Хиберниан тарихы

Алғашында шотланд футболында ирландиялық клубтың ойнауына қарсылық болғанымен, Хиберниан 1880-жылдары елдің күшті командаларының біріне айналды. 1887 жылғы Шотландия Кубогын алып, ол ірі жүлдені жаулаған Шотландияның шығыс жағалауындағы бірінші клуб болды, сосын жолдастық кездесуде Англия Кубогының жартылай финалына шыққан «Престон Норт Эндті» жеңді — бұл матч Association Football Championship of the World деп жарнамаланған (шын мәнінде «Престон» сол жылғы Англияның ең күшті клубы емес еді). Келесі жылдардағы дұрыс басқарылмау клубты өз алаңынан айырды, 1891 жылы Хиберниан уақытша жұмысын тоқтатты. 1892 жылдың соңында Истер Роуд жерін жалға алып, 1893 жылғы 4 ақпанда осы алаңда алғашқы матчын өткізді. Осы үзіліске қарамастан клуб 1875 жылдан бергі тарихын біртұтас санайды және 1875–1891 жылдардағы жүлделерді, соның ішінде 1887 жылғы Кубокты, өз жетістігі деп есептейді. 1893 жылы Шотландия футбол лигасына қабылданды, ал бірінші дивизионға өту үшін екінші дивизионды екі рет (1893–94, 1894–95) жеңіп, 1895 жылы ғана сайланды. Осы тұста ойыншылардың Католиктік жас жігіттер қоғамының мүшесі болу шарты да жойылды.

Қайта құрылғаннан кейін клуб 1902 жылғы Шотландия Кубогын, бір жылдан соң тұңғыш чемпиондық атағын (1902–03) жеңіп алды. Бұдан кейін ұзақ құлдырау кезеңі басталды: 1931 жылы Хиберниан тарихында бірінші рет төменгі дивизионға түсіп, екі жылдан соң қайта көтерілді. Кубок финалдарында үнемі жеңіліп, Шотландия Кубогындағы атақты «сусап жүру» дәуірі осы кезде бастау алды.

Клубтың ең жарқын дәуірі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі онжылдыққа сәйкес келеді, ол кезде Хиберниан Британияның алдыңғы қатарлы клубтарының біріне саналды. Гордон Смит, Бобби Джонстон, Лори Рейли, Эдди Тернбулл және Уилли Ормондтан құралған шабуыл шебі «Атақты бестік» (Famous Five) деген атпен танылды және шотланд футболында көрген ең күшті шабуыл сызығы деп бағаланды. Бестіктің әрқайсысы клуб үшін 100-ден асатын гол соқты; Истер Роудтың солтүстік трибунасы солардың құрметіне аталған. Смит 1941 жылы, қалғандары 1946 жылы келді; олардың ішінде тек Ормонд үшін «Стенхаусмюрге» 1200 фунт трансфер ақысы төленген. 1947 жылғы Шотландия Кубогының финалында Хиберниан «Абердинге» 1:2 есебімен жеңілді, ал 1947–48 жылғы маусымда 1903 жылдан бергі алғашқы чемпиондығын жеңіп алды — бас бапкер Уилли Маккартнидің 1948 жылғы қаңтарда қайтыс болуына қарамастан. Оның ізбасары Хью Шоу болды.

Атақты бестік алғаш рет бір құрамда 1949 жылғы 21 сәуірде «Нитсдейл Уондерерсқа» қарсы жолдастық матчта, ал ресми ойында 1949 жылғы 15 қазанда «Куин оф Саутты» 2:0 жеңгенде шықты. 1949–50 жылы клуб «Рейнджерстен» бір ұпай қалысып екінші болды, 1950–51 маусымында 10 ұпай айырмашылықпен чемпион атанды (жеңіске екі ұпай берілетін кезде), 1951–52 жылы төрт ұпай артықшылықпен титулды сақтады. 1952–53 жылы соңғы турда, гол айырымы бойынша, қатарынан үшінші атақтан айырылды. 1950 жылғы Лига кубогының финалында «Мотеруэлл» Хибернианды 3:0 жеңген. Атақты бестік 1955 жылғы наурызда Джонстон «Манчестер Ситиге» сатылғанда ыдырады.

