Левски (София) тарихы

Клуб тарихында барлығы 75 тұғыр жеңіп алды: оның ішінде 27 чемпиондық атақ, 26 ұлттық кубок және 3 суперкубок, сондай-ақ 13 ішкі дубль және бір триплет бар. Левски — 1937 жылы лига жүйесі құрылғаннан бері жоғарғы дивизионнан ешқашан түспеген жалғыз болгар клубы. Халықаралық деңгейде команда екі мәрте УЕФА Кубогының және үш мәрте Кубок иелері кубогының ширек финалына шықты, Балқан кубогында екі рет күміс жүлдегер болды, 2006 жылы УЕФА Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне шыққан алғашқы болгар клубына айналды.

Клуб алғашқы ресми матчында 1914 жылы София «ФК 13» командасынан 0:2 есебімен жеңілді. 1921 жылдың жазында София спорт лигасы құрылып, қаладағы ұйымдасқан жарыстар басталды; Левски 1921 жылғы 18 қыркүйекте «Атлетик» командасын 3:1 жеңіп, өз тұңғыш белесін жасады және 1923, 1924, 1925 жылдары София лигасының жеңімпазы болды. Ұлттық чемпионат 1924 жылы бастау алды, ал Левски 1933, 1937 және 1942 жылдары ел чемпионы атанды. 1929 жылы он екі ойыншы ақшалай сыйақы мен сақтандыру талап етіп бойкот жариялағаннан кейін клуб Болгариядағы алғашқы жартылай кәсіпқой командаға айналды. 1930–1932 жылдары Ульпия Сердика кубогын үш жыл қатарынан алып, тұғырды мәңгіге иеленді.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Левски елдегі екі жетекші клубтың біріне айналды: 1946, 1947, 1949, 1950 және 1953 жылдары чемпион болды. 1949 жылы билік кеңестік үрдіске сай клубтың атын Динамо деп өзгертті, 1957 жылы бұрынғы аты қайтарылды. 1960-жылдары клуб академиясы Георги Аспарухов, Георги Соколов, Бисер Михайлов, Кирил Ивков, Иван Вуцов, Стефан Аладжов, Александр Костов сияқты ойыншыларды берді; тәжірибелі Стефан Абаджиев, Димо Печеников, Христо Илиев сынды ойыншылармен бірге олар 1965, 1968 және 1970 жылдардағы чемпиондықты әкелді. 1968 жылы негізгі бақталас ЦСКА София 7:2 есебімен ұтылды. 1965/66 жылғы Еуропа кубогында Левски бірінші айналымда «Бенфикадан» жалпы есеппен 4:5 жеңілді.

1969 жылдың қаңтарында Болгария коммунистік партиясының шешімімен клуб София «Спартагымен» күштеп біріктіріліп, Ішкі істер министрлігінің қарауына өтті және Левски-Спартак деп аталды. Кирил Миланов, Добромир Жечев, Павел Панов, Пламен Николов, Руси Гочев және басқа жас ойыншылар негізгі құрамға еніп, 1974, 1977, 1979, 1984, 1985 жылдардағы чемпиондық атақтарды әкелді. Команда 1969/70 және 1976/77 жылдардағы Кубок иелері кубогының, 1975/76 жылғы УЕФА Кубогының ширек финалына шықты; соңғысында жауап матчында «Барселонаны» 5:4 жеңіп, УЕФА-ның ресми жарыстарында испан гранды қарсы бір кездесуде бес және одан көп доп соққан екі еуропалық команданың бірі болды (1980 жылы Мюнхен «Бавариясы» қосылды). Сонымен қатар Левски 1984/85 жылғы Еуропа кубогында «Штутгартты» ұтып, Германия чемпионын жарыстан шығарған жалғыз болгар клубына айналды; бір жыл бұрын да ол «Штутгартты» УЕФА Кубогының бірінші айналымында тоқтатқан еді.

1985 жылғы Болгария кубогының финалынан кейін (ЦСКА 2:1 жеңді) алаңда және мінбелерде болған тәртіпсіздіктер үшін билік клубтың атын Витоша деп өзгертті. Коммунистік партия Орталық комитетінің шешімімен екі клубтың бірқатар жетекші ойыншысы өмір бойы спорттан шеттетілді, 1985 жылғы чемпиондық атақ тоқтатылды, бірақ тыйымдар көп өтпей жойылды. Команда 1986 жылы кубок, 1988 жылы чемпиондық атақ жеңіп алды, 1986/87 жылғы маусымда Кубок иелері кубогының ширек финалына шықты, онда «Реал Сарагосадан» ұтылды.

