Манчестер Юнайтед тарихы

Клуб 1878 жылы Ньютон-Хитте Ланкашир және Йоркшир теміржолының (LYR) вагон-жөндеу цехының жұмысшыларымен Newton Heath LYR Football Club деген атпен құрылды. Алғашында басқа цехтар мен теміржол компанияларының командаларына қарсы ойнады, ал тарихқа енген бірінші кездесуінде 1880 жылғы 20 қарашада теміржол компаниясының түстері — жасыл мен алтын түсті киімде ойнап, «Болтон Уондерерстің» қосымша құрамынан 0:6 ұтылды. 1888 жылы клуб The Combination аймақтық лигасының негізін салушылардың біріне айналды, лига таратылған соң Футбол альянсына қосылды, ал ол Футбол лигасымен біріктірілгеннен кейін 1892/93 маусымын Бірінші дивизионда бастады. Осы кезде команда теміржол компаниясынан бөлініп, атауынан LYR қосымшасын алып тастады, бірақ екі маусымнан соң Екінші дивизионға түсіп қалды.

1902 жылдың қаңтарында 2670 фунт қарызы бар клубқа таратылу туралы шешім ұсынылды. Капитан Гарри Стаффорд клубты басқаруға тікелей араласу құқығы үшін 500 фунт салуға дайын төрт жергілікті кәсіпкерді тапты, оның ішінде клуб президенті болған Джон Генри Дэвис бар еді. 1902 жылғы 24 сәуірде команда Манчестер Юнайтед деп аталды. 1903 жылы бапкерлік міндетті қолға алған Эрнест Мангналлдың басшылығымен клуб 1906 жылы Бірінші дивизионға көтерілді, ал 1908 жылы тұңғыш чемпиондығын жеңіп алды. Келесі маусым тарихтағы бірінші Қайырымдылық қалқанын ұтумен басталып, алғашқы Англия Кубогымен түйінделді. Мангналл 1910 жылы команданың Олд Траффордқа көшуіне елеулі ықпал етті, 1911 жылы клуб екінші рет чемпион атанды, ал келесі маусымнан кейін бапкер «Манчестер Ситиге» кетті.

1922 жылы клуб Екінші дивизионға түсіп, 1925 жылы ғана оралды, 1931 жылы қайта құлдырады және дивизиондар арасында ауытқып жүрген командаға айналды. 1934 жылы хатшы-бапкер Скотт Дунканның кезінде Екінші дивизионда 20-орын алып, тарихындағы ең төмен көрсеткішін тіркеді және Үшінші дивизионға түсуден әрең құтылды. Дункан екі жылдан соң командаға жолдама әперді, бірақ 1937 жылғы жаңа құлдыраудан кейін қызметінен кетті. 1927 жылы басты қамқоршы Джон Генри Дэвис қайтыс болғаннан кейін клубтың қаржысы күрт нашарлады және 1931 жылдың желтоқсанында 2000 фунт салып, басқаруды өз қолына алған Джеймс У. Гибсон болмаса, команда банкроттыққа ұшырауы мүмкін еді.

1945 жылдың қазанында бас бапкер болып тағайындалған Мэтт Басби құрам таңдау, трансферлер мен жаттығуларға бұған дейін көрінбеген деңгейде бақылау талап етті. Оның басшылығымен клуб 1947, 1948 және 1949 жылдары чемпионатта екінші, 1948 жылы Англия Кубогының иесі болды, ал 1952 жылы 41 жылдан кейінгі чемпиондығын атап өтті. 1956 және 1957 жылдары қатарынан екі мәрте чемпион атанған, орташа жасы 22-ге ғана толған құрамды баспасөз Басбидің балапандары деп атады. 1957 жылы Манчестер Юнайтед Еуропа Кубогына қатысқан алғашқы ағылшын командасы болды; жартыфиналда «Реал Мадридтен» ұтылғанымен, жолда Бельгия чемпионы «Андерлехтті» 10:0 жеңіп, бұл есеп клуб тарихындағы ең ірі жеңіс болып қалды.

1958 жылғы 6 ақпанда Белградтағы «Црвена Звездаға» қарсы Еуропа Кубогының ширек финалынан кейін футболшылар, клуб қызметкерлері мен журналистерді тасымалдап келген ұшақ Мюнхенде жанармай құйып, көтерілу кезінде қирады. Мюнхен әуе апатында 23 адам, соның ішінде сегіз футболшы — Джефф Бент, Роджер Бирн, Эдди Колман, Дункан Эдвардс, Марк Джонс, Дэвид Пегг, Томми Тейлор және Билли Уилан — көз жұмды. Басби емделіп жатқанда командаға көмекші бапкер Джимми Мерфи жетекшілік етіп, құрамалас команда Англия Кубогының финалына шықты, бірақ «Болтоннан» ұтылды. Басби 1960 жылдары Денис Лоу, Пэдди Крерандты сатып алып, Джордж Бест бастаған жас буынмен командасын қайта жасақтады: 1963 жылы Англия Кубогы, 1965 және 1967 жылдары чемпиондық жеңіп алынды. 1963 жылғы 20 мамырда «Ноттингем Форестке» қарсы алғашқы ойынын өткізген Деннис Уокер клуб тарихындағы бірінші қаратерілі футболшы болды. 1968 жылы Манчестер Юнайтед финалда «Бенфиканы» 4:1 жеңіп, Еуропа Кубогын алған алғашқы ағылшын клубына айналды; құрамда Еуропаның үздік футболшысы атағын алған үш ойыншы — Бобби Чарльтон, Денис Лоу және Джордж Бест болды. Сол жылы Құрлықаралық кубокта аргентиналық «Эстудиантеске» есе жіберді. Басби 1969 жылы қызметінен кетті.

