Латвия тарихы

Латвия футбол одағы 1920 жылы құрылды, сол арқылы ұлттық құрама жасақталды. Бірінші ресми халықаралық матчын 1922 жылғы 24 қыркүйекте Эстониямен өткізіп, 1:1 тең түсті; құрама тарихындағы алғашқы голды шабуылшы Эдвинс Барда соқты. Сол жылы Латвия ФИФА-ға кірді. 1924 жылы Париждегі Олимпиада ойындарына қатысып, жалғыз кездесуінде Франциядан 0:7 жеңілді. Алғашқы жеңісіне 1924 жылғы 18 қазанда Эстонияны 2:0 еңсеру арқылы қол жеткізді. 1928 жылы Латвия тұңғыш Балтық кубогының иегері болды. 1920-жылдардағы көрнекті ойыншылары арасында қақпашы Арвидс Юргенс, Барда ағайындылары — Эдвинс, Арвидс, Рудолфс, сондай-ақ Волдемарс Гравелис, Арнолдс Тауриньш пен Албертс Шейбелис болды.

1930-жылдар құрама үшін өсу кезеңі саналды, әсіресе 1936–1938 жылдары австриялық бапкер Рудольф Штанцль тұсында. 1938 жылғы әлем чемпионатының іріктеу турнирінде Латвия Австрия мен Литва бар 8-топқа түсті: Ригада Литваны 4:2 (Фрицис Канепстің хет-триги және Илья Вестерманстың голы), Каунаста 5:1 (Канепс, Вацлавс Бордушко және Вестерманс екі-екі гол салды) еңсерді, бірақ шешуші кездесуде Австриядан қонақта 1:2 ұтылды. 1938 жылғы сәуірде Австрия Аншлюсқа байланысты турнирге қатысу құқығынан айырылды, алайда ФИФА топтың екінші орын иесі Латвияны оның орнына шақырмады. Соғысқа дейінгі кезеңде, 1922–1940 жылдары, құрама 99 ресми матч өткізді; соғысқа дейінгі ең үздік ойыншысы деп 63 кездесуде 21 гол соққан Эрикс Петерсонс саналады. Басқа белгілі футболшылары — Янис Лидманис, Эрикс Райстерс, Янис Розитис, Фрицис Канепс, Илья Вестерманс, Александрс Ванагс. Соғысқа дейінгі соңғы матчын 1940 жылғы 18 шілдеде Эстониямен өткізіп, 1:2 жеңілді.

1940 жылы Латвия Кеңес Одағының құрамына күштеп қосылғаннан кейін ұлттық құрама 50 жылдан астам уақыт халықаралық сахнадан жоғалды. Кеңестік жүйеде жергілікті ойыншылар тек Латвия КСР-ін немесе КСРО жалауын жамылып өнер көрсете алды. КСРО халықтарының Спартакиадасында Латвияны Ригадағы «Даугава» клубы білдірді: 1956 жылы төрт матчта үш жеңіс, бір жеңіліс (доп айырмасы 10:7), 1979 жылы бір жеңіс және бес жеңіліс (10:16) болды. Латвия КСР құрамасы Балтық кубогына 1976 жылға дейін қатысып келді.

1990 жылы Латвия футбол федерациясы қайта құрылды, ел тәуелсіздігін қалпына келтіргеннен кейін Латвия ФИФА-ға қайта мүше болды. 1991 жылғы желтоқсанда қалпына келтірілген құраманың тұңғыш бас бапкері болып Янис Гилис тағайындалды; оның көмекшілері Вадимс Улбергс пен Владимирс Бешкаревс болды. 1992 жылғы 8 сәуірде, 52 жылдық үзілістен кейін, құрама Бухарестте Румыниямен ойнап 0:2 жеңілді — бұл Латвия тарихындағы 100-ші матч болды, кездесуді 10 мың көрермен көрді. Алғашқы жеңісі 1992 жылғы 10 шілдеде келді: Эстонияны Айнарс Линардстың екі голымен 2:1 ұтты.

1994 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Латвия Испаниямен (0:0) және Еуро-1992 жеңімпазы Данияға қарсы (0:0) тарихи тең ойындар өткізді, бірақ Испаниядан 0:5, Ирландиядан 0:4 ұтылып, жеті команданың арасында 6-орынмен тәмамдады. Еуро-1996 іріктеуінде Австрия мен Солтүстік Ирландияны жеңді, ал ең есте қаларлық кездесуі Портуда Португалиядан 2:3 жеңілген матч болды: бірінші бөлімнен кейінгі 0:3 есебінен соң жас шабуылшы Витс Римкус екі гол соғып, бес матчта бес голмен іріктеудің үздік доп авторы атанды. Сол жылдары Имантс Блейделис, Андрейс Штолцерс, Игорс Степановс сияқты ойыншылар жарқырай көрінді. 1998 жылғы әлем чемпионаты іріктеуінде Беларусь пен Эстонияны еңсерді. 1997 жылдың соңында Гилис қызметінен кетті.