1955 жылы лигада бесінші орын алса да, Хиберниан Еуропа кубогының тұңғыш маусымына шақырылды: ол кезде қатысушылар лига орындарына қарамай, Еуропада қызығушылық тудыратын және түнде ойнауға жарық қондырғысы бар 18 клуб арасынан таңдалды. Истер Роудтағы жарық 1954 жылғы 18 қазанда «Хартске» қарсы жолдастық матчта алғаш қосылған. Ағылшын лигасының хатшысы Алан Хардейкер Англия чемпионы «Челсиді» турнирден бас тартуға көндіргендіктен, Хиберниан еуропалық турнирге қатысқан бірінші британдық клуб болды. Клуб «Рот-Вайс Эссенді» қонақта 4:0 жеңіп, өз алаңында 1:1 тең түсті, сосын «Дюргорденнен» өтіп жартылай финалға шықты, бірақ құрамында Раймон Копа болған «Стад де Реймске» екі матчтың қосынды есебімен 0:3 жеңілді. 1960-жылдары клуб Жәрмешкелер қалалары кубогында жиі ойнап, «Барселона» мен «Наполиді» жеңді және 1960–61 жылы жартылай финалға дейін барды.

1971 жылы бұрынғы ойыншы Эдди Тернбулл бас бапкер болып қайтқан соң, «Тернбулл дауылы» (Turnbull's Tornadoes) атанған команда 1972 жылы Лига кубогын, 1972 және 1973 жылдары Драйбро кубогын жеңіп, 1974 және 1975 жылдары лигада екінші орын алды. 1973 жылғы 1 қаңтарда Тайнкасльде «Хартсті» 7:0 жеңу — Эдинбург дербиіндегі ең ірі жеңіс. 1970-жылдардың ортасынан кейін құлдырау басталды: «Олд Фермге» басты бақталас ретінде «Абердин» мен «Данди Юнайтедтің» «Жаңа фермасы» шықты, Тернбулл қызметтен кетті, ал 1980 жылы Хиберниан тарихында екінші рет төменгі дивизионға түсті. 1981 жылы бірден оралғанымен, 1980-жылдарды қиындықпен өткізіп, 1989 жылға дейін еуропалық турнирге іліне алмады.

1990 жылы клуб қаржылық күйреу шегінде тұрғанда «Хартс» төрағасы Уоллес Мерсер екі клубты біріктіруді ұсынды, бірақ жанкүйерлер бұны дұшпандық басып алу деп бағалап, Hands off Hibs қозғалысын құрды. Нәтижесінде Kwik Fit иесі, жергілікті кәсіпкер сэр Том Фармер клубтың бақылау пакетін алды (ол футболға ерекше әуес болмаса да, туысының 1890-жылдары Хибернианды құтқаруға қатысқаны шешімге әсер етті). Содан кейінгі жылдары клуб 1991 жылғы Шотландия лига кубогын жеңіп, 1993, 1994 және 1995 жылдары лиганың алғашқы бестігінде болды. 1998 жылы Алекс Маклиш тағайындалғаннан кейін көп өтпей клуб бірінші дивизионға түсті, бірақ 1999 жылы бірден жоғарғы лигаға қайтты.

2000-жылдары клуб 2000–01 маусымында үшінші орын алып, 2001 жылғы Шотландия Кубогының финалында «Селтикке» 0:3 жеңілді. Маклиш 2001 жылғы желтоқсанда «Рейнджерске» кеткен соң, бапкерлік тәжірибесі жоқ команда капитаны Франк Созе тағайындалып, тек 69 күн жұмыс істеді. Бобби Уильямсон тұсында Гарри О'Коннор, Дерек Риордан, Кевин Томсон, Скотт Браун сынды жас ойыншылардың «алтын буыны» шықты: бұл құрам «Олд Фермнің» екі клубын да ұтып 2004 жылғы Лига кубогының финалына шықты, бірақ «Ливингстонға» 0:2 есебімен жеңілді. Тони Моубрей алғашқы маусымында үшінші орын алып, SFWA-ның жылдың бапкері атағын алды, 2006 жылғы қазанда «Вест Бромвич Альбионға» кетті. Оның орнына келген бұрынғы ойыншы Джон Коллинз 2007 жылғы Лига кубогын жеңді, бірақ клуб Томсон, Браун және Стивен Уиттакерді жалпы 8 миллион фунттан асатын ақшаға сатқан соң, жаңа ойыншыларға қаражат жоқтығына наразы болып қызметтен кетті. Кейін Микку Паателайнен, сосын Джон Хьюз жұмыс істеді.

