Италия тарихы

Италия — халықаралық футболдағы ең табысты құрамалардың бірі. Әлем чемпионатын төрт мәрте (1934, 1938, 1982 және 2006) жеңіп алған, әлем чемпионы атағын сәтті қорғаған алғашқы команда болды, сондай-ақ 1970 және 1994 жылдары финалда жеңіліп қалды. Еуропа чемпионатын екі рет (1968 және 2020) ұтып, 2000 және 2012 жылдары финалға шықты, 1936 жылғы Олимпиада ойындарының футбол турнирінде алтын медаль алды. Бұған қоса 2013 жылғы ФИФА Конфедерациялар кубогында және 2021, 2023 жылдардағы УЕФА Ұлттар лигасында үшінші орын иеленді. Құрама ФИФА рейтингінің бірінші сатысына 1993 және 2007 жылдары көтерілді.

Италия құрамасын құруға алғашқы талпыныс 1899 жылғы 30 сәуірде болды: Туринде итальяндық құрама Швейцария командасынан 0:2 есебімен жеңілді. Ресми түрдегі бірінші матч 1910 жылғы 15 мамырда Миланда өтті — Италия Францияны 6:2 есебімен ұтты, тұңғыш голды Пьетро Лана соқты, командаға Калі капитандық етті. Ресми турнирдегі алғашқы табысы — 1928 жылы Амстердамдағы Олимпиада ойындарындағы қоңырау жүлде: жартыфиналда Уругвайдан жеңілгеннен кейін Египетті 11:3 ұтып, үшінші орын алды. Орталық Еуропа халықаралық кубогының 1927–1930 және 1933–1935 жылғы додаларында Италия бес команданың ішінде екі жолы да 11 ұпаймен бірінші болды. 1936 жылғы 15 тамызда Берлин Олимпиадасының финалында Австрияны қосымша уақытта 2:1 ұтып, алтын медаль алды.

1930 жылы Уругвайдағы тұңғыш әлем чемпионатына қатысудан бас тартқан Италия бас бапкер Витторио Поццо тұсында, шабуылшы Джузеппе Меаццаның ойынымен, турнирдің 1934 және 1938 жылғы екі додасын қатарынан жеңіп алды. 1934 жылғы чемпионат Италияда өтті; құрама әлем чемпионатындағы алғашқы матчында Римде АҚШ-ты 7:1 ұтты, финалда Чехословакияны қосымша уақытта 2:1 (Раймундо Орси мен Анджело Скьявионың голдары) еңсеріп, тұңғыш тәжге қол жеткізді. 1938 жылы Францияда өткен финалда Венгрия 4:2 есебімен ұтылды — екі голды Джино Колаусси, екеуін Сильвио Пиола соқты.

1949 жылғы авиақырсықта алдыңғы бес Серия А тәжін алған «Торино» ойыншылары қаза болды, олардың арасында құраманың негізгі құрамындағы он бір футболшының оны бар еді. Күші кеміген Италия 1950 жылғы әлем чемпионатында бірінші кезеңнен әрі аса алмады; жаңа апаттан қорыққан команда турнирге кемемен барды. 1954 және 1962 жылдары да топтық кезеңнен өтпей қалды, 1958 жылғы чемпионатқа іріктеудің соңғы матчында Солтүстік Ирландиядан 1:2 жеңілгендіктен жолдама алмады. 1960 жылғы тұңғыш Еуропа чемпионатына қатыспады, 1964 жылғы турнирдің іріктеуінде КСРО құрамасынан ұтылды. 1966 жылғы әлем чемпионатында турнирдің үміткері саналған азурриді жартылай кәсіби Солтүстік Корея құрамасы 1:0 есебімен топтық кезеңде тоқтатты; елге қайтқан командаға әуежайда наразы жанкүйерлер жеміс-жидек пен шіріген қызанақ лақтырды.