Құрама тарихындағы ең үлкен табысы Александрс Старковс тұсында келді. 2001 жылы «Сконто» клубының тәжірибелі бапкері құрамаға басшылық ете бастады. Еуро-2004 іріктеуінде Латвия Швециямен 0:0 тең түсіп, Польшаны 1:0 ұтты, күзде Венгрияны 3:1, Швецияны 1:0 еңсеріп, топта екінші орынға шығып, плей-оффқа жолдама алды. Жаңа шабуыл көшбасшысы Марис Верпаковскис болды. 2003 жылғы қарашада плей-оффта Латвия 2002 жылғы әлем чемпионатының жартылай финалисті Түркияға қарсы шықты: Ригада Верпаковскистің жалғыз голымен 1:0 жеңді, Ыстамбұлдағы жауап матчында 0:2 артта қалғанымен, Юрис Лайзанс пен Верпаковскис есеп ашып, 2:2 тең түсті. Жалпы есептегі 3:2 жеңіс құрамаға тарихында тұңғыш рет Еуропа чемпионатына жол ашты.

Португалиядағы Еуро-2004-те Латвия Чехия, Германия және Нидерланды бар топқа түсті. Алғашқы матчта Чехиядан 1:2 ұтылды — ірі турнирдегі тұңғыш голды Верпаковскис соқты. Германиямен 0:0 тең түсу құрамаға Еуропа чемпионаттарындағы алғашқы ұпайын әкелді, соңғы кездесуде Нидерландыдан 0:3 жеңіліп, жарыстан шықты. Топтан шыға алмағанымен, әсіресе Германиямен ойыны жоғары бағаланды. Осы кезеңдегі негізгі ойыншылары — Верпаковскис, капитан Виталийс Астафьевс, ортаңғы буындағы Юрис Лайзанс пен Андрейс Рубинс, қорғаушылар Михаилс Землинскис пен Игорс Степановс, қақпашы Александрс Колинько. 2005 жылы құрама достық турнир — Король кубогын жеңіп алды.

2006 жылғы әлем чемпионатының іріктеуі қиын өтті: Португалияға қарсы бастау матчында Старковс алты кездесуге шеттетілді, оның орнына көмекшісі Юрийс Андреевс жетекшілік етті. 2004 жылғы қарашада Старковс Мәскеудің «Спартак» клубына кетіп, бас бапкерлікті Андреевс қабылдады. Латвия 12 матчта 15 ұпай жинап, топта 5-орынмен аяқтады, Люксембург пен Лихтенштейнді ғана жеңді, әрі 1940 жылдан бергі тұңғыш рет Эстониядан ұтылды (1:2). Еуро-2008 іріктеуінде 2007 жылғы наурызда Лихтенштейннен жеңілгеннен кейін Андреевс қызметінен кетті, сәуірде Старковс құрамаға қайта келді; топта тағы 5-орын алды. 2010 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Латвия плей-офф жолдамасынан үш ұпай кейін қалып, үшінші орынды иеленді: шешуші матчта Афинада Грекияға қарсы Верпаковскистің голынан кейін 2:1 алға шықса да, екінші бөлімнің басындағы даулы пенальтиден кейін 2:5 жеңілді (Теофанис Гекас үш, Георгиос Самарас бір гол салды).

Еуро-2012 іріктеуінде Латвия топта 4-орын алды, 2014 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Босния және Герцеговинадан 0:5 жеңілгеннен кейін федерацияда Старковсты орнынан алу туралы мәселе көтерілді; басқарма қарсы дауыс бергенімен, бапкер кейін өзі кетті. Оның орнына құраманың бұрынғы ойыншысы Марианс Пахарс тағайындалды. Пахарс тұсында Латвия 2014 және 2016 жылдары Балтық кубогын жеңді (2014 жылғы финалда Литваны Наурис Булвитистің голымен 1:0 ұтты), бірақ Еуро-2016 іріктеуінде Чехия, Исландия, Қазақстан, Нидерланды және Түркия бар топта соңғы, 6-орында қалды — Нидерландыдан 0:6 жеңілді, Ригада Қазақстаннан 0:1 ұтылды. 2018 жылғы әлем чемпионаты іріктеуінде Андорраны қонақта 1:0 еңсергенмен, кейінгі кездесулерде сәтсіздіктер жалғасып, 2017 жылғы 28 наурызда Грузиядан достық матчта 0:5 жеңілгеннен соң Пахарс отставкаға кетті.

