Хайдук (Сплит) тарихы

Клубты құру идеясы Прагада оқып жүрген Сплит студенттеріне келді: Спарта мен Славия арасындағы матчтан кейін олар ғасырлар бойы жұмыс істеп келген «У Флеку» сыраханасында туған қалаларына кәсіби футбол клубы қажет деп шешті. Негізін салушылар — Фабьян Калитерна, Луциан Стелла, Иван Шакич және Вьекослав Иванишевич. Клуб 1911 жылғы 13 ақпанда ресми тіркелді. Атау таңдағанда (нұсқалар арасында «Велебит», «Ускок», «Марьян», «Единство» болған) студенттер өздерінің бұрынғы ұстазы Йосип Барачқа барды, ол жастарды хайдуктарға теңеп, осы атауды алуға кеңес берді: оның айтуынша, бұл сөз халықтың ең жақсы қасиеттерін — батырлықты, адамгершілікті, достықты, бостандықты сүюді, күштілерге қарсы тұруды және әлсіздерді қорғауды білдіреді. Австро-Венгрия билігі клубтың атауын да, елтаңбасындағы шахмат торын да арандатушылық деп санады, бірақ ақыры оны футбол клубы сарбаздарды дайындаудың тәсілі болады деген уәжбен қабылдады. Хайдук Сплиттің хорватшыл тұрғындарын біріктірді, сондықтан толық атауында «хорват футбол клубы» деген сөздер және елтаңбада хорват шахмат торы бар. Бірінші матчында клуб Сплиттің автономистік партиясының командасы Кальчо Спалатоны 9:0 (6:0) ұтты, Хайдук үшін алғашқы голды Шиме Рауниг соқты.

1912 жылы Хайдук Загребте алғашқы матчын өткізіп, ХАШК-тан 2:3 жеңілді, ал 1913 жылы сол кездегі Еуропаның күшті командасы Прага Славиясынан 1:13 ұтылды. Клуб Югославия чемпионатына 1923 жылы қосылды, сол жылы Солтүстік Африкаға сапарында Марсельді 3:2 жеңіп, Сплитте жаппай мереке тудырды. Келесі жылы Югославия құрамасының Чехословакияға қарсы матчында 11 ойыншының 10-ы Хайдуктың келісімшартында тұрды. 1926 жылы клубтың 15 жылдығына орай сазгер Иво Тиярдович оған «Kraljica baluna» операттасын арнады — сол арқылы Хайдук өз операттасы бар жалғыз футбол клубына айналды. 1920–1936 жылдары клуб Далмация чемпионатына үздіксіз қатысып, біреуінен басқасының бәрін жеңіп алды. Алғашқы даңқ кезеңі 1920-жылдардың соңында келді: 1927 және 1929 жылдары Югославия чемпионы атағын алып, Орталық Еуропа кубогына жолдама жеңді. Ол кезеңнің мықты ойыншылары — Лео Лемешич, Владимир Крагич, ал Любо Бенчич 1927 жылғы маусымның ең мерген ойыншысы болды; ұзақ жыл бас бапкер болған Лука Калитерна клуб тарихының ұлы тұлғаларының біріне саналады. 6 қаңтар диктатурасы кезінде клуб атауындағы «хорват» сөзі күштеп «югослав» сөзіне ауыстырылды. 1930-жылдар сәтсіз шықты, ал 1940–41 жылдары Хайдук Хорватия бановинасының чемпионы болды; Югославия чемпионатының плей-оффы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғандықтан өткізілмей қалды.

