиода өткен 1991 жылғы Құрлықаралық кубокта бір де бір матчта ұтылмады.

1992 жылы чемпион буынның көптеген ойыншысы клубтан кетіп, құрам әлсіреді (Деян Петкович, Анто Дробняк сияқты жаңа ойыншылар келді). Еуропа гранттары клубтың ең күшті ойыншыларына тиімді ұсыныстар жасауға ұмтылды. Бұған қоса, бұрынғы Югославиядағы соғысқа байланысты клуб құрлықтық жүлдесін қорғау барысында үй матчтарын Сегедте, Будапештте және Софияда өткізуге мәжбүр болды. УЕФА ол жылы жарыс форматын өзгертті: 1991/92 Еуропа кубогы алғаш рет төрт командадан тұратын екі топ форматында ойналды, ал Црвена Звезда үй ойындарын шетелде өткізсе де, топта Сампдориядан кейін екінші орын алды. Ел ішінде басты қарсыластар Хайдук Сплит пен Динамо Загреб, сондай-ақ Хорватия, Македония және Словенияның барлық клубтары лигадан шықты. Мамырдың соңында Біріккен Ұлттар Ұйымы елге санкция салып, Югославия футболы халықаралық сахнадан шеттетілді. Югославияның ыдырауы, соғыстар, инфляция және БҰҰ санкциялары клубқа ауыр соққы болды: 1992 жылдың мамырынан 2000 жылдың мамырына дейін «Мараканада» бір-ақ чемпиондық аталды, дегенмен клуб бес кубок жеңіп, еуропалық сахнада бірнеше көрнекті ойын өткізді — солардың ішінде 1996 жылғы Кубоктар кубогындағы Роналдо мен Христо Стоичков ойнаған Барселонамен кездесу.

Югославияға НАТО бомбалауы аяқталған бойда клуб Партизанды 4:2 жеңіп, тарихындағы 17-ші кубокты алды. Екі маусымнан кейін 2001/02 УЕФА Чемпиондар лигасының іріктеу айналымдарына шығып, сол жылы финалға жеткен Байер Леверкузеннен ұтылды (0:0 және 0:3). Славолюб Муслин 2001 жылдың қыркүйегінде командадан кетті, содан кейін клубтың маусымдары тұрақсыз бола бастады.

2006/07 Чемпиондар лигасының іріктеуінде клуб сол жылғы жеңімпаз Миланнан жиынтық есеппен 1:3 ұтылды. 2007/08 УЕФА кубогының F тобындағы кампания үлкен көңілсіздік болды — Белградтағы Бавария Мюнхенге қарсы алғашқы матч соңғы минутта 2:3 жеңіліспен аяқталды. Ол жылдары құрамда Никола Жигич, Бошко Янкович, Милан Бишевац, Душан Баста, Деян Милованович, Сегундо Кастильо, Ибраима Гей, Ненад Милияш және Огнен Короман ойнады. Алты жылдық үзілістен кейін клуб 2013/14 маусымда 26-шы чемпиондық атағын жеңіп алды.

Алаңдағы табысқа қарамастан, клубтың қаржылық жағдайы нашарлап, Сербия Суперлигасында жеңіп іріктеуден өткеніне қарамастан, ол 2014/15 УЕФА Чемпиондар лигасына жіберілмеді. УЕФА-ның Клубтық қаржылық бақылау органы клубтың ойыншыларға (кейбіреуіне кемінде алты ай жалақы төленбеген), қызметкерлер мен басқа клубтарға берешегі 1,86 миллион еуро екенін анықтады; басшылықты қарызды жасырып, құжаттарды бұрмалады деп те айыптады. Бұл 2011 жылғы УЕФА тәртіптік шарасының үстіне қосылып, клубтың лицензиялау және қаржылық әділ ойын талаптарына сай келмейтінін көрсетті. Чемпиондар лигасының екінші іріктеу айналымындағы орынды Партизан алды.

Он жыл күткеннен кейін клуб 2017/18 УEФА Еуропа лигасының топтық кезеңіне шықты: төрт іріктеу айналымынан өтіп, плей-оффқа жетіп, жарыс тарихында маусымды бірінші іріктеу айналымынан бастап плей-оффқа шыққан алғашқы команда болды. 2018/19 Чемпиондар лигасының плей-офф айналымында Ред Булл Зальцбургті ойыннан шығарып, жаңа формат енгізілгеннен кейін алғаш рет топтық кезеңге өтті — 1991/92 Еуропа кубогында топтық кезең енгізілгенімен, «Чемпиондар лигасы» атауы келесі маусымда, югослав клубтары жарысқа қатысуға тыйым салынған кезде қабылданған еді. Ливерпульді жеңіп, клуб УЕФА Чемпиондар лигасында матч жеңген алғашқы серб командасы болды.