2017 жылғы 19 сәуірде Старковс үшінші мәрте құраманы басқарды, алайда бұл кезеңде нәтижелер төмен болып, жалғыз жеңісі 10 қазанда Андорраға қарсы 1:0 есебімен келді; 2017 жылғы қыркүйекте Латвия ФИФА рейтингіндегі тарихи ең төмен 148-орынға түсті. 2018 жылғы 25 наурызда Гибралтардан 0:1 ұтылған соң Старковс қызметінен алынды. Одан кейін құрамаға финдік Микси Паателайнен (2018–2019) басшылық етіп, 2018 жылғы Балтық кубогын жеңді, бірақ 2018/19 маусымдағы УЕФА Ұлттар лигасының D дивизионында жеңіссіз қалып, төрт ұпаймен топта үшінші болды. Словениялық Славиша Стоянович тұсында (2019–2020) құрама Еуро-2020 іріктеуінде қатарынан тоғыз рет жеңіліп, тек соңғы матчта Австрияны 1:0 еңсерді; 2020 жылғы қаңтарда федерация онымен келісімшартты бұзды.

2020 жылы бас бапкер болып үш жылға Дайнис Казакевичс тағайындалды. 2020/21 маусымдағы Ұлттар лигасында Латвия бірінші бес матчта жеңіске жете алмай, соңғы кездесуде Андорраны 5:0 ұтып, топта үшінші орын алды. Кейін құрама достық матчтарды қоса алғанда сегіз кездесуде жеңіліс көрмей, 2022/23 маусымдағы Ұлттар лигасында Андорра, Молдова және Лихтенштейн бар топты жеңіп, C дивизионына көтерілді. Дегенмен топтың соңғы турларында Ригада Молдовадан 1:2 ұтылды, ал Андоррада Владиславс Гутковскис есеп ашқанмен, қақпашы Павелс Штейнборстың қатесінен матч аяқталуға екі минут қалғанда 1:1 болып тең түсті — Латвия доп айырмасының артықтығымен бірінші орында қалды. 2023 жылы он матчтың тоғызында жеңіліп, соңғы алты кездесуде екі-ақ гол соққан құраманың ойыны сынға ұшырады, «DainisOut» ұраны кең таралып, Армениямен матчта жанкүйерлер бірінші бөлімде трибунадан кете бастады; қоғам мен баспасөз қысымынан кейін Казакевичстің келісімшарты бұзылды.

Латвияның дәстүрлі негізгі формасы — ақ өңезді кармин-қызыл жейде, кармин-қызыл шорт пен гетр, ал қосалқы жиынтығы — ақ түсті; форманы 25 жылдан астам уақыт Adidas шығарады. 2018 жылғы шілдеге дейін эмблема ретінде федерация логотипі пайдаланылды, содан кейін ол Латвия жалауы түстеріндегі доп бейнеленген және үстінде LATVIJA жазуы бар қалқанға ауыстырылды; #11vilki брендінің бір бөлігі ретінде ұлыған қасқыр басы салынған қосалқы логотип те таныстырылды.

1992–2000 жылдары құраманың басты ойын алаңы Ригадағы «Даугава» стадионы болды, кейін жоспарланған реконструкцияға байланысты уақытша «Сконто» стадионы пайдаланылды. Кешенді жаңғырту жұмыстары 2017 жылы басталып, «Даугаваға» құрама 18 жылдан кейін, 2018 жылғы 2 маусымда Эстониямен матчта қайтып келді. 2022 жылдың ортасынан бастап шым жабындағы мәселелерге байланысты үй матчтары тағы «Сконтоға» көшірілді; федерация президенті Вадимс Ляшенконың айтуынша, «Сконто» ер адамдар құрамасының басты алаңына айналады, «Даугава» қосалқы алаң және әйелдер мен жасөспірімдер құрамаларының ойын орны болып қалады. Соғысқа дейінгі, 1921–1940 жылдары кездесулер Ригадағы Армия спорт клубының стадионы сияқты әртүрлі алаңдарда өтті.

Құрама рекордшылары: ең көп матч өткізген ойыншы — Виталийс Астафьевс (167 кездесу), ең көп гол соққан — Марис Верпаковскис (29 гол). Латвия Литва және Эстония құрамалары қатысатын Балтық кубогына тұрақты қатысады және 1928, 1932, 1936, 1937, 1993, 1995, 2001, 2003, 2008, 2012, 2014, 2016 және 2018 жылдары жеңіп, 13 жеңіспен турнир рекордшысы саналады. Тарихындағы ең ірі жеңісі — 1942 жылғы 18 тамызда Таллинде Эстонияны 8:1 еңсеруі, ең ауыр жеңілісі — 1927 жылғы 29 мамырда Стокгольмде Швециядан 0:12 ұтылуы.