Сараево тарихы

1948 жылғы қыркүйекте командаға Мостарда туған, бұрын «Партизанда» ойнап, Югославия құрамасының капитаны болған Мирослав Брозович келіп, ойыншы-бапкер қызметін қабылдады. Клуб 1948/49 маусымында Белградтың «Слогасын» еңсеріп (3:3 және 5:1), Югославия жоғарғы лигасына қосылды, алғашқы маусымнан кейін төмен түсіп, 1950 жылы қайта көтерілді және содан бері 1957/58 маусымнан басқа барлық маусымда элита құрамында өнер көрсетті. Еуропалық сахнадағы алғашқы қадамдар 1960 жылғы Митропа кубогы, 1961–1963 жылдардағы Балқан кубогы және 1962/63 Интертото кубогымен басталды; тұңғыш халықаралық ресми матч 1960 жылғы 18 шілдеде Будапешт «МТК» командасынан 2:4 жеңіліспен аяқталды.

1966/67 маусымда Сараево Югославия чемпионы атағын алып, тарихта Сербия мен Хорватиядан тыс республикалардың ішінен бірінші болып ел тәжін иеленді және сербиялық клубтардың сегіз маусымға ұласқан үстемдігін тоқтатты. Маусым басында команданы Брозович басқарды, қысқы үзіліске дейін алғашқы 20 матчтың 14-ін жеңіп, кестені бастап тұрды. Сол жылы клуб Югославия кубогының финалына да жетіп, 24 мамырда Сплит «Хайдугынан» ұтылды, ал чемпиондықты соңғы турда 30 мың көрермен алдында Зеница «Челигін» 5:2 еңсеріп шешті. Осы кезеңнің басты ойыншысы 1952–1967 жылдары клубта өнер көрсеткен шабуылшы Асим Ферхатович (Хасе) болды: ол 1963/64 маусымда 19 гол салып, лиганың үздік бомбардирі атанды.

Чемпиондық 1967/68 Еуропа кубогына жол ашты. Сараево алғашқы кезеңде Никосия «Олимпиакосын» жалпы есепте 5:3 жеңді, келесі айналымда 40 мың көрермен жиналған үй матчында ағылшын «Манчестер Юнайтедімен» 0:0 тең түсіп, қонақтағы ойыннан кейін жалпы есепте 1:2 ұтылып қалды; «Олд Траффордтағы» иелердің екінші голы даулы жағдайда — доп ойыннан шыққаннан кейін — соғылды деп есептелді. Ол дәуірдің белгілі ойыншылары: Бошко Антич, Мирсад Фазлагич, Вахидин Мусемич, Фахрудин Прляча және Бошко Проданович. 1968 жылы клуб Күміс гүлшоқты Республика орденімен марапатталды.

Тұңғыш чемпиондықтан кейін команда тоқырауға ұшырады: 1967/68 маусымда 7-орын, келесі маусымда 11-орын. 1971 жылдың қаңтарында чемпион құрамның Проданович, Тешан, Прляча бастаған алты ойыншысы, ал шілдеде Античпен қоса үш футболшы клубтан кетті. 1973/74 маусымда командаға кейін клуб тарихына енген Желимир Видович, «Црвена Звезда» мен Мюнхен «Байерінде» ойнаған Душан Йованович және 18 жасар Сафет Сушич қосылды. 1967 жылдан кейінгі он бір маусымда клубтың ең жақсы жетістігі лигадағы бір 6-орын, екі 7-орын және 1976/77 маусымдағы кубок ширек финалы болды, сол жылы команда төмен түсуден екі ұпаймен ғана құтылды.