1941 жылы Сплит Италияға қосылғанда клуб та, қала тұрғындары да ассимиляцияға қарсы шығып, «AC Spalato» деген атпен Италияның бірінші дивизионында ойнау ұсынысынан бас тартты және оккупация кезінде мүлде ойнамады. Италия капитуляциясынан кейін де Хайдук Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің кубогына қатысудан тартынды. Клуб 1944 жылы Адриатика аралдарында қайта тірілді: 7 мамырда, Сплиттің қамқоршысы Әулие Домний күні, Вис аралында Йосип Броз Тито мен британ офицерлерінің (солардың бірі Рандольф Черчилль) көз алдында Хайдук қайта құрылып, Югославия қарсыласу қозғалысының ресми командасына айналды. 23 қыркүйекте Бариде британ армиясының құрамасына 2:9 ұтылған матчты кем дегенде 40 мың көрермен тамашалады — бұл соғыс жылдарындағы ең көп көрермен жиналған ойындардың бірі; кейін азат етілген Сплитте өткен жауап матчында Хайдук 1:0 жеңді. Осы кезде клуб ақ-көк формасына қызыл жұлдыз белгісін қосты. 1945 жылы команда Мысыр, Палестина, Ливан, Сирия және Мальта арқылы шамамен 30 мың шақырым жол жүріп, 90-нан астам матч өткізді және оның 74-ін жеңді; Бейрутта Шарль де Голль Хайдукқа Азат Францияның құрметті командасы атағын берді. Соғыстан кейін Тито клубты Белградқа көшіп, Югославия халық армиясының командасы болуға шақырды, бірақ Хайдук туған қаласында ойнауды таңдады — оның орнына Партизан құрылды. Қарсыласу қозғалысымен байланысының арқасында Хайдук соғыстан кейін коммунистік билік таратпаған санаулы, әрі жалғыз ірі югослав клубы болып қалды.

1950 жылы Хайдук Югославия чемпионатын бірде-бір жеңіліссіз ұтып, Югославия ыдырағанға дейінгі 40 жылда қайталанбаған рекорд орнатты. 1950 жылғы 28 қазанда, Белград Црвена Звездасына қарсы шешуші матчтың алдында (2:1 жеңіс) студент Вьенцеслав Жувела бразилиялық жанкүйерлерден үлгі алып, Торсида жанкүйерлер ұйымын құрды — ол Еуропадағы ең көне ұйымдасқан жанкүйерлер тобы. 1951 жылы «Стари Плац» стадионының қайта жаңғыртылуы бітіп, ол клубқа отыз жылдан астам үй болды. Келесі маусымдар Хайдуктың басымдығын да, оны чемпиондықтан алшақтатуға бағытталған саяси қысымды да көрсетті: Торсида жаңа мемлекетке қауіп деп саналып, клуб басшылығына шара қолданылды, команда капитаны партиядан шығарылды, ал Жувела түрмеге жабылды. 1952–53 жылғы қысқы үзілісте Хуан Перонның шақыруымен Оңтүстік Америкаға барған команда кешігіп қайтты да, уәде етілген матч ауыстырулары болмай, негізгі құрам орнына жастар мен бірнеше тәжірибелі ойыншы ойнауға мәжбүр болды; ақыры Црвена Звезда екі ұпай артықшылықпен чемпион атанды. Келесі маусымда Владимир Беара мен Бернард Вукас құрама жиынына кешігіп келгені үшін бір айға шеттетілді де, чемпион Динамо (Загреб) болды. 1955 жылғы 3 апрельде Загребте Хайдук Динамоны 6:0 ұтып, екі ірі хорват клубы дербисіндегі ең үлкен жеңісін тіркеді және чемпион болды, бірақ Югославия футбол федерациясы оны Митропа кубогына жіберіп, Еуропа кубогының алғашқы маусымына Партизанды таңдады. Осы буынның басты жұлдыздары — қақпашы Владимир Беара мен Ұлыбританияға қарсы матчта Еуропа құрамасында ойнап, хет-трик соққан Бернард Вукас, сондай-ақ Божо Брокета, Любомир Кокеза, Славко Луштица және Ленко Грчич; Фране Матошич 739 ресми және бейресми ойында 729 гол соғып, мүлде қайталанбас клуб рекордын орнатты.

1960-жылдар клуб тарихындағы ең қиын кезеңдердің бірі болды: 1963–1966 жылдары Хайдук оннан жоғары көтерілмеді, ал онжылдықтың қалған бөлігінде төртінші орыннан асқан жоқ. 1965–66 маусымында матчтарды ұйымдастырды деп айыпталған «Планинич ісінен» кейін клубқа бастапқы жазаны — дивизионнан шығаруды — бес ұпай алу деп жеңілдетті, ал 21 голмен чемпионаттың ең мерген ойыншысы болған Петар Надовеза командаға элитада қалуға көп көмектесті. Осы онжылдықта Хайдук бір-ақ тұғыр жеңді — 1967 жылғы Кубок, ол клубтың Югославиядағы алғашқы кубогы болды және келесі жылы УЕФА ұйымдастырған турнирдегі тұңғыш қатысуға, Кубок иегерлері кубогына жол ашты. Ол кезеңнің көрнекті ойыншылары — Анте Жанетич, Ивица Хлевняк, Винко Цуцци және Андрия Анкович.