1968 жылы Италия Еуропа чемпионатын өз үйінде өткізіп, турнирге қатысқан тұңғыш жолы жеңіп алды. Римдегі финалда Югославиямен қосымша уақыттан кейін 1:1 болды, ол кездегі ережеге сай матч бірнеше күннен соң қайта ойналды — бұл Еуропа немесе әлем чемпионаты финалының қайта өткізілген жалғыз жағдайы. 1968 жылғы 10 маусымдағы қайталанған финалда Италия Джиджи Рива мен Пьетро Анастазидің голдарымен 2:0 ұтты. 1970 жылғы әлем чемпионатында Джачинто Факкетти, Джанни Ривера, Джиджи Рива секілді еуропа чемпиондары мен жаңа орталық шабуылшы Роберто Бонинсеньяның арқасында команда 32 жылдан кейін финалға шықты; жартыфиналда Батыс Германияны қосымша уақытта 4:3 ұтқан «Ғасыр матчы» футбол тарихындағы ең әйгілі кездесулердің біріне айналды (жеті голдың бесеуі қосымша уақытта соғылды). Финалда Бразилиядан 1:4 жеңілді. Бұл буынның кезеңі 1974 жылғы әлем чемпионатында Польшадан 1:2 ұтылып, топтық кезеңде аяқталды.

1970 жылдардың екінші жартысында әуелі Фульвио Бернардини, кейін бас бапкер Энцо Беарзот тұсында жаңа буын қалыптасты. 1978 жылғы әлем чемпионатында Италия турнирде болашақ чемпион, үй иесі Аргентинаны ұтқан жалғыз команда болды, ал үшінші орын матчында Бразилиядан 1:2 жеңілді. 1980 жылғы Еуропа чемпионатын Италия өзі қабылдады; Испания мен Бельгиямен тең түсіп, Англияны 1:0 ұтқан құрама үшінші орын матчында Чехословакиядан 11 метрлік доптар сериясында 8:9 ұтылды. 1982 жылғы әлем чемпионатына Серия А-дағы келісімді ойын мен заңсыз бәс тігу жанжалынан кейін (жазаға Паоло Росси де тартылған) келген Италия Польша, Перу және Камерунмен тең түсіп, келесі кезеңге өтті. Екінші топтық кезеңде Аргентина 2:1 ұтылды, ал Бразилияға қарсы тарихи матчта Россидің хет-тригі жеңіс әкелді (3:2); жартыфиналда Польшаны да Росси екі голмен еңсерді. 1982 жылғы 11 шілдедегі Мадридтегі финалда Батыс Германия 3:1 есебімен ұтылды (Росси, Марко Тарделли, Алессандро Альтобелли), ал Антонио Кабрини бірінші тайымда 11 метрлікті пайдаланбаған еді. Росси алты голмен «Алтын бутса» мен турнирдің үздік ойыншысына берілетін «Алтын доп» жүлдесін алды, 40 жастағы капитан-қақпашы Дино Зофф әлем чемпионы атағын алған ең жасы үлкен футболшы болды. Одан кейін Италия 1984 жылғы Еуропа чемпионатына іріктелмей қалды, 1986 жылғы әлем чемпионатында 1/8 финалда Франциядан ұтылды.

1986 жылы құраманы Адзельо Вичини басқарды: ол Вальтер Дзенга мен Джанлука Виалли сынды ойыншыларға сүйеніп, жастарға жол ашты. 1988 жылғы Еуропа чемпионатының жартыфиналында азуррини КСРО құрамасы тоқтатты. 1990 жылы Италия әлем чемпионатын екінші рет қабылдады; шабуылда Сальваторе Скиллачи мен жас Роберто Баджо ойнады, команда алғашқы бес матчында бірде-бір гол өткізбеді, бірақ Неапольдегі жартыфиналда әлем чемпионы Аргентинадан 1:1-ден кейін 11 метрліктер сериясында 3:4 жеңілді. Барида өткен үшінші орын кездесуінде Англия 2:1 ұтылды, жеңіс голын 11 метрліктен соққан Скиллачи алты голмен турнирдің үздік снайпері атанды. 1992 жылғы Еуропа чемпионатына іріктелмегеннен кейін Вичинидің орнына Арриго Сакки келді, 1993 жылдың қарашасында Италия ФИФА рейтингінде бірінші орынға шықты. 1994 жылғы АҚШ-тағы әлем чемпионатында Роберто Баджо 1/8 финалда Нигерияға, ширек финалда Испанияға және жартыфиналда Болгарияға қарсы шешуші голдар соқты, бірақ Лос-Анджелестегі финалда 0:0-ден кейінгі әлем чемпионаттары тарихындағы тұңғыш 11 метрліктер сериясында Италия Бразилиядан 2:3 ұтылды — шешуші добын Баджо соқпай кетті.