2010 жылы төртінші орын алып Еуропа лигасына жолдама алған клуб бірнеше жыл бапкер ауыстырды: Колин Колдервуд, Пэт Фенлон тұсында 2012 жылғы Шотландия Кубогының финалында «Хартске» 1:5, 2013 жылғы финалда «Селтикке» 0:3 жеңілді. 2013–14 жылғы Еуропа лигасында «Мальмёден» екі матчтың қосындысымен 0:9 ұтылу — шотланд клубтарының еуропалық турнирдегі ең ірі жеңілісі. Терри Батчер тұсында команда жеңіссіз 13 матч өткізіп, 2014 жылы «Гамильтон Академикалға» пенальти серияларында ұтылып, төменгі дивизионға түсті. Алан Стаббс 2015–16 маусымында Лига кубогының финалында «Росс Каунтиге» жеңілгенімен, Шотландия Кубогының финалында «Рейнджерсті» 3:2 ұтып, 1902 жылдан бергі 114 жылдық үзілісті тоқтатты. Бұл жеңіс қарсылас жанкүйерлер мен баспасөзде тараған Hibsed it («хиберниандап жіберу» — үміт оятып, шешуші сәтте сүріну) деген атаққа қатысты көзқарасты да өзгертті, кейін клуб жанкүйерлері бұл тіркесті мақтанышпен қолданды. Нил Леннон 2016–17 жылы Чемпионшипті жеңіп клубты жоғарғы лигаға қайтарды, ал сол маусымда Премьершіпте төртінші орын Еуропа лигасына жолдама берді.

2020-жылдарда бапкерлер жиі ауысты: Джек Росс тұсында клуб 2021 жылы лигада үшінші орын алып, Шотландия Кубогының финалында «Сент-Джонстоннан» 0:1 жеңілді, бірақ Лига кубогының финалына 10 күн қалғанда қызметінен босатылды. Шон Мэлони төрт ай, Ли Джонсон 15 ай жұмыс істеді (оның тұсында клуб бесінші орын алып еуропалық турнирге шықты). 2024 жылғы маусымда тұрақты негізде тағайындалған Дэвид Грей 2024–25 маусымының басында кестенің соңында тұрған командамен 17 матч бойы жеңіліссіз серия құрып, үшінші орынға көтерілді, 2025–26 жылы бесінші орын алды, бірақ 2026 жылғы қыркүйекте жұмыстан кетті. Сегіз күннен соң нидерландтық Маринк Редейк бас бапкер болып тағайындалды.

Клубтың негізгі түстері — 1875 жылдан бері қолданылып келе жатқан жасыл және ақ: көбіне жасыл негіз, ақ жең және ақ жаға. 1870-жылдары Хиберниан көлденең жолақты жасыл-ақ жейде киген, кейін бұл үлгі «Селтикке» үлгі болды; 1879 жылдан 1938 жылға дейін толық жасыл жейде, содан соң ақ жеңдер қосылды (1930-жылдары «Арсенал» жасаған өзгеріске ұқсас). 2004 жылы шорт түсі жасылға өзгертілді — бұл 1964 жылғы қазанда «Реал Мадридті» жолдастық матчта жеңгенге 40 жыл толуына орай жасалды, себебі сол ойында мадридтіктердің ақ формасымен түс сәйкес келмеу үшін жасыл шорт киілген еді. 1977 жылы Хиберниан жейдесінде спонсор логотипін алып шыққан Шотландияның бірінші кәсіби клубы болды; телеарналар мұндай формамен өтетін матчтарды көрсетуден бас тартатынын айтқаннан кейін клуб алғаш рет қосалқы форма пайдаланды. Эмблема бірнеше рет өзгерді: ирланд арфасы 1950-жылдары алынып, 2000 жылғы соңғы жаңартуда қайта енгізілді. Қазіргі белгіде клуб бірегейлігінің үш тірегі — Ирландия (арфа), Эдинбург (қамал) және Лит (кеме) бейнеленген.

Команда 1893 жылдың ақпанынан бері Истер Роудта ойнайды. Оған дейін клуб Мидоуз, Мэйфилд Парк, Паудерхолл және Лит ауданындағы Хиберниан Парк алаңдарында өнер көрсеткен. Тейлор баяндамасынан кейін стадион толық орындықталғанға дейін Истер Роудтың үш жағында кең террассалар болып, 60 мыңнан асатын көрермен сыйған; ең көп келушілік — 1950 жылғы 2 қаңтарда Эдинбург дербиінде тіркелген 65 860 адам, бұл Эдинбургте өткен футбол матчының да рекорды. Алаңның айтарлықтай еңісі 2000 жылы жойылды; қазіргі сыйымдылығы — 20 421 орын, төрт трибунаның бәрі 1995 жылдан кейін салынған, соңғы жаңғырту — 2010 жылғы жаңа Шығыс трибунасы. Шотландия құрамасы 1998–2017 жылдары мұнда жеті матч өткізді, әйелдер құрамасы алғаш 2019 жылғы тамызда Кипрге қарсы Еуро-2022 іріктеу ойынында шықты.