Басбиден кейінгі жылдар тұрақсыз болды: Уилф Макгиннесс, Фрэнк О'Фаррелл, содан кейін Томми Дохерти жұмыс істеді. 1974 жылы клуб Екінші дивизионға түсті — бұл кезде Бест, Лоу және Чарльтон үштігі командадан кеткен еді. Бірден жолдама алған команда 1976 жылы Англия Кубогының финалында «Саутгемптоннан» ұтылса, 1977 жылы «Ливерпульді» 2:1 жеңіп, тағзым тұғырына шықты. Дэйв Секстонның тұсында клуб жүлдесіз қалды: 1979 жылы кубок финалында «Арсеналдан» ұтылып, 1979/80 маусымында чемпионатта екінші болды. Оның орнын басқан Рон Аткинсон Британия трансфер рекордын жаңартып, Брайан Робсонды сатып алды және командамен 1983, 1985 жылдары Англия Кубогын, 1983 жылы Қайырымдылық қалқанын жеңді, бірақ 1986 жылдың қарашасында жұмыстан босатылды.

1986 жылғы 6 қарашада «Абердиннен» келген Алекс Фергюсон клубтың тарихындағы ең ұзақ жұмыс істеген және ең жетістікті бапкері болды: 1986-2013 жылдары 38 тұғыр, оның ішінде 13 чемпиондық, бес Англия Кубогы және екі Чемпиондар лигасы. Оның қызметін 1990 жылғы кубок финалында «Кристал Пэласты» жеңу сақтап қалды деп саналады. Келесі маусымда клуб Кубок иелері кубогын, содан соң Олд Траффордта «Црвена Звезданы» 1:0 жеңіп, Еуропа Суперкубогын алды, 1992 жылы алғаш рет Лига Кубогының иесі болды. 1993 жылы жаңадан құрылған Премьер-лиганың бірінші маусымында 1967 жылдан бергі тұңғыш чемпиондығы, 1994 жылы тарихындағы алғашқы дубль жеңіп алынды, ал 1995/96 маусымында клуб дублді екі рет қайталаған алғашқы ағылшын командасына айналды.

1998/99 маусымында Манчестер Юнайтед Премьер-лига, Англия Кубогы және УЕФА Чемпиондар лигасын бір маусымда ұтып, ағылшын футболы тарихындағы бірінші триплдің иесі болды. Чемпиондар лигасының финалында «Бавариядан» 0:1 ұтылып тұрған команда қосымша уақытта Тедди Шерингем мен Оле Гуннар Сольскьярдың доптарынан кейін жеңіске жетті. Сол жазда Фергюсон футболға сіңірген еңбегі үшін рыцарь атағын алды. 1999 жылдың қарашасында клуб Токиода «Палмейрасты» 1:0 жеңіп, Құрлықаралық кубокты алған жалғыз британиялық команда болды. Кейін 2000, 2001 және 2003 жылдары чемпиондық, 2004 жылы финалда «Миллуоллды» 3:0 ұтып, рекордтық 11-ші Англия Кубогы, 2006 жылы Лига Кубогы жеңіп алынды. 2008 жылы Мәскеуде өткен Чемпиондар лигасының финалында «Челсиді» айыппен 6:5 ұтып, 17-ші чемпиондығымен бірге еуропалық дубль жасалды; сол ойында Райан Гиггз клуб құрамында рекордтық 759-шы кездесуін өткізіп, Бобби Чарльтонның көрсеткішінен асып түсті. 2008 жылдың желтоқсанында финалда «ЛДУ Китоны» 1:0 жеңіп, ФИФА Клубтық әлем чемпионатын алған алғашқы британиялық команда атанды. Одан кейін 2009 жылғы Лига Кубогы мен қатардағы үшінші чемпиондық келді, ал сол жазда Криштиану Роналду «Реал Мадридке» әлемдік рекордтық 80 миллион фунтқа сатылды. 2010 жылы Уэмблиде «Астон Виллаға» 2:1 есебімен басымдық танытып, клуб тарихында алғаш рет кубок тұғырын сақтап қалды. 2010/11 маусымында рекордтық 19-шы, 2012/13 маусымында 20-шы чемпиондық жеңіп алынды.

2013 жылғы 8 мамырда Фергюсон маусым соңында зейнетке шығатынын жариялап, футбол тарихындағы ең көп тұғыр иеленген бапкер ретінде қызметін тәмамдады. Дэвид Мойес бір маусым да толық істемей босатылды — клуб 1995/96 маусымынан кейін алғаш рет Чемпