Франция тарихы

Құрама 1904 жылы, ФИФА құрылған тұста жасақталды. Алғашқы ресми халықаралық кездесуін 1904 жылғы 1 мамырда Брюссельде Бельгияға қарсы өткізіп, 3:3 тең нәтижемен аяқтады. 1905 жылғы 12 ақпанда Париждегі «Парк де Пренсте» 500 көрермен алдында Швейцарияны 1:0 есебімен жеңіп, тұңғыш үй матчын өткізді; жалғыз голды Гастон Сипрес соқты. ФИФА мен елдің спорт одағы USFSA арасындағы келіспеушіліктер салдарынан құрама ұзақ уақыт өз бет-бейнесін қалыптастыра алмады. 1919 жылы Француз федерацияаралық комитеті Франция футбол федерациясына айналды, ал 1921 жылы USFSA федерациямен бірікті.

1930 жылғы шілдеде Франция Уругвайдағы алғашқы әлем чемпионатына қатысқан төрт еуропалық құраманың бірі болды. Монтевидеодағы «Эстадио Поситоста» Мексиканы 4:1 жеңген матчта Люсьен Лоран әлем чемпионаттары тарихындағы тұңғыш голды соқты. Сонымен қатар Аргентинадан 0:1 ұтылған Франция әлем чемпионатында гол соға алмаған алғашқы команда атанды, Чилиден де ұтылып, топтық кезеңде шеттеді. 1931 жылы сенегалдық тектес Рауль Диань құрама тарихындағы тұңғыш қара нәсілді ойыншы ретінде алаңға шықты; кейін ол 1938 жылғы әлем чемпионатында солтүстікафрикалық тектес алғашқы ойыншылардың бірі Ларби Бенбарекпен бірге өнер көрсетті. 1934 жылы Франция Австриядан 2:3 ұтылып, бірінші айналымда шеттеді, 1938 жылы үй иесі ретінде ширек финалға шығып, әлемнің әрекеттегі чемпионы Италиядан 1:3 ұтылды.

1950 жылдардың соңында Жюст Фонтен, Раймон Копа, Жан Венсан, Робер Жонке, Марьян Вишневски, Тадеуш Цисовски және Арман Пенверн сынды ойыншылардан құралған алғашқы «алтын буын» қалыптасты. 1958 жылғы әлем чемпионатында Франция жартылай финалда Бразилиядан ұтылып, үшінші орын матчында Батыс Германияны 6:3 жеңді; Фонтен сол ойында төрт гол соғып, турнирдегі гол санын 13-ке жеткізді — бұл әлі күнге дейін әлем чемпионаттарының рекорды. 1960 жылы Франция УЕФА Еуропа чемпионатының тұңғыш ойындарын қабылдады: жартылай финалда 75-минутқа дейін 4:2 алда келе жатса да, Югославиядан 4:5 ұтылып, үшінші орын матчында Чехословакиядан 0:2 жеңілді.

1960 және 1970 жылдары құрама құлдырап, бірнеше бапкер ауыстырды әрі көптеген ірі турнирге іріктелмей қалды. 1962 жылғы 25 сәуірде Анри Гереннің команданың алғашқы бас бапкері болып тағайындалғаны ресми жарияланды. Герен тұсында Франция 1962 жылғы әлем чемпионатына да, 1964 жылғы Еуропа чемпионатына да шыға алмады; 1966 жылғы әлем чемпионатында топтық кезеңнен өтпеді. Одан кейін Хосе Аррибас пен Жан Снелла, Жюст Фонтен, Луи Дюгоге, Жорж Булонь жұмыс істеді. 1974 жылғы әлем чемпионатына іріктеле алмаған соң Булоньді румын маманы Стефан Ковач алмастырды — ол құраманы басқарған жалғыз шетелдік бапкер болды. Ковач тұсында Франция 1976 жылғы Еуропа чемпионатына шыға алмай, орнына Мишель Идальго келді.