Сакки тұсында Италия 1996 жылғы Еуропа чемпионатына іріктелді, бірақ топтық кезеңде тоқтады: Германиямен соңғы матчта Джанфранко Дзола 11 метрлікті пайдаланбай, есеп 0:0 болып қалды. 1998 жылғы әлем чемпионатына Ресейге қарсы плей-офф арқылы шыққан команда ширек финалда болашақ чемпион Франциямен 0:0 ойнап, 11 метрліктерде 3:4 жеңілді; осы турнирде екі гол соққан Баджо үш түрлі әлем чемпионатында гол соққан жалғыз итальяндық болып қалды. 2000 жылғы Еуропа чемпионатында бұрынғы капитан Дино Зофф басқарған құрама қатарынан төрт жеңіске жетіп, жартыфиналда үй иесі Нидерландыны 11 метрліктерде еңсерді: қақпашы Франческо Толдо матчта бір, серияда екі добты қағып алды, ал Франческо Тотти айыппұлын «қасықпен» соқты. Финалда Италия қосымша уақытта «алтын гол» соққан Франциядан 1:2 ұтылды; жеңілістен кейін Зофф қызметінен кетті.

2000 жылы құраманы Джованни Траппаттони басқарды. 2002 жылғы әлем чемпионатында Эквадорды 2:0 ұтқан Италия бірнеше даулы матчтан кейін 1/8 финалда үй иесі Оңтүстік Кореядан 1:2 жеңілді; ойыншылар мен бапкер төрешілердің шешімдеріне қатты наразы болды. 2004 жылғы Еуропа чемпионатында Дания мен Швециямен тең түсіп, Болгарияны ұтқан құрама үш команда бес ұпаймен теңескен соң қосымша көрсеткіш бойынша қош айтысты.

Траппаттонидің орнына келген Марчелло Липпи тұсында Италия 2006 жылғы әлем чемпионатында топта бірінші болып, 1/8 финалда Австралияны 1:0, ширек финалда Украинаны 3:0, жартыфиналда үй иесі Германияны қосымша уақыттың соңғы минуттарында 2:0 ұтты. 2006 жылғы 9 шілдедегі финалда Францияға қарсы Зинедин Зидан 11 метрліктен есеп ашты, Марко Материацци бұрыштан соң есепті теңеді, ал қосымша уақытта Зидан Материацциге бас соққаны үшін ойыннан шығарылды; 11 метрліктер сериясында Италия 5:3 ұтып, төртінші әлем тәжін алды, шешуші добын Фабио Гроссо соқты. ФИФА турнирдің символикалық құрамасына жеті итальяндықты енгізді, Джанлуиджи Буффон үздік қақпашыға берілетін Лев Яшин жүлдесін алды — ол жеті матчта екі-ақ гол өткізіп, 460 минут қақпасын таза сақтады. Чемпиондарға Италияның «Кавальере» орденіне ие болды.