Клубтың дәстүрлі бақталасы — «Хартс»; Эдинбург дербиі әлемдегі ең көне қарсыластықтардың бірі саналады. Екі команда алғаш рет 1875 жылғы Рождество күні кездесті, ол Хибернианның тарихындағы тұңғыш матчы болып, «Хартс» 1:0 жеңді. 1878 жылы Эдинбург футбол қауымдастығының кубогында бес матчқа созылған тартыс (төрт тең ойыннан кейін «Хартс» 3:2 жеңді) екі клубты қалада ерекшелеп көрсетті. Шотландия Кубогының финалында олар екі рет — 1896 және 2012 жылдары — тайқақтасып, екеуінде де «Хартс» жеңді; 1896 жылғы финал — Глазгодан тыс өткен жалғыз финал. Жалпы дербилерде «Хартстің» көрсеткіші жақсы, бірақ ресми матчтағы ең ірі жеңіс Хиберниан есебінде (1973 жылғы 1 қаңтарда Тайнкасльде 7:0). Қарсыластықтың діни, этникалық және саяси астары бар деп аталса да, ол Глазгодағы сектанттыққа қарағанда әлдеқайда бәсең және негізінен ізгі ниетті сипатта.

Клуб атауы жиі Hibs деп қысқартылады, команда Hibees, жанкүйерлер Hibbies деп аталады; бір лақап аты — «Қырыққабат» (Cabbage), бұл Hibs сөзіне жасалған рифмалы жаргоннан (Cabbage and ribs) шыққан. Соғыстан кейінгі жылдары орташа келушілік 20 мыңнан асып, 1951–52 маусымында 31 567-ге жетті — бұл клуб рекорды. Стадион 1990-жылдардың ортасында толық орындықталғаннан кейін орташа көрсеткіш 2003–04 жылғы 9150-ден 2017–18 жылғы 18 124-ке дейін ауытқыды; 2016 жылғы Кубок жеңісі мен 2017 жылғы жоғарғы лигаға оралу қызығушылықты арттырды. 1980–1990-жылдары жанкүйерлердің бір бөлігі Capital City Service деген атпен Британиядағы белгілі «кэжуалс» топтарының біріне айналған, ал 2021 жылы Block Seven ультра-топы құрылды.

Хиберниан мәдениетте де жиі көрінеді. Ирвин Уэлштің шығармаларында, әсіресе «Трейнспоттингте», клубқа көп сілтеме бар; Дэнни Бойлдың фильмінде Фрэнсис Бегби Хиберниан жейдесін киеді, Марк Рентонның бөлмесінде клуб плакаттары тұрады. «Эйсид хаус» жинағының соңғы әңгімесінде Capital City Service тобының жасөспірімі Коко Брайс туралы айтылады, ал 2012 және 2016 жылғы Кубок финалдары «A Decent Ride» және «Dead Men's Trousers» романдарында суреттеледі. Иэн Рэнкиннің Ребус туралы детективтерінде де клуб жиі аталады: кітаптағы Ребус «Райт Роверстің» жанкүйері болса, 2000-жылдардағы телехикаяда ол Хиберниан жанкүйері (бұл рөлді «Хартсті» жақтайтын Кен Стотт ойнады), ал сержант Шивон Кларк клубтың берік жанкүйері. Клуб әнұраны «Glory, Glory to the Hibees» шотланд комигі Гектор Никол орындаған, ал The Proclaimers дуэтінің Sunshine on Leith әні ірі жеңістерден кейін Истер Роудта дәстүрлі түрде ойналады; дуэт 1990 жылғы Hands off Hibs кампаниясына да белсене қатысқан.