Екінші өрлеу 1978–1985 жылдарға тиесілі: оны Предраг Пашич (Пая) мен Сафет Сушич (Папе) құраған шабуыл дуэті айқындады. Сушич 1978/79 маусымда 15 гол салып, маусымның үздік ойыншысы атанды, келесі жылы 17 голмен лиганың бомбардир үздігі болды және 1982 жылы «Пари Сен-Жерменге», Пашич 1985 жылғы чемпиондықтан кейін «Штутгартқа» кетті. 1979/80 маусымда Сараево күміс жүлдегер болып, УЕФА кубогына жолдама алды, бірақ алғашқы айналымда Гамбург «Гамбургінен» жалпы есепте 5:7 ұтылды. 1982/83 маусымда клуб София «Славиясын» 6:4, Румынияның «Корвинулын» 8:4 еңсеріп, 1/8 финалда болашақ жеңімпаз Брюссель «Андерлехтінен» қонақта 1:6 жеңіліп, үйде 1:0 ұтса да, жарыстан шығып қалды — бұл еуропакубоктардағы үздік жетістіктерінің бірі. Сол маусымда команда Югославия кубогының финалында Белградта Загреб «Динамосынан» 2:3 ұтылды.

1984/85 маусымда Сараево Сплит «Хайдугынан» төрт ұпай алда тұрып, екінші рет Югославия чемпионы болды; шешуші кездесуде толық стадион алдында «Црвена Звезданы» 2:1 жеңді. Чемпион құрамда Хусреф Мусемич, Фарук Хаджибегич, Давор Йозич, Драган Яковлевич, Милош Джуркович, Предраг Пашич, Мирза Капетанович, Славиша Вукичевич, Зияд Швракич, Сенад Мерданович және Мехмед Яньош болды. Алайда 1985/86 Еуропа кубогының алғашқы айналымында Финляндияның «Куусюси» командасынан екі матчта да ұтылу клубтың еуропалық сахнадағы ең сәтсіз нәтижесі саналады.

1985 жылдың жазында Мусемич «Црвена Звездаға», Хаджибегич Севильяның «Бетисіне», капитан Пашич «Штутгартқа» кетіп, команда құлдырады: 1985/86 маусымда 15-орын алып, тек гол айырмашылығының артықтығымен лигада қалды, келесі маусымдарда 13-, 13-, 14- және 13-орындармен шектелді. 1990/91 маусымда он жылдық үзілістен кейін бапкерлікке Фуад Музурович қайта тағайындалды, Мостар «Вележінен» келген кеңестік қақпашы Алексей Прудников клуб тарихындағы алғашқы легионер болды, ал команда Еуропа кубогын жеңіп алған «Црвена Звезданы» бірер күннен соң ұтып, 11-орынға тұрақтады. 1991/92 маусым Югославияның ыдырауымен үзілді, соғыс жылдарында Босния мен Герцеговинада футбол тоқтап қалды.

Босния соғысы кезінде, 1993 жылы Сараево Фуад Музуровичтің басшылығымен гастрольдік командаға айналып, ел үшін халықаралық қолдау жинау мақсатында дүниежүзілік турға шықты; құрамда кейін ұлттық құрамада ойнаған Эльвир Балич, Алмир Туркович, Сенад Репух, Мирза Варешанович болды. Клуб 1994 жылы БҰҰ бейбітшілік күштерінің құрамасын 4:1 жеңді, Италия турында «Пармамен» 1:1 тең түсті, Тегеранда Иран құрамасын 3:1 ұтты. Жанкүйерлердің көбі, солардың ішінде «Horde zla» тобының өкілдері, Босния және Герцеговина Республикасының армиясы қатарында соғысқа қатысты. 1994/95 маусымда өткен тәуелсіз Босния мен Герцеговинаның тұңғыш чемпионатында клуб Зеница «Челигінен» кейін екінші орын алды, 1996/97 маусымда да күміс жүлдегер болып, кубок пен Суперкубок финалдарында «Челикті» жеңді; келесі жылы кубокты сақтап қалды.

2000-жылдары клуб ел чемпионатының жетекші күштерінің біріне айналды: 2006/07 маусымда күміс жүлде, келесі маусымда Мостар «Зриньскиінен» үш ұпай алда тұрып чемпиондық жеңіп алды. Хусреф Мусемич басқарған команда УЕФА Чемпиондар лигасына алғаш рет қатысып, мальталық «Марсашлоккті» жалпы есепте 9:1, белгиялық «Генкті» қонақтағы гол есебімен еңсерді, бірақ топтық кезеңге іріктеу плей-оффында Киев «Динамосынан» 0:4 ұтылды. 2009/10 Еуропа лигасында «Спартак» (Трнава) мен «Хельсингборгты» өткізіп, плей-офф айналымында румыниялық «ЦФР Клужға» жалпы есепте 2:3 есебімен есе жіберді. Еуропалық кубоктардың соңғы іріктеу айналымына клуб тәуелсіздіктен кейін төрт мәрте — «Динамо» (Киев), «ЦФР Клуж», «Борусия Мёнхенгладбах» және «Селтикке» қарсы — шықты.