Липпиден кейінгі жылдар құлдыраумен есте қалды. Роберто Донадони құраманы 2008 жылғы Еуропа чемпионатына жеткізді, бірақ азурри ширек финалда 11 метрліктерде Испаниядан ұтылды. 2009 жылғы Конфедерациялар кубогында Италия топтық кезеңнен өтпеді, ал қайта тағайындалған Липпимен 2010 жылғы әлем чемпионатында әрекеттегі чемпион ретінде топта соңғы орын алды — әлем чемпионатында бірде-бір матч ұтпаған тұңғыш жағдай болды. Чезаре Пранделли тұсында құрама 2012 жылғы Еуропа чемпионатының финалына шығып (жартыфиналда Германияны Марио Балотеллидің екі голымен 2:1 ұтқан), Испаниядан 0:4 ұтылды; 2013 жылғы Конфедерациялар кубогында үшінші орын алды. 2014 жылғы әлем чемпионатында Англияны 2:1 ұтқаннан кейін Коста-Рика мен Уругвайдан 0:1 жеңіліп, топтық кезеңде тоқтады, содан соң Пранделли қызметінен кетті. Антонио Конте басқарған кезде Италия еуропалық іріктеу матчтарында 50 ойын бойы жеңіліс көрмеу межесіне жетті, 2016 жылғы Еуропа чемпионатында 1/8 финалда әрекеттегі чемпион Испанияны 2:0 ұтты, ал ширек финалда Германиядан 1:1-ден кейін 11 метрліктерде ұтылды. Джан Пьеро Вентура тұсында 2018 жылғы әлем чемпионатының плей-оффында Швециядан екі матч жиынтығымен 0:1 жеңілген Италия 1958 жылдан бергі тұңғыш рет турнирге шыға алмады; содан кейін Андреа Барцальи, Даниеле Де Росси және капитан Джанлуиджи Буффон құрамамен қош айтысты.

2018 жылдың мамырында бас бапкер болған Роберто Манчини тұсында құрама 2020 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеуінде оң матчтың барлығын ұтып, мінсіз көрсеткішпен жолдама алды. COVID-19 пандемиясына байланысты бір жылға ауысқан турнирде Италия А топтығын бірінші орынмен, гол өткізбей аяқтады — Еуропа чемпионаттары тарихында топтық кезеңдегі үш матчты да қақпасын таза сақтап жеңген алғашқы команда болды. 1/8 финалда Австрия қосымша уақытта 2:1, ширек финалда Бельгия 2:1 ұтылды, жартыфиналда Испания 11 метрліктерде еңсерілді. 2021 жылғы 11 шілдедегі финалда Уэмблиде үй иесі Англиямен 1:1-ден кейінгі айыппұл соққылары сериясында жеңіске жетіп, 1968 жылдан кейінгі екінші еуропалық тәжді алды; Джанлуиджи Доннарумма турнирдің үздік ойыншысы атанды. 2018–2021 жылдары Италия ресми матчтарда қатарынан 37 ойын бойы жеңіліс көрмеу рекордын орнатты (бұл көрсеткішті 2026 жылы Испания асырды); серия 2021 жылдың қазанында Ұлттар лигасының финалдық кезеңінде Сан-Сирода Испаниядан 1:2 ұтылумен үзілді, бірақ құрама Бельгияны 2:1 ұтып, үшінші орын алды.

2021 жылдан кейін итальян футболында дағдарыс кезеңі басталды. 2022 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде топта Швейцариядан екі ұпай қалып қалған Италия плей-офф жартыфиналында Солтүстік Македониядан 0:1 ұтылды — бұл іріктеуде өз үйінде көрген тұңғыш жеңілісі болды және құрама қатарынан екінші рет чемпионатқа шықпады. 2022 жылғы 1 маусымда Финалиссимада Америка кубогының жеңімпазы Аргентинадан 0:3 жеңілді, ал 2023 жылғы Ұлттар лигасының финалдық кезеңінде Испаниядан 1:2 ұтылып, үшінші орын матчында Нидерландыны 3:2 ұтты. 2023 жылдың тамызында бес жыл жұмыс істеген Манчини кетіп, орнына Лучано Спаллетти келді; ол құраманы 2024 жылғы Еуропа чемпионатына тікелей жеткізді, бірақ турнирдің 1/8 финалында Швейцариядан 0:2 жеңілді. 2025 жылдың маусымында Ослода Норвегиядан 0:3 ұтылғаннан кейін Спаллетти қызметінен алынып, әлем чемпионы атағын алған Дженнаро Гаттузо бас бапкер болды. Италия қатарынан үшінші мәрте плей-оффқа түсті: 2026 жылғы 31 наурызда жартыфиналда Солтүстік Ирландияны 2:0 ұтқанымен, Босния және Герцеговинада 1:1-ден кейін 11 метрліктерде жеңіліп, әлем чемпионатына қатарынан үшінші рет іріктелмей қалды. Екі күннен соң Габриеле Гравина федерация президенттігінен, Буффон делегация басшылығынан, Гаттузо бапкерліктен кетті. 2026 жылдың 28 шілдесінде FIGC-тің жаңа президенті Роберто Манчинидің құрамаға қайта келгенін, Клаудио Раньеридің федерацияның техникалық директоры болғанын жариялады. Италияда бас бапкер дәстүр бойынша техникалық комиссар (commissario tecnico, CT) деп аталады: 1967 жылға дейін командаға техникалық комиссия жетекшілік ететін.