Идальго кезінде команда қорғаушылар Мариус Трезор мен Максим Боссиді, шабуылшы Доминик Рошто мен жартылай қорғаушы Мишель Платиниді пайдаланып өрледі. Платини, Жан Тигана, Ален Жиресс және Луис Фернандес «сиқырлы шаршы» (carré magique) деп аталған буынды құрады. 1982 жылғы әлем чемпионатында Франция жартылай финалда Батыс Германиядан 11 метрлік добы бойынша ұтылды — бұл кездесу әлем чемпионаттары тарихындағы ең тартысты матчтардың бірі саналады және дауға толы болды; үшінші орын матчында Польшадан 2:3 жеңіліп, төртінші орын алды. Екі жылдан кейін үй иесі ретінде Франция 1984 жылғы Еуропа чемпионатын жеңіп, алғашқы ірі жүлдесіне ие болды: финалда Испанияны 2:0 ұтты, гол соққандар — Платини (турнирдің ең көп голы — тоғыз) мен Бруно Беллон. Кейін Идальго кетіп, орнына Анри Мишель келді. Франция 1984 жылғы жазғы Олимпиадада алтын медаль алды, ал бір жылдан соң Уругвайды 2:0 жеңіп, Артемио Франки кубогын иеленді. Осылайша бір жыл ішінде команда төрт ірі халықаралық жүлденің үшеуін ұстады. 1986 жылғы әлем чемпионатында жартылай финалда қайтадан Батыс Германиядан ұтылып, Бельгияны 4:2 жеңіп, үшінші орын алды.

1988 жылы федерация Клерфонтен ұлттық футбол институтын ашты, салтанатты рәсімге Франция президенті Франсуа Миттеран қатысты. Бес айдан кейін Анри Мишельдің орнына Мишель Платини келді, бірақ ол командаға 1990 жылғы әлем чемпионатына жол аша алмады. Жерар Улье тұсында 1994 жылғы әлем чемпионатына іріктелмей қалу үлкен сәтсіздікке айналды: соңғы екі турда үйде Израильден 2:3, Болгариядан 90-минуттағы голмен 1:2 ұтылды. Улье қызметінен кетіп, орнына оның көмекшісі Эме Жаке тағайындалды.

Жаке тұсында құрама тәжірибелі ойыншылар мен Зинедин Зидан сияқты жас талантты біріктірді. 1996 жылғы Еуропа чемпионатының жартылай финалында Чехиядан 11 метрлік добы бойынша 5:6 ұтылды. 1998 жылы үй иесі болған Франция бірде-бір жеңіліске ұшырамай, Париждегі «Стад де Франста» өткен финалда Бразилияны 3:0 жеңіп, әлем чемпионы атанған жетінші ел болды. Жаке кеткен соң командаға Роже Лемерр басшылық етті: 2000 жылғы Еуропа чемпионатының финалында Италия 2:1 жеңілді, Давид Трезеге қосымша уақытта «алтын гол» соқты. Осылайша Франция әлем және Еуропа чемпионы атағын қатар иеленді — бұған дейін мұндай жетістікке тек Батыс Германия 1974 жылы жеткен, әрі әлемнің әрекеттегі чемпионы Еуропа чемпионатын алғаш рет жеңді. Одан кейін команда ФИФА рейтингінде бірінші орынға шықты, ал келесі жылы 2001 жылғы ФИФА Конфедерациялар кубогын жеңіп алды.

2002 жылғы әлем чемпионатында Франция турнирдің ашылу матчында дебютант Сенегалдан 0:1 ұтылып, топтық кезеңде бірде-бір гол соқпастан шеттеді — бұл әлем чемпионаттары тарихындағы ең үлкен сенсациялардың бірі саналады және әрекеттегі чемпион ретінде бірінші айналымда шеттеген екінші ел болды (бұған дейін 1966 жылы Бразилия). Лемеррдің орнына Жак Сантини келді, 2004 жылғы Еуропа чемпионатының ширек финалында команда болашақ чемпион Грециядан ұтылды. Сантини кеткен соң бас бапкер болған Реймон Доменек 2006 жылғы әлем чемпионатына іріктеуде бірнеше ойыншыны халықаралық деңгейге қайтарып, соңғы турда Кипрді 4:0 жеңіп жолдама алды.

2006 жылғы әлем чемпионатында Франция топта жеңіліссіз өтіп, плей-оффта Испания, Бразилия және Португалияны жеңіп финалға шықты. Италияға қарсы финал қосымша уақыттан кейін 1:1 аяқталды: Зидан «паненка» тәсілімен 11 метрліктен гол соқты, жеті минуттан кейін Марко Матерацци есепті теңестірді. Италия 11 метрлік добы бойынша 5:3 жеңді. Қосымша уақытта Зидан Матерацциге басымен соққы жасап, алаңнан қуылды; бұл оның мансабындағы соңғы матч болды.