1970 жылдан 1980 жылға дейінгі кезең клубтың Югославиядағы ең табысты уақыты болды: жаңа «алтын буын» 1972–1979 жылдары бес Кубокты қатарынан және төрт чемпиондықты жеңді. 1971 жылы 16 жылдық үзілістен кейінгі чемпиондық шешуші матчта Партизанға қонақта 0:3 есебінен кейін 4:3 жеңіспен келді; Надовеза тағы да чемпионаттың ең мерген ойыншысы атанды. 1972 жылы бес қатарынан келген Кубоктың біріншісін алғаннан кейін команда алғашқы үлкен халықаралық жетістігіне жетіп, келесі жылғы Кубок иегерлері кубогының жарты финалында Лидс Юнайтедпен ойнады; ол кездегі бас бапкер Бранко Зебец болды. Оны ауыстырған жас Томислав Ивич кейін клубтың бапкерлік аңызына және Еуропадағы ең табысты жаттықтырушылардың біріне айналды — жеті түрлі елде сегіз чемпиондық жеңді. Ивичтің алғашқы үш жылында Хайдук екі чемпиондық және үш кубок алды. 1976 жылы клуб қатарынан үшінші дүркін алтын дубль жасай алар еді, бірақ маусымның соңғы кезеңіндегі даулы төрешілік шешімдер мен Партизанның Олимпияға қарсы матчтың 95-минутында соққан голы бұған кедергі болды. Ивич Аяксқа кетіп, екі жылдан кейін қайтып келді де, клубқа Югославиядағы соңғы чемпиондығын әкелді. Осы жылдары Хайдук Еуропа кубогы мен Кубок иегерлері кубогының ширек финалдарына шығып, ПСВ-ны 2:0, Арсеналды 2:1, Сент-Этьенді 4:1 ұтты. Ол буынның белгілі ойыншылары: қақпашылар Иван Каталинич пен Радомир Вукчевич; қорғаушылар Иван Булян, Зоран Вуйович, Драган Холцер, Вилсон Джони, Лука Перузович, Ведран Рожич; орта шеп ойыншылары Юрица Еркович, Дражен Мужинич, Бранко Облак; шабуылшылар Ивица Шуряк пен Славиша Жунгул. Ол кездегі клуб президенті Тито Киригин болды.