1990 жылы клубқа бастапқы аты қайтарылды. Пламен Николов, Петар Хубчев, Цанко Цветанов, Емил Кременлиев, Златко Янков, Илиан Илиев, Даниел Боримиров, Станимир Стоилов, Пламен Гетов, Наско Сираков секілді ойыншылардан құралған құрам 1993, 1994 және 1995 жылдары үш мәрте қатарынан чемпион болды. 1994 жылғы әлем чемпионатында төртінші орын алған Болгария құрамасына Левски рекордтық жеті ойыншы берді, олардың төртеуі клуб академиясының түлегі болды.

2005/06 жылғы маусымда Левски УЕФА Кубогының ширек финалына шықты: бірінші айналымда «Осерді» шығарып, топта «Херенвен», «Динамо Бухарест» және кубок иесі Мәскеу ЦСКА-дан жоғары орналасып, плей-оффта «Артмедия Братислава» мен «Удинезені» ұтты, ал ширек финалда «Шальке 04» тоқтатты. 2006/07 жылғы Чемпиондар лигасында команда «Сиони Болниси» мен «Кьевоны» шығарып, топтық кезеңге жеткен алғашқы болгар клубы болды; онда «Барселона», «Челси» және «Вердер Бремен» қарсыластарынан алты матчта да ұтылып, тек «Челсиге» бір гол соқты. 2005–2007 жылдардағы осы табыстар клуб тарихында Көк ертегі деп аталды. 2008/09 жылғы Чемпиондар лигасының іріктеуінде Левски Борисов БАТЭ-сінен жеңілді.

2009–2020 жылдар клуб үшін құлдырау кезеңі болды. Команда 2009/10 және 2010/11 жылдары Еуропа лигасының топтық кезеңіне шығып, Римде «Лацийоны» (Христо Йововтың голы) және София мен Гентте жеңістерге жетті, еуропалық жарыстарда сегіз матч жеңіліссіз серия құрды. Алайда кейінгі жылдары жаттықтырушылар жиі ауысты, чемпионатта клуб тарихындағы ең төмен орындар тіркелді (2014/15 жылы жетінші, 2020/21 жылы сегізінші), кубок финалдарында 2013, 2015 және 2018 жылдары ұтылды, ал еуропалық сахнада «Вадуц» пен Ларнака «АЕК»-інен күтпеген жеңілістер (жалпы есеппен 0:7 — клуб тарихындағы ең ауыр еуропалық жеңіліс) болды. 2014/15 жылғы маусым 1990/91 жылдан кейінгі алғаш еуропалық жарыссыз өткен маусым болды. Қаржылық жағдай да ауырлады: 2015 жылы көп жылдық президент Тодор Батков кетті, 2016 жылы клубты Спас Русев алды, 2017 жылы ол клубтың «іс жүзінде банкрот» екенін мойындады, 2019 жылы 30 миллион левтен астам қарызмен клубты Васил Божков қабылдап, 2020 жылдың ақпанында кетті. Қаржысыз қалған клубты қолдау үшін жанкүйерлер бес ай ішінде 2,6 миллион лев жинады.

2020 жылдың жазында клуб аңызы Наско Сираков акциялардың негізгі бөлігін иеленіп, қарызды өтеу жолында шығындарды қысқарту мен негізінен болгар және өз тәрбиеленушілерін алу саясатын бастады. 2021 жылдың 1 қыркүйегінде клубқа XXI ғасырдағы ең табысты жаттықтырушысы, Көк ертегінің авторы Станимир Стоилов қайтты. 2022 жылғы 15 мамырда Левски финалда ЦСКА-ны 1:0 жеңіп, Болгария кубогын алды: бұл клуб тарихындағы рекордтық 26-шы кубок болып, 13 жылға созылған тұғырсыз кезеңді аяқтады. Сол жылы Конференция лигасының іріктеуінде команда ПАОК-ты жалпы есеппен 3:1 шығарды, бірақ үшінші айналымда мальталық «Хамрун Спартансқа» пенальти серияларында ұтылды. 2025/26 жылғы маусымда Левски Бірінші лига чемпионы атанып, рекордтық 81 ұпай жинады. Клубтың президенті — Наско Сираков, бас жаттықтырушысы — Хулио Веласкес.

Клубтың алғашқы елтаңбасын 1922 жылы Минчо Качулев жасады: көк фонда сары және қызыл түспен толтырылған стильденген «Л» әрпі бейнеленді. Ат ауысқан сайын елтаңба да өзгерді — Динамо кезінде «Д» әрпі мен қызыл жұлдыз, Левски-Спартак кезінде «Л» және «С» әріптері бар қалқан, Витоша кезінде «С» әрпі қолданылды. 1990 жылы бастапқы белгі қайтарылды, бірақ тарихи елтаңба құқығына байланысты сот дауы себепті 1998 жылы толықтай көк қалқан түріндегі жаңа белгі енгізілді. 2006 жылы дауды жеңгеннен кейін клуб классикалық шаршы елтаңбаға қайтты, ал 2014 жылы 100 жылдығына орай оның лавр бұтақтарымен көмкерілген жаңа нұсқасы шықты. Клубтың алғашқы әнұранының сөзін ақын Димчо Дебелянов жазып, әуенін Любомир Пипков шығарған, 1999 жылдан бері әнұран — Стефан Димитров жазған «Само Левски шампион».