2019 жылғы 14 мамырда Сербия футбол федерациясы 1946 жылғы Сербия Халық Республикасы лигасының атағын ресми танып, 2018/19 Сербия Суперлигасындағы жеңіс клубтың 30-шы ұлттық чемпиондығы болып есептелді. Сол жылы Судува, Хельсинки ХИК, Копенгаген және Янг Бойзді ойыннан шығарып, Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне қатарынан екінші рет шықты. 2019 жылғы 5 қарашада Zvezda TV кабельдік телеарнасы эфирге шыға бастады. 2020/21 Сербия Суперлигасында клуб бір маусымда жинаған ұпай саны бойынша әлемдік рекорд орнатып, 108 ұпай жинады. 2025/26 маусымда қатарынан тоғызыншы Суперлига атағын және қатарынан алтыншы «дубльді» қолға алды.

Бастапқыда команда FK Славиядан (Чубурадан) алынған қызыл жұлдызы бар сары жейде киді. 1946 жылы клуб ақ шалбарлы қызыл жейдеге және қызыл-ақ шұлықтарға көшті, ал 1950 жылы өзінің танымал тік қызыл-ақ жолақты жейдесін қабылдады. Қызыл-ақ жолақтар клуб бейнесінің ажырамас бөлігіне айналып, «Црвено-бели» («қызыл-ақтар») деген атауды әкелді. 1950–1960 жылдары клуб көк шалбар, қызыл жейде үстіндегі ұзын ақ V-жаға және жіңішке ақ көлденең жолақты қызыл жейде нұсқаларын да пайдаланды. Қонақтағы жиынтық негізінен ақ, сондай-ақ серб түстерін қамтитын көк немесе қызыл нұсқалар қолданылған. Клуб эмблемасы — қызыл-ақ фондағы ақ жиекті қызыл бес бұрышты жұлдыз, эмблеманың өзі алтын жиекпен көмкерілген; жоғарғы жағындағы үш алтын жұлдыз жеңілген 30 атақты білдіреді. Коммунистік атау мен символикаға қарамастан, «петокрака» бүгінде партизандар мен Югославия Коммунистік партиясымен байланысынан ажырап, клубтың өз символына айналды, ал клуб пен оның эмблемасы кеңірек серб бірегейлігімен сабақтасып кетті.

Клубтың үй алаңы — 2014 жылғы 21 желтоқсаннан бастап Райко Митич атындағы стадион (бұрын Црвена Звезда стадионы). 51 755 отыратын орны бар арена — Сербиядағы және бұрынғы Югославиядағы ең үлкен стадион. Стадион 1963 жылы ашылды, ал бір кезде сыйымдылығы шамамен 110 мың болғандықтан, Рио-де-Жанейродағы «Маракана» құрметіне «Маракана» деген бейресми ат алды; толы «Маракана» қонақтар үшін ең қиын алаңдардың бірі саналды. Мұнда 1973 жылы Аякс — Ювентус Еуропа кубогының финалы, 1976 жылы Батыс Германия — Чехословакия Еуропа чемпионатының финалы және 1979 жылы Црвена Звезда — Боруссия Мёнхенгладбах УЕФА кубогы финалының бірінші матчы өтті. 1990 жылдардың ортасында УЕФА-ның қауіпсіздік талаптарына сай тұрып көретін орындар жойылып, төрт трибунаға да орындықтар орнатылды. 2008 жылы ойын алаңы қайта жаңартылып, шым астындағы жылыту жүйесі мен дренаж жақсартылды, жаттығу алаңына жасанды шым төселіп, жарық жабдығы қойылды; 2011 жылы жаңа LED таблосы пайда болды. Стадионда бес бөліктен тұратын және әрқайсысы клубтың ойыншыларының — Митич, Шекуларац, Джаич, Петрович, Стойковичтің — атымен аталатын «Црвена Звезданың 5 жұлдызы» орталық ложасы, екі VIP-зал, 450-ден асатын орынды VIP-галерея, 344 орындық баспасөз бөлмесі, медиа-орталық, Red Cafe және мейрамхана бар. Алаң өлшемі — 110×73 метр, жарық қуаты 1400 люкс. Неміс Stadionwelt порталы «Мараканаға» Еуропаның үздік 50 футбол стадионының ішінен орын берді, ал 2012 жылы американдық Bleacher Report толы кездегі стадионды әлемдегі ең үрейлі аренала��дың қатарына қосты.