Италияның ең принципті қарсыластары — Бразилия, Франция, Германия, аздап Испания мен Англия. Бразилиямен кездесулер Әлемдік дерби аталады: екі құрама жалпы тоғыз әлем тәжін алған, әлем чемпионаттарында бес рет, оның ішінде 1970 және 1994 жылдардың финалдарында ойнаған. Франциямен қарым-қатынас 1910 жылғы алғашқы матчтан бастау алады; ең есте қалар кездесулер — 2006 жылғы әлем чемпионатының финалы мен 2000 жылғы Еуропа чемпионатының финалы. Германиямен әлем чемпионаттарында бес рет тірескен (1970 жылғы «Ғасыр матчы» мен 1982 жылғы финал), ал ірі турнирлерде немістер Италияны 2016 жылғы Еуропа чемпионатының ширек финалына дейін бірде-бір рет ұтпаған. Испаниямен матчтар Жерорта теңізі дербиі деп аталады, бетпе-бет тартыс 1920 жылдан жалғасады және 2008, 2012, 2016, 2020 жылдардағы Еуропа чемпионаттарында жаңа қарқын алды.

1910 жылғы дебютте Италия ақ жейде киді, себебі форманың түсі туралы шешім қабылданбаған еді. 1911 жылғы 6 қаңтарда Миланда Венгриямен өткен жолдастық матчта көк (Савой көгі) жейде кигізілді — бұл түс Савой әулетінің гербінен алынған, содан бері команда азурри (көктер) деген атқа ие. Құрамның екінші лақап аты — La Nazionale. 1930 жылдары Бенито Муссолини режимінің бұйрығымен қара форма пайдаланылды, ол 1935 жылғы 17 ақпанда Римде Францияға қарсы матчта дебют жасады, 1938 жылғы әлем чемпионатында да бір рет киілді. 1946 жылы республика жарияланғаннан кейін көк-ақ форма қайтарылып, елтаңбадан Савой крестінің орнына тек триколор қалды. 1954 жылы қалқанның үстіне ITALIA жазуы, 1982 жылы FIGC аббревиатурасы қосылды, 1983 жылы әлем чемпионатындағы үш жеңісті білдіретін үш алтын жұлдыз пайда болды, 2006 жылғы жеңістен кейін төртінші жұлдыз қосылды. Форманың белгілі тұңғыш өндірушісі — 1974 жылы Adidas, 2003–2022 жылдары Puma, 2023 жылдан бері қайта Adidas.

Жеке рекордтар бойынша құрама сапында ең көп матч өткізген ойыншы — Джанлуиджи Буффон (176 ойын; соңғы кездесуін 2018 жылдың наурызында Аргентинаға қарсы жолдастық матчта өткізді), ең көп гол соққан — Джиджи Рива (35 гол). Бапкерлер арасында ең көп матч Энцо Беарзоттың есебінде — 104 ойын. Тарихындағы ең ірі жеңісі — 1948 жылғы 2 тамызда Брентфордта АҚШ құрамасын 9:0 ұтуы, ең ауыр жеңілісі — 1924 жылғы 6 сәуірде Будапештте Венгриядан 1:7 ұтылуы. 2026 жылдың 7 маусымындағы дерек бойынша құрама 899 ресми матч өткізіп, 481 жеңіске жетті, 242 рет тең түсті, 176 рет жеңілді, 1575 гол соғып, 890 гол өткізді; қатарынан ең көп жеңіс сериясы — 13 матч.