1979 жылы Хайдук архитектор Борис Магаштың жобасымен Жерорта теңізі ойындарына салынған Полюд стадионына көшті; мұнда 1990 жылғы Еуропа жеңіл атлетика чемпионаты мен 2010 жылғы IAAF Континенттік кубогы да өтті, ал жергіліктіктер аренаны «Полюд сұлуы» деп атайды. Бірақ 1980-жылдар айтарлықтай сәтсіз болды: Югославия ыдырағанға дейін клуб тек үш Кубок алды, ал сәтсіздіктер жиі жаңа стадионмен байланыстырылды — жанкүйерлер командаға тым жақын тұратын Стари Плацтан өзгеше, Полюдта шаңырақты жеңіл атлетика жолдары қоршап тұрды. Полюдтағы алғашқы маусым клубтың ең атақты халықаралық матчын берді: 1979–80 жылғы Еуропа кубогының ширек финалында кейін финалға шыққан Гамбургке қонақта 0:1 жеңілгеннен кейін үйде 3:2 жеңіс. Кейінгі жылдары Хайдук үйде Валенсияны 4:1, Бордоны 4:1, Марсельді 2:0, Университатя Крайованы 1:0, Тоттенхэмді 2:1 ұтты, ал жолдастық матчта Манчестер Юнайтедті 6:0 жеңді — бұл ағылшын клубының Англиядан тыс жердегі ең ірі жеңілісіне саналады. Клуб Мец, Штутгарт, Торино, Днепр (Днепропетровск), Университатя Крайова және Прага Спартасы сияқты қарсыластарды шығарып, 1984 жылы УЕФА Кубогының жарты финалына, 1986 жылы ширек финалына жетті. 1988 жылы Марсельге қарсы Кубок иегерлері кубогының үй матчында трибунадан көзден жас ағызатын газ жіберілгендіктен ойын Хайдук 2:0 алда тұрғанда тоқтатылып, қарсыласқа 0:3 есебімен техникалық жеңіс берілді, ал клуб екі жылға УЕФА турнирлерінен шеттетілді. Ел ішінде Хайдук онжылдық бойы Динамо (Загреб), Партизан және Црвена Звездамен бірге «үлкен югослав төрттігін» құрап, кестенің жоғарғы бөлігінде жүрді, бірақ Хорватия тәуелсіздік алғанға дейін чемпиондық ала алмады. Ол кезеңнің көрнекті ойыншылары — қақпашылар Иван Пудар мен Зоран Симович; қорғаушылар Боро Приморац, Бранко Милюш, Ерко Типурич; орта шеп ойыншылары Блаж Слишкович, Иван Гудель, Зоран Вулич, Альоша Асанович, Стипе Андриящевич, Драгутин Челич; шабуылшы Златко Вуйович. Югославия дәуірінің соңында клубта кейін 1998 жылғы әлем чемпионатының қола жүлдегерлері болған Игор Штимац, Роберт Ярни, Ален Бокшич, Никола Еркан және Славен Билич ойнай бастады. 1990 жылы Австралияға сапарында Хайдук қызыл жұлдыздың орнына хорват шахмат торы бар дәстүрлі елтаңбасын қайтарды, ал 1991 жылғы 8 мамырда Белградта сол жылғы Еуропа чемпионы Црвена Звездадан Бокшичтің голымен ұтып, тарихтағы соңғы Югославия Кубогын жеңді — Титоның кубогы содан бері клубта мәңгілік сақтауға қалды.

Хорватия чемпионатының алғашқы төрт жылында Хайдук бас қарсыласы Динамодан табыстырақ болып, үш чемпиондық, екі Кубок және екі Суперкубок жеңді. 1994–95 маусымы тәуелсіз Хорватия кезеңіндегі ең табысты маусым болып қалды: УЕФА Чемпиондар лигасының топтық сатысында клуб Бенфикадан кейінгі екінші орынды алып, Стяуа мен Андерлехттен жоғары тұрды, ширек финалда кейін жеңімпаз болған Аяксқа 0:0 және 0:3 есебімен ұтылды, ал ел ішінде тарихындағы бірінші және әзірге соңғы алтын дублін жасады. Сол құрамда Милан Рапаич, Ивица Морнар, Томислав Ерцег, Горан Вучевич сияқты жастармен қатар Штимац, Вулич, Асанович, Тончи Габрич ойнады. Дегенмен клуб қаржылық тұрғыда нашар басқарылып, шоты бұғатталуына апарған үлкен шығын жинақталды. 1995–2000 жылдары Хайдук бірде-бір тұғыр жеңген жоқ және байырақ, саяси тұрғыда артықшылығы бар Динамоның (сол кезде «Кроация Загреб») көлеңкесінде қалды; жанкүйерлердің наразылығы басшылықтың ауысуына әкелді. 2001 жылы Вараждинде Вартекске қарсы 4:2 жеңіспен клуб қайта чемпион болды. Кейін ол 2003 жылы Кубок, 2004 және 2005 жылдары чемпиондық алды, Динамоның жас капитаны Нико Кранчарды және атақты бапкер Мирослав Блажевичті шақырды, бірақ қаржылық және саяси басқару құлағанда нәтижелер де құлады: онжылдықтың қалған бөлігінде клуб қарсыласынан кейін қалып, бапкерлер мен басшыларды жиі ауыстырды, еуропалық сахнада Шелбурнге ұтылу және Дебрецендерге үйде 0:5 жеңілу сияқты сәтсіздіктерге ұшырады. 2009 жылы клуб Сплит қаласына тиесілі акционерлік қоғам болып қайта құрылды. 2010 жылы Хайдук бес жылдағы алғашқы тұғырын — Хорватия Кубогын жеңіп, 2010–11 жылғы УЕФА Еуропа лигасының топтық сатысына шықты; бұл 1994 жылдан кейінгі алғашқы жағдай болды, ал үйде Динамо (Бухарест) 3:0, Униря 4:1 және Андерлехт 1:0 есебімен ұтылды. 1990–2000-жылдардың көрнекті ойыншылары арасында қақпашылар Стипе Плетикоса, Даниел Субашич, Тончи Габрич; қорғаушылар Штимац, Игор Тудор, Дарио Срна; орта шеп ойыншылары Рапаич, Ненад Пралия, Дин Рачуница, Кранчар, Йосип Скоко, Иван Леко, Срджан Андрич, Сенияд Ибричич; шабуылшылар Ардиан Козникý, Никола Калинич және Ерцег бар.