Клуб академиясының тәрбиеленушілері арасында УЕФА-ның 50 жылдығына орай Сербия футбол федерациясы барлық уақыттағы үздік серб ойыншысы деп таныған, 1968 жылы Еуропаның үздік футболшысы сайлауында үшінші орын алған Драган Джаич, 1960 жылғы Еуропа ұлттар кубогының күміс жүлдегері Драгослав Шекуларац, Владимир Петрович, Еуропа кубогын екі рет (Црвена Звезда және Ювентуспен) жеңген Владимир Югович, сондай-ақ Деян Станкович пен Неманья Видич бар. Академиядан Владица Попович, Владислав Богичевич, Душан Савич, Стеван Стоянович, Владан Лукич, Горан Друлич, Марко Пантелич, Огнен Короман, Душан Баста, Марко Груич, Лука Йович, Страхиня Ераковичтер де шықты. Кейін Реал Мадридті де басқарған бапкер Мильян Мильянич де клубтың жасөспірімдер мектебінің мүшесі болған.

Црвена Звезда — 2008 жылғы сауалнамаларға сәйкес Сербиядағы ең танымал футбол клубы: халықтың 48 пайызы оны қолдайды. Клубтың бұрынғы Югославия республикаларында және серб диаспорасында да көп жанкүйері бар, ол бұрынғы югослав командалары арасында әлеуметтік желілердегі ең үлкен аудиторияға ие. Дәстүр бойынша Црвена Звезда халық клубы саналып, оны барлық әлеуметтік топтардың жанкүйерлері қолдайды. Ұйымдасқан жанкүйерлер «Делие» («батырлар», «ерлер») деп аталады; олар клубтың ұлтшыл, патриоттық және оң қанат көзқарастарын ұстанады және спорт қоғамының барлық бөлімшесін қолдайды. Қатты жанкүйерлер қозғалысы 1980 жылдары қалыптасып, 1989 жылы ресми құрылды; бұған дейін жанкүйерлер «Мараканада» солтүстік трибунадағы бірнеше топқа бөлінген еді. Олардың қолдау мәнері 1980 жылдардағы итальяндық және ағылшындық футбол мәдениетінің әсерінде: ауқымды хореография, фаер, ту, баннер және қатты ән салу. Солтүстік трибуна орындықтарында кирилл әрпімен Делие сөзі жазылған. Делиенің кейбір топтары хулиганшылдықпен де атақты болды, әсіресе белград дербилерінде. Сербия мен Грекия арасындағы тарихи жылы қатынастардың арқасында Делие Олимпиакостың Gate 7 ультрасымен күшті достық орнатты — «православ бауырластық» ортақ дінге негізделген, оған қоса екі клубтың түстері бірдей, екеуі де астаналық және өз елдерінде ең көп жүлде жеңген командалар. Бауырластыққа кейін Спартак Москваның Fratria ультрасы да қосылды; Делие сонымен қатар Наполи жанкүйерлерімен достасады.

Клубтың басты қарсыласы — 1945 жылы екі команданың да құрылуымен бірге басталған бақталастықтағы белградтық ФК Партизан. Сол уақыттан бері екі клуб ел футболында үстемдік етті. Кездесу Делие мен Партизанның «Гробари» («көрқазушылар») жанкүйерлерінің қызуқандылығымен ерекшеленеді: трибуналарда фейерверк, түрлі-түсті конфетти, ту, қағаз орамы, шілтер, түтін, барабан, алып баннер мен хореография пайдаланылып, қонақтарға психологиялық қысым көрсетіледі — осыдан «Hellgrade-ке қош келдіңіз» деген ұран туды. Бұл ойын Мәңгілік дерби деп аталады және Old Firm, Рим дербиі мен Стамбул дербиімен қатар Еуропадағы ең қызу бақталастықтардың бірі саналады. Црвена Звезда — Партизан матчының рекордтық көрермен саны Райко Митич стадионында шамамен 108 мың болды.

Клуб 4 халықаралық және 72 ішкі жүлде жеңіп, Сербия мен бұрынғы Югославиядағы ең табысты команда болып саналады. Оның есебінде рекордтық 37 ұлттық чемпиондық (1946 жылғы Сербия Халық Республикасы лигасы, 19 Югославия чемпионаты, 5 Сербия және Черногория чемпионаты, 12 Сербия Суперлигасы), рекордтық 30 ұлттық кубок (12 Югославия кубогы, 9 Сербия және Черногория кубогы, 9 Сербия кубогы), 2 Югославия суперкубогы, 1 Югославия лига кубогы және Югославияның жазғы чемпиондар лигасындағы 2 жеңіс бар. Халықаралық жүлделері: 1990/91 Еуропа кубогы, 1991 жылғы Құрлықаралық кубок, 1958 және 1967/68 Митропа кубогы; клуб 1978/79 УЕФА кубогының және 1991 жылғы УЕФА Суперкубогының финалисті болды. Барлығы 63 еуропалық маусымға қатысқан. 2017 жылғы 27 қазанда ФИФА Құрлықаралық кубоктың барлық жеңімпазын клубтық әлем чемпиондары деп ресми таныды.