2013 жылдың соңында клубты Кардифф «Сити» иесі, малайзиялық кәсіпкер Винсент Тан сатып алып, 2 миллион доллар салуға уәде берді. Тан кезінде командаға Милош Стойчев, Джемал Берберович, Неманья Билбия сынды ойыншылар келіп, 2013/14 маусымда клуб 2006/07 чемпиондығынан кейінгі алғашқы жүлдесі — Босния кубогын иеленді; 2013 жылғы желтоқсанда тағайындалған Роберт Ярни төрт айдан соң жұмыстан кетірілді. 2014/15 Еуропа лигасында Сараево «Хаугесунд» пен «Атромитосты» жеңіп, плей-оффта «Борусия Мёнхенгладбахтан» ұтылды. 2015 жылғы 30 мамырда Дженан Ущуплич басқарған команда соңғы турда Тузла «Слободасын» жеңіп, сегіз жылдан кейін чемпион атағын қайтарды. Сол жылдың ақпанында клуб «Түрік әуежолдарымен» Босния кәсіби спортының тарихындағы ең тиімді деп бағаланған демеушілік келісімге қол қойды; серіктестік 2025 жылы төртінші мәрте ұзартылды, ал ойын киімін 2023 жылдан бері «Адидас» шығарады.

2019 жылғы наурызда бақылау пакеті вьетнамдық кәсіпкер Нгуен Хоай Намға және PVF инвестициялық компаниясына өтті. Хусреф Мусемич пен Винко Мариновичтің басшылығымен клуб 2018/19 және 2019/20 маусымдарда қатарынан екі чемпиондықты, сондай-ақ 2018/19 маусымда кубокты жеңіп, «дубль» жасады. 2020 жылғы пандемиядан кейін клуб қатты қаржылық дағдарысқа ұшырады; 2021 жылғы тамызда босния-америкалық кәсіпкер Исмир Мирвич негізгі инвестор болып қосылды, 2023 жылдың басында клуб президенті атанды, ал 2025 жылғы желтоқсанда Танның қалған үлесін сатып алып, жалғыз басты иеге айналды. Осы кезеңде клуб трансферлерге рекордтық қаражат жұмсап, 2024/25 маусымда Босния кубогын алып, бес маусымға созылған жүлдесіз кезеңге нүкте қойды.

Жалпы клуб есебінде — Югославия чемпионатының екі тәжі (1966/67, 1984/85), екі мәрте күміс жүлде, елдік кубоктың екі финалы және Югославия жоғарғы лигасының мәңгілік кестесінде 6-орын. Тәуелсіз Босния мен Герцеговинада клуб бес чемпиондық, сегіз кубок (елдегі рекорд) және бір Суперкубок жеңіп, жеті мәрте күміс жүлдегер атанды; Премьер-лиганың мәңгілік кестесінде «Железничардан» қырық ұпай алда тұрып, екінші орында. Еуропакубоктардағы үздік жетістік — 1967/68 Еуропа кубогы мен 1982/83 УЕФА кубогының 1/8 финалы.