Алғашқы жылдары клубтың өз алаңы болмай, жаттығулар Мogilkata деп аталған бос жерде өтті. 1924 жылы София муниципалитеті клубқа қала шетіндегі жер берді, онда 10 000 орындық Левски ойын алаңы салынды. 1949 жылы стадион мемлекет иелігіне алынып, оның орнында Васил Левски ұлттық стадионы тұрғызылды. Команда бірнеше алаңда ойнап, 1961 жылы Сухата Река ауданына көшті, ондағы жаңа стадион 1963 жылға дейін салынып, 1990 жылы клубтың бұрынғы ойыншысы Георги Аспарухов атына берілді. 1999 жылы арена қайта жаңғыртылып, сыйымдылығы 29 000 көрерменге жетті, кейін басты мінбенің реконструкциясы кезінде сыйымдылық кемітілді; 6 000 орындық жаңа басты мінбе 2016 жылғы 23 сәуірде ашылды. 2019 жылдан бері стадионда клубтың Даңқ музейі жұмыс істейді. Маңызды халықаралық матчтар көбіне Васил Левски ұлттық стадионында өткізіледі. Бүгінде Аспарухов атындағы стадионның сыйымдылығы — 17 688 орын.

Левски жанкүйерлері дәстүр бойынша стадионның оңтүстік мінбесінде жиналады, сондықтан Б секторы клуб тіректерінің символына айналды: әндер, хореография мен пиротехниканың басым бөлігі осы жақтан бастау алады. Жанкүйерлер ұлттық жанкүйерлер клубы және София мен елдің басқа қалаларындағы топтар арқылы ұйымдасады, олардың «Лацийо» ультраларымен ұзақ жылғы достығы бар. УЕФА тапсырысымен жүргізілген зерттеу бойынша Левски — Болгариядағы ең танымал клуб, өз елінде қолдау үлесі бойынша (31%) Еуропада «Ювентуспен» бірге алтыншы орынды бөліседі.

Клубтың чемпионаттағы ең ірі жеңісі — Бургас «Черноморецін» 10:0 ұтуы (2007 жылғы 3 наурыз), ең ауыр жеңілісі — Пловдив «Ботевінен» 1:6 (1962). Еуропалық жарыстардағы ең ірі жеңіс — 1976 жылғы «Рейпас Лахтиге» қарсы 12:2 (жалпы есеппен 19:3). Команда 1966–1985 жылдары үйінде чемпионатта 203 матч қатарынан жеңіліссіз өтті, 1948–1950 жылдары 27 матч жеңіліс көрмеді, 2004 жылы 14 матчты қатарынан ұтты, 2006/07 жылғы маусымда 96 гол соқты. Үйдегі чемпионат матчының рекордтық көрермен саны — 1973 жылы Благоевград «Пиринімен» ойында 60 000, еуропалық матчта — 1976 жылы «Барселонаға» қарсы 55 000. Клуб тарихындағы ең қымбат сатылған ойыншы — «Ренге» 4,1 миллион еуроға кеткен Георги Иванов.

Клуб академиясы Георги Аспарухов, Наско Сираков, Божидар Искренов, Божин Ласков, Георги Соколов, Асен Пешев, Борислав Михайлов, Емил Спасов, Николай Илиев, Христо Йовов, Димитар Иванков, Мариан Христов, Николай Михайлов және басқа да көптеген белгілі болгар футболшыларын тәрбиеледі. 2020 жылы CIES Football Observatory рейтингінде УЕФА елдерінің 31 жоғарғы дивизионында ойнаған 33 түлегімен Левски Еуропада 35-орынға ілікті. Клуб ойыншылары жылдың үздік болгар футболшысы атағын бірнеше мәрте алды (соның ішінде 1965 жылы Георги Аспарухов, 1986 жылы Борислав Михайлов, 2000 және 2001 жылдары Георги Иванов), ал Наско Сираков 1987 жылы 36 гол соғып, чемпионаттың үздік бомбардирі болды.

Клубтың ең өткір бақталасы — ЦСКА София, екі астаналық команда кездесулері Болгарияның Мәңгілік дербиі деп аталады. 1915 жылдан бері Левски София «Славиясымен» ең көне астаналық дербиде ойнайды. Клуб Еуропалық клубтар қауымдастығы мен Еуропалық көпспорттық клубтар қауымдастығының тұрақты мүшесі.