Клубтың матчтар саны бойынша рекордшысы — 389 ойын өткізген Драган Джаич, ал ең көп гол соққан ойыншы — 230 голымен Бора Костич. Джаич Югославия құрамасында ұлттық рекорд болып саналатын 85 матч ойнады. Клуб құрамасының көптеген ойыншысы, соның ішінде Бранко Станкович, Райко Митич, Владимир Беара, Бора Костич, Владимир Дуркович, Драгослав Шекуларац, Мирослав Павлович, Йован Ачимович, Драган Джаич, Владимир Петрович, Драган Стойкович және Деян Савичевич Югославия ұлттық құрамасында ойнады. Црвена Звезда — 1973/74 Еуропа кубогында Энфилдте Ливерпульді жеңген екінші шетелдік команда (Ференцварыстан кейін) және бұл ХХ ғасырда Ливерпульдің Еуропа кубогы тарихындағы үйдегі жалғыз жеңілісі болды; сондай-ақ клуб 1990/91 Еуропа кубогында Олимпиаштадионда Бавария Мюнхенді жеңген алғашқы команда. Ол Еуропа кубогын жеңген жалғыз серб (және бұрынғы югослав) және Шығыс Еуропадан шыққан екінші клуб, ал 1991 жылғы финал УЕФА жарыстарының 100-ші финалы болды. Клуб Еуропа кубогын бір де бір ұтылмай жеңіп алған тоғыз команданың қатарында. Румын ойыншысы Миодраг Белодедичи Еуропа кубогын екі әртүрлі командамен — Стяуа Бухарест және Црвена Звездамен — жеңген алғашқы клуб ойыншысы болды (қызығы, екі клубтың да атауы «жұлдыз» дегенді білдіреді); кейін мұны Деян Савичевич (Црвена Звезда және Милан) мен Владимир Югович (Црвена Звезда және Ювентус) қайталады.

Клубта шамамен 50 жыл бойы тарихқа үлкен әсер еткен ойыншыға «Црвена Звезданың жұлдызы» атағын беру дәстүрі бар. Бұл атақ бес ойыншыға және 1991 жылғы бүкіл командаға берілді: бірінші жұлдыз — Райко Митич, екінші — Драгослав Шекуларац, үшінші — Драган Джаич, төртінші — Владимир Петрович «Пижон», бесінші — Драган Стойкович «Пикси», алтыншы — 1991 жылғы Еуропа кубогын жеңген буын. Джаич ойнаған 11-нөмірлі жейде 2023/24 маусымнан бастап қолданыстан алынды, 12-нөмір Делиеге («12-ші ойыншыға») арналды, ал 26-нөмір 2015 жылғы 3 шілдеде 29 жасында өмірден өткен Горан Гогичтің құрметіне қолданылмайды.

Клубтың бас демеушісі 2010 жылдан бері — Сербияның жетекші компаниясы Naftna Industrija Srbije (NIS) басым акционері болып табылатын «Газпром нефть»; ынтымақтастық Санкт-Петербургтің Зенитімен жасөспірімдер футболында ойыншы алмасу және жолдастық матчтарды қамтиды. Клубтың атауы 2013 жылы итальян жазушысы Энрико Варреккьоненің Crvena Zvezda романына ат болды: альтернативті тарих жанрында жазылған шығарма 1988 жылғы 9 қарашада Црвена Звезда — Милан матчы қалың тұманға байланысты 65-минутта тоқтатылмағанда не болар еді дегенге құрылған. Ол кезде Деян Савичевичтің голынан кейін клуб 1:0 алда келе жатқан және Пьетро Паоло Вирдистің қызыл карточкасынан кейін көпшілікте ойнаған еді; УЕФА матчты жойып, келесі күні толық қайта ойнатқан, ол 1:1 аяқталып, пенальти серияларында Милан жеңіп шыққан. Билли Брэггтің 1991 жылғы «Sexuality» әнінде де клуб атауы аталады; Эквадордың Куэнка қаласында 1961 жылы құрылған CSD Estrella Roja клубы Црвена Звездадан шабыттанып, оның 1995–2011 жылдардағы эмблемасын қайталады.