2011 жылғы 13 ақпанда клуб жүз жылдығын Сплитте және бүкіл Хорватияда үлкен мерекемен атап өтті: қала Хайдуктың тулары мен плакаттарына толды, аспанда отшашу берілді, ал команда чех тамырларына құрмет ретінде Прага Славиясымен жолдастық матч өткізіп, 0:2 ұтылды. Торсида бастаған жанкүйерлер клубты саяси басқарудан құтқару жолындағы күресін жалғастырды: 2009 жылғы «Dite puka» бастамасы нәтиже бермегенімен, 2011 жылдың шілдесінде Германия мен Швеция үлгісінен шабыт алып, «Naš Hajduk» («Біздің Хайдук») қауымдастығына ұйымдасқан жанкүйерлер бақылау кеңесінің мүшелерін сайлау құқығына қол жеткізді — сөйтіп Хайдук Хорватия жоғарғы лигасында жанкүйерлер иелігіндегі жалғыз клубқа айналды. Қазіргі акциялардың 65,92 пайызы Сплит қаласына, 30,60 пайызы «Naš Hajduk» қауымдастығына тиесілі. 2012 жылы бұрынғы президенттердің кесірінен клуб 100 миллион кунадан асатын қарызға батып, банкроттыққа бір қадам жақындады; 15 қазанда мэрия алдына жиналған жанкүйерлер қала басшылығын несиені кепілдендіруге көндіріп, ұзақ күткен қаржылық сауығу басталды. Осы кезеңнің жетістіктері арасында Интерді қонақта 2:0 ұту және 2012–13 жылғы Хорватия Кубогы бар. 2016 жылдың соңында клубта 43 339 мүше болды, 2023 жылдың қыркүйегінде тарихында бірінші рет 100 мыңға жетті, 2025 жылы 120 мыңға жақындады.

2020-жылдарда еуропалық сахнадағы сәтсіздіктер жалғасты: клуб 2019–20 жылғы Еуропа лигасының бірінші іріктеу кезеңінде мальталық Гжира Юнайтедтен, 2021–22 жылғы Конференция лигасының екінші кезеңінде қазақстандық Тобылдан ұтылды. 2021 жылдың ақпанында Хайдук Марко Ливаяны алды, ол 2021–22 маусымын 28 голмен чемпионаттың ең мерген ойыншысы ретінде түйіндеп, бір маусымдағы клуб рекордын жаңартты (бұған дейінгі көрсеткіштер — Лео Лемешичтің 1934–35 жылдардағы 26 голы мен Златко Вуйовичтің 25 голы), ал келесі маусымда 19 голмен тағы да ең мерген ойыншы болды. Клуб 2021–22 және 2022–23 жылдары Хорватия Кубогын қатарынан екі рет жеңді, ал 2022–23 жылғы УЕФА Жастар лигасының финалына шықты. 2024 жылдың көктемінде Хорватия Кубогының жарты финалында Динамодан үйде 0:1 ұтылу және чемпиондық жарыстан құлау (клуб алғашқы 19 турдың 13-інде көш бастап тұрған) басшылық ауысуына алып келді: президент Лукша Якобушич пен бас бапкер Мислав Карогланның кетуінен кейін президент болып Иван Билич сайланды, спорттық директор қызметіне жақында мансабын аяқтаған шабуылшы Никола Калинич тағайындалды, ал 2024 жылдың маусымында бас бапкер болып Дженнаро Гаттузо келді; шілдеде клуб Иван Ракитичпен келісімшартқа қол қойды. Гаттузо маусым соңында кетіп, Италия құрамасын басқарды.