2008 жылғы Еуропа чемпионатында Франция тобында соңғы орын алып, Румыниямен 0:0 тең ойыннан кейін бір ғана ұпай жинады. 2010 жылғы әлем чемпионатына плей-офф арқылы, Ирландияға қарсы екі матчта (1:0 және 1:1) іріктелді, дау тудырған эпизод Тьерри Анридің қатысуымен болды. Оңтүстік Африкадағы турнирде команда топтық кезеңде шеттеді әрі ірі дау-дамайға ұрынды: Мексикаға ұтылған матчтың үзілісінде бапкер Доменекпен қақтығысқаны үшін Никола Анелька құрамадан шеттетілді, ойыншылар жаттығуды бойкоттады, ал Оңтүстік Африкадан 1:2 ұтылып турнирден шықты. Осыдан кейін федерация президенті Жан-Пьер Эскалетт қызметінен кетті, ал жаңа бапкер Лоран Бланның өтінішімен әлем чемпионатындағы 23 ойыншының барлығы келесі жолдастық матчқа шеттетілді; бойкотқа басты рөл атқарған бес ойыншы жазаланды, Анелька 18 матчқа тыйым алып, халықаралық мансабын аяқтады.

2012 жылғы Еуропа чемпионатында Франция ширек финалда болашақ чемпион Испаниядан ұтылды. Турнирден кейін Блан кетіп, орнына 1998 жылғы әлем чемпионаты мен 2000 жылғы Еуропа чемпионатында құраманы капитан ретінде жеңіске бастаған Дидье Дешам келді. Ол командамен плей-оффта Украинаны ұтып, 2014 жылғы әлем чемпионатына шықты, онда ширек финалда Матс Хуммельстің голымен Германиядан 0:1 ұтылды.

2016 жылғы Еуропа чемпионатына үй иесі ретінде автоматты түрде қатысқан Франция плей-оффта Ирландия мен Исландияны, жартылай финалда Германияны 2:0 жеңді — бұл 1958 жылдан бергі ірі турнирлердегі немістерге қарсы алғашқы жеңісі еді. Финалда Португалиядан қосымша уақытта Эдердің голымен 0:1 ұтылды. 2018 жылғы әлем чемпионатында топта бірінші орын алып, 1/8 финалда Аргентинаны 4:3, ширек финалда Уругвайды 2:0, жартылай финалда Самюэль Умтитидің голымен Бельгияны 1:0 жеңді. 15 шілдеде финалда Хорватияны 4:2 жеңіп, әлем чемпионы атағын екінші рет иеленді.

COVID-19 пандемиясына байланысты 2021 жылға ауыстырылған Еуропа чемпионатында Франция Германия, Португалия және Венгрия болған «өлім тобын» бірінші орынмен аяқтағанымен, 1/8 финалда Швейцариядан негізгі уақытта 3:3 тең ойыннан кейін 11 метрлік добы бойынша ұтылды. Сол маусымда команда УЕФА Ұлттар лигасының 2020/21 жылғы розыгрышын жеңіп алды: финалда Испания 2:1 ұтылды. Осы жеңістен кейін Франция ФИФА мен УЕФА-ның негізгі құрамаларға арналған барлық жарысын жеңген бірінші және әзірге жалғыз еуропалық құрама атанды.

2022 жылғы Катардағы әлем чемпионатында Франция топта бірінші орын алып, плей-оффта Польша, Англия және Марокконы жеңіп, қатарынан екінші финалға шықты, бірақ 3:3 тартысты ойыннан кейін Аргентинадан 11 метрлік добы бойынша ұтылды. 2024 жылғы Германиядағы Еуропа чемпионатында тобында екінші орын алып (Австрияны 1:0 жеңіп, Нидерландымен 0:0, Польшамен 1:1 тең ойнады), 1/8 финалда Бельгияны 1:0, ширек финалда 0:0-ден кейін 11 метрлік добы бойынша Португалияны жеңді, жартылай финалда Испаниядан 1:2 ұтылды — бұл 2014 жылғы әлем чемпионатындағы Германиядан жеңілуден бергі негізгі уақыттағы алғашқы жеңілісі болды.

2025 жылы Дидье Дешам 2026 жылғы Солтүстік Америкадағы әлем чемпионатынан кейін келісімшарты аяқталған соң құрамадан кететінін мәлімдеді. Сол турнирде Франция топтық кезеңді Сенегалды 3:1 жеңумен бастады; сол матчта екі гол соққан Килиан Мбаппе халықаралық деңгейдегі гол санын 58-ге жеткізіп, Оливье Жиру көрсеткішінен асып, құрама тарихының ең нәтижелі ойыншысы атанды. Жартылай финалда Испаниядан 0:2 ұтылды — бұл француз құрамасының қатарынан үшінші ірі турнирде испандықтардан жартылай финалда шеттеуі еді, сондықтан француз баспасөзі Испания құрамасын Францияның «қара мысығы» деп атады. Үшінші орын матчында Англиядан ұтылып, төртінші орын алды; осымен Дешамның жұмысы аяқталды.