Клуб рекордтары да бай: ең көп матч өткізген ойыншы — 1951–1967 жылдары 646 кездесуге шыққан Ибрахим Биоградлич; ресми және бейресми матчтарда 212 гол салған Добривое Живков ең көп гол авторы, ресми жарыстардағы рекорд Асим Ферхатовичке тиесілі — 100 гол, оның ішінде 98-і чемпионатта (жалпы 198 гол). Клубтың 50-ден асатын ойыншысы Югославия мен Босния құрамаларында ойнады. Қорғаушы Фарук Хаджибегич 65 матчпен Югославия құрамасы тарихындағы ең көп ойнаған үшінші футболшы, 1990 жылғы әлем чемпионатында команданы капитан ретінде бастады; Мирсад Фазлагич 1968 жылғы Еуропа чемпионатында Югославия капитаны болып, турнирдің үздік құрамына енді. Бұрынғы ойыншы Эльвир Балич 1999 жылы «Фенербахчеден» Мадрид «Реалына» 26 миллион еуроға көшіп, клубтың трансфер рекордын жаңартты, ал Сафет Сушич 2004 жылы УЕФА мерейтойлық марапатында Босния және Герцеговинаның соңғы 50 жылдағы үздік ойыншысы деп танылды. Ұлттық құраманың он бес бапкерінің алтауы — Фуад Музурович, Джемалудин Мушович, Фарук Хаджибегич, Дениел Пирич, Мирослав Блажевич және Сафет Сушич — клубтың бұрынғы футболшылары. 2003 жылдан бері маусымның үздік ойыншысына жанкүйерлердің дауысымен Исмир Пинтол жүлдесі беріледі; оны екі мәрте жеңген жалғыз ойыншы — Седин Торлак.

Сараево үй матчтарын қаланың Кошево ауданындағы Асим Ферхатович Хасе стадионында өткізеді. 1947 жылы ашылған, төбешікке «кіріктірілген» арена 1954 жылы Югославия мен Түркия құрамаларының кездесуімен алғашқы халықаралық матчын қабылдады, 1966 жылғы Балқан ойындарына, 1984 жылғы Сараево қысқы Олимпиадасына қайта жаңғыртылды және 1984 жылғы 7 ақпанда шамамен 50 мың көрермен алдында ойындардың ашылу салтанатын өткізді, сондықтан оны жиі Олимпиадалық стадион деп атайды. 1998 жылғы реконструкциядан кейін сыйымдылығы азайды, бүгінде 34 700 орынға есептелген және ел аумағындағы ең үлкен арена. 2004 жылы стадион 1987 жылы жүрек талмасынан қайтыс болған клуб шабуылшысы Асим Ферхатовичтің есімімен аталды. Арена қала меншігінде, бірақ клубқа ұзақ мерзімге жалға берілген: кемінде 2051 жылға дейін, тағы 15 жылға ұзарту мүмкіндігімен. Стадион тарихындағы ең көп көрермен — 1981/82 маусымдағы «Железничарға» қарсы қалалық дербиде жиналған шамамен 60 мың адам. Онда «Манчестер Юнайтед», Мадрид «Реалы», «Интер», «Гамбург», «Ньюкасл Юнайтед», «Селтик», «Андерлехт», «Борусия Мёнхенгладбах», Киев «Динамосы», «Базель», сондай-ақ «Сантос» пен «Палмейрас» ойнаған. Клубтың жаттығу базасы — 2015 жылдың қазанында Илиджа муниципалитетінде ашылған, шамамен 70 мың шаршы метр аумақты қамтитын Бутмир орталығы; ондағы басты жасанды жабынды алаң 1992 жылы Сараево қоршауы кезінде жараланғандарды шығару кезінде қаза болған клуб ойыншысы Желимир Видовичтің есімімен аталады, жанында оның мүсіні тұр.

Клубтың дәстүрлі түстері — бордо мен ақ: бордо жейде, ақ шалбар және бордо ұйық. Бастапқыда клуб аспан көк және ақ түсті киім киген, өзгеріс 1962 жылдың жазында Рапан кубогында женевалық «Серветтемен» кездескеннен кейін болды: қарсыластардың капитаны, бұрынғы сараеволық ойыншы Лав Мантула басшылыққа бордо түсті қабылдауды ұсынды, себебі ол кезде Югославияда мұны негізгі түс еткен команда болмаған. Клубтың тұңғыш эмблемасында қызыл жұлдыз болды, 1949 жылы алтын түсті футболшы бейнесі мен социалистік индустрияландыруды білдіретін тісті доңғалақ қосылды, 1962 жылы қалқан пішінді белгі қабылданды, 1996 жылы жұлдыздың орнын босниялық лилия басты, ал 2007 жылы лилия да алынып, эмблемада идеологиялық немесе ұлттық рәміз қалмады. Клубтың тарихи лақап аты — Бордо-ақтар; сондай-ақ Сараеволық ағалар (белгілі севдалинка әніне сілтеме) және Бенямин Исовичтің клубтың әнұранына айналған «Біз — дәуміз» әнінен кейін тараған Дәулер атаулары қолданылады.