Клуб тұңғыш матчын хорват елтаңбасын білдіретін қызыл-ақ тік жолақты формада ойнады, бірақ Австрия билігі хорват түстерін пайдалануға тыйым салғандықтан, ол қызыл-көк жолақты форманы киді. 1914 жылы ақ жейде, көк шолақ шалбар және көк ұйық таңдалды — бұл көк теңіздегі ақ желкендердің белгісі. Содан бері ақ түс клубтың символына айналып, «Били» («Ақтар») лақап аты орнықты; командаға «Majstori s mora» («Теңізден келген шеберлер») деген ат та берілген. Қонақтағы формасы хорват туын білдіретін қызыл-көк жолақтардан тұрады. Елтаңба 25 қызыл-ақ шахмат торынан, оны қоршаған көк лентадан және екі жағындағы екі ақ тік сызықтан құралған; олардың мағынасы туралы әртүрлі болжам бар — төрт негізін салушының, теңдік белгісінің немесе тырнақшаның нышаны. Бүгінгі елтаңба 1911 жылы Вьекослав Иванишевич жасаған түпнұсқаға дерлік сәйкес: оның алғашқы 20–30 көшірмесін Сплиттегі монастырь монахтары қолмен тігіп шығарған, ал жария түрде ол 1926 жылы Тиярдовичтің операттасының қоюлымында көрінді. 1945 жылдан 1990 жылға дейін елтаңбаның орнында антифашизмнің белгісі — қызыл жұлдыз болды.

Клуб рекордтары: ресми матчтардың саны бойынша алда Ведран Рожич (1972–1984 жылдары 12 маусымда 390 ойын), барлық турнирлерде ең көп гол соққан — Фране Матошич (211 ресми гол), еуропалық турнирлерде — Златко Вуйович (19 гол). Көрермен рекорды 1982 жылғы 28 ақпанда Динамоға (Загреб) қарсы матчта тіркелген — 62 000 адам; тек орындықты стадион дәуіріндегі рекорд 2009 жылғы 22 ақпандағы Динамоға қарсы ойында 38 000 болды. Полюдқа көшкенге дейін клуб 1911–1979 жылдары Кода-старе-Плинаре стадионында ойнады, оны кейін сплиттіктер Стари Плац деп атап кетті; онда 3 148 матч өтіп, 9 542 гол соғылды, 11 чемпиондық және алты кубок жеңілді. Ең ірі жеңістері: чемпионаттағы алғашқы бәсекелі матчта Кальчо Спалатоны 9:0, Югославия кезеңінде 1934 жылы Сараево Славиясын 14:0, Хорватия чемпионатында 1994 жылы Радникті 10:0, еуропалық турнирде 2002 жылы фарер клубы Гётуды 8:0. Ең ауыр жеңілістері — 1993 жылы Аякстан 0:6 және 2001 жылы Вартекстен 1:5.

Хайдуктың басты қарсыласы — Динамо (Загреб), олардың матчтары «Мәңгілік дерби» деп аталады. Бұрын серб клубтары Црвена Звезда мен Партизанға қарсы ойындар да принципті саналған, ал Риекаға қарсы матч «Адриатика дербиі», Шибеникке қарсы ойын «Далмация дербиі» деп аталады. Жанкүйерлер ұйымы Торсида 1950 жылғы 28 қазанда Загребте студенттер Анте Дорич, Анте Иванишевич және Вьенцеслав Жувеланың бастамасымен құрылған; атауы бразилиялық жанкүйерлерден алынып, португал тіліндегі «torcer» («қолдау») сөзінен шығады, ұраны — «Хайдук мәңгі жасайды». Торсида мүшелері Полюдтың солтүстік трибунасында жиналады, ал негізінен Хорватия мен Германияда, сондай-ақ АҚШ, Ирландия және Австралияда 50-ден астам жанкүйерлер клубы бар. 1994 жылдан бері жанкүйерлер маусымның үздік ойыншысына «Хайдуктың жүрегі» атты жүлдені беріп келеді. Клуб Прага Славиясы, Бенфика, Сент-Этьен және Гурник Забже жанкүйерлерімен достық қарым-қатынас орнатқан. Хайдук 1980 жылғы «Velo Misto» телесериалының басты тақырыбы болды — өз тарихы туралы тарихи драма түсірілген санаулы футбол клубының бірі.