Құрама тарихындағы ең көп матч өткізген ойыншы — Уго Льорис (145 матч), ең көп гол соққан — Килиан Мбаппе (66 гол). Ең ірі жеңісі: 2023 жылғы 18 қарашада Ниццада Гибралтарды 14:0 жеңу; ең ірі жеңілісі: 1908 жылғы 22 қазанда Лондонда Данияға 1:17 есебімен ұтылу. ФИФА рейтингіндегі ең жоғары орны — бірінші (2001–2002, 2018 және 2026 жылдары), ең төмені — 26-орын (2010 жылғы қыркүйек).

Алғашқы жылдары құрама Париждегі «Парк де Пренс» пен Коломбдағы «Ив-дю-Мануар» олимпиадалық стадионын кезектестіріп, кейін Нанттағы «Марсель Сопен», Марсельдегі «Велодром», Лиондағы «Жерлан» және Страсбургтегі «Мейно» алаңдарында да ойнады. 1972 жылғы реконструкциядан кейін «Парк де Пренс» тұрақты үй алаңына айналды. 1998 жылы әлем чемпионатына орай Сен-Дениде сыйымдылығы 81 338 көрермендік «Стад де Франс» ашылды; онда өткен алғашқы матчта 1998 жылғы 28 қаңтарда Испания Зиданның голымен 1:0 жеңілді. Екі рет үй матчтары шетелдегі француз департаменттерінде өтті: 2005 жылы Фор-де-Франста Коста-Рикаға қарсы және 2010 жылы Сен-Пьерде Қытайға қарсы жолдастық ойындар. 2015 жылғы 13 қарашада Германияға қарсы жолдастық матч кезінде «Стад де Франс» маңында террорлық шабуыл болып, жұртшылық дүрбелеңге түспеуі үшін ойын 94-минутқа дейін жалғасты, кейін стадион қауіпсіз шығыстар арқылы босатылды.

Форма көк, ақ және қызыл түстерге негізделген — олар француз үш түсті туынан бастау алады. 1904 жылғы алғашқы ресми матчта команда сол жағында USFSA нышаны бар ақ жейде киген. Әдетте үйде көк жейде, ақ шалбар және қызыл гетр, қонақта толық ақ немесе ақ жейде мен көк шалбар киеді. 1909–1914 жылдары көк жолақты ақ жейде киген. 1978 жылғы әлем чемпионатында Мар-дель-Платада Венгрияға қарсы матчқа екі команда да ақ формамен келгендіктен, Франция «Кимберли» клубынан алған жасыл-ақ жолақты жейдемен ойнады. 1966–1971 жылдары форманы Le Coq Sportif, 1972 жылдан бастап 38 жыл бойы Adidas жеткізді, ал 2008 жылы федерация Nike компаниясымен жеті жылға 320 миллион еуроға келісім жасады — бұл футбол тарихындағы ең қымбат спонсорлық мәміле саналды.

1980 жылдары Мишель Идальгоның басшылығымен «сиқырлы шаршының» ойынына байланысты команда «Еуропаның бразилиялықтары» атанды: оның шабуылға бағытталған, техникалық әрі әсем стилі оңтүстікамерикалық әріптестерін еске салды. 2018 жылғы әлем чемпионатында шешуші рөл атқарған қорғаныс желісі үшін «Mur de fer» («Темір қабырға») атауы қолданылды. Франция — Бразилиямен қатар ФИФА-ның 11 ойыншылық барлық жарысында, барлық жас санатында чемпион атанған екі елдің бірі: әлем чемпионатын, 20 жасқа дейінгілер мен 17 жасқа дейінгілер арасындағы әлем чемпионаттарын, Конфедерациялар кубогын және Олимпиада алтынын жеңіп алған. Құраманың дәстүрлі бәсекелестері — Бельгия, Италия, Германия және Испания; 2010 жылдардың соңы мен 2020 жылдардың басында Аргентинамен қатты бәсеке қалыптасты, оған әлем чемпионаттарының плей-оффындағы қатарынан екі кездесу (2018 жылы 1/8 финал және 2022 жылғы финал) себеп болды.