Футбол клубы 1875 жылы құрылғанымен, заңды тұлға болып 1903 жылы тіркелді, 1988 жылы Лондон қор биржасында тізімге алынды — бұл және қаржылық көрсеткіштердің нашарлығы 1990 жылғы басып алу әрекетіне жол ашты. Бас компания Forth Investments plc 1991 жылы басқарушыға өтті, ал сэр Том Фармер клубты 3 миллион фунтқа сатып алып, Истер Роудты жаңғыртуды қаржыландырды. 2014 жылғы желтоқсанда клуб акциялардың 51 пайызына дейінгі үлесті жанкүйерлерге сату ниетін жариялады, 2017 жылғы қарашада жанкүйерлердің үлесі 34 пайызға жетті. 2019 жылғы шілдеде бақылау пакетін перулық тумасы, АҚШ-та тұратын кәсіпкер Рональд Гордон сатып алып, атқарушы төраға болды; 2023 жылғы 21 ақпанда клуб оның 68 жасында обырдан қайтыс болғанын хабарлады, үлесі отбасына өтті. 2024 жылғы ақпанда ағылшын «Борнмутының» негізгі акционері Black Knight-пен келісім бекітілді (25 пайыз үлес үшін 6 миллион фунт салым), бірақ 2025 жылғы қарашада Black Knight үлесін Гордон отбасына қайта сатты.

Хиберниан Шотландия чемпионатын төрт рет (1902–03, 1947–48, 1950–51, 1951–52), Шотландия Кубогын үш рет (1886–87, 1901–02, 2015–16), Шотландия лига кубогын үш рет (1972–73, 1991–92, 2006–07) жеңді; екінші дивизионда алты рет бірінші болды. Жүлделері арасында Драйбро кубогы (1972, 1973), Жазғы кубок (1941, 1964), Оңтүстік лига кубогы (1943–44), сондай-ақ 60 мәрте жеңілген Шотландия шығысының қалқаны бар. Клуб рекордтары: ең ірі жеңіс — 1881 жылғы 3 қыркүйекте Black Watch Highlanders-ке қарсы 22:1, ресми матчта — 1961 жылы «Пиблс Роверске» 15:1, лигада — 11:1 («Эйрдри», 1959 және «Гамильтон», 1965), ең ірі жеңіліс — 1898 жылғы 24 желтоқсанда «Рейнджерстен» 0:10. Ресми матчтардағы ойын саны (636) және гол саны (303) бойынша рекордшы — Гордон Смит, лигадағы ойын саны бойынша — Льюис Стивенсон (477; 2023 жылы Артур Данканның 446 матчтық көрсеткішінен асып түсті), лигадағы гол бойынша — Лори Рейли (187). Джо Бейкер 1959–60 маусымында 46 гол (лигада 42) соғып, маусымдық рекорд орнатты; 1959 жылы ол Англия құрамасына шақырылған, бұған дейін ағылшын клубында ойнамаған бірінші футболшы болды. Рейли Хиберниан ойыншысы ретінде Шотландия құрамасында ең көп — 38 матч өткізген. Клуб тарихында ойыншылары 36 түрлі ұлттық құрамада шыққан, оның 70-і Шотландия құрамасында ойнаған. 2010 жылы клубтың 135 жылдығына орай Даңқ залы құрылды.

Бапкерлер тарихында 1875 жылдан 1903 жылға дейін командаға комитет басшылық етті, бірақ бір мезгілде қазынашы, хатшы және физиотерапевт болған Дэн Макмайкл 1902 жылғы Кубок пен 1903 жылғы чемпиондық кезінде іс жүзінде бас бапкер саналады. Хью Шоу 1940-жылдардың соңы мен 1950-жылдардың басында үш чемпиондық жеңді, Эдди Тернбулл, Алекс Миллер және Джон Коллинз әрқайсысы бір Лига кубогын алды, Алан Стаббс 2015–16 жылы Шотландия Кубогын жеңіп, 114 жылдық үзілісті тоқтатты, Бобби Темплтон, Берти Оулд, Алекс Маклиш және Нил Леннон екінші дивизион чемпионаттарында жеңіске жетті.

Клубтың әйелдер командасының негізі 1997 жылы Иэн және Пол Джонстондардың бастамасымен қаланды, алғашқы екі маусымда ол «Престон Атлетик» құрамында болды, 1999 жылы Hibernian Ladies атауын алды. Команда Шотландияның әйелдер кубогын 2010 жылы — сегіз жылда бесінші рет — жеңді (ер адамдар командасы осы кезде бір ғасырдан астам уақыт Кубоксыз жүрген еді), 2016, 2017 және 2018 жылдары кубок «дублін» жасады. 2020 жылғы маусым алдында клуб Hibernian Women деп қайта аталып, ойыншылар алғаш рет жартылай кәсіби келісімшарт алды, ал 2022 жылғы шілдеде әйелдер командасы ерлер клубының құрылымына толық енгізілді.