Сараево — «Железничармен» бірге елдегі ең танымал клуб; оның жанкүйерлері Босния мен Герцеговинада, Сербия мен Черногориядағы Санджак өңірінде, сондай-ақ Германия, Австрия, Швейцария, Скандинавия, Канада, Австралия және АҚШ-тағы диаспорада көп, ең үлкен диаспоралық жанкүйер қоғамы Штутгартта тіркелген. Жанкүйерлерді тарихи түрде «питарлар» деп атайды — бұл бастапқыда «Железничардың» жұмысшы жанкүйерлері Сараево жақтастарының соғысқа дейінгі бай орта тегін меңзеп берген лақап ат. Ұйымдасқан жанкүйерлер тобы «Horde zla» 1987 жылы құрылды, стадионның солтүстік мінбесінде орналасады, атауы «Загор» комикс кітабынан алынған, эмблемасында ажал періштесінің бейнесі бар. Тағы бір ықпалды бірлестік — қаржы, саясат және мәдениет саласының өкілдерін біріктіретін «Maroon Friends 1946», оның қазіргі төрағасы — әнші-жыршы Бенямин Исович.

Клубтың басты бәсекелесі — «Железничар»; олардың кездесулері Сараево дербиі немесе Мәңгілік дерби деп аталады және ФорФорТу журналының әлемдегі ең үлкен 50 дербиінің қатарына енген. Бәсекенің тамыры астананың жұмысшы табы мен бай орта арасындағы тарихи қарама-қайшылықта: біріншісі «Железничарды», екіншісі Сараевоны қолдады. Алғашқы ресми чемпионат матчы 1954 жылы өтіп, Сараево 6:1 жеңді — бұл дерби тарихындағы ең ірі есеп. 2026 жылдың қыркүйегіндегі жағдай бойынша 160 дерби өткізілді: Сараево 48, «Железничар» 49 матчта жеңіп, 63 кездесу тең аяқталды. Клуб Зеница «Челигімен» де тарихи бәсекеде, сондай-ақ «Широки Бриегпен» — 2009 жылғы тәртіпсіздіктерде жанкүйер Ведран Пулич қаза болып, отыздан астам адам ауыр жарақат алғаннан кейін пайда болған қарсыластықта. Соңғы жылдары чемпиондық үшін тұрақты бәсеке негізінде Мостар «Зриньскиі» мен Баня-Лука «Борацымен» жаңа қарсыластық қалыптасты.

Сараево Босния және Герцеговина футболындағы ойыншы даярлау мен экспорттың басты орталығы саналады: ел футболы тарихындағы ең қымбат он трансфердің жетеуі осы клубқа тиесілі. Бұл жетістік 1950-жылдары құрылған және бұрынғы Югославиядағы үздік жүйелердің бірі деп танылған жасөспірімдер академиясымен байланысты; жастар бөлімі Асим Ферхатович Хасе футбол мектебі мен клуб академиясынан тұрады. 2015 жылдан бері клубқа елдегі әйелдер футболының басты күші SFK 2000 командасы да бағынады — ол клуб эмблемасы мен түстерін қабылдап, қатарынан 23 чемпиондық және 22 кубок жеңіп, бұрынғы Югославиядағы ең көп жүлде жинаған әйелдер клубы саналады. Клуб әлеуметтік жауапкершілік бағдарламаларымен де белгілі: қайырымдылық қоры арқылы білім мен салауатты өмір салтын қолдайды, әйелдер құқығы мен Сребреница дамуына арналған жобаларды жүргізеді, 2019 жылдан бері қайырымдылық ісі үшін Желимир Видович атындағы жүлде береді. Клуб аты мәдениетте де жиі кездеседі: «Zabranjeno pušenje» топтарының әндерінде, 1982 жылғы югославиялық «Tesna koža» комедиясында айтылады, ал Bon Jovi тобының «Everyday» әнінің бейнебаяны Кошево стадионында ішінара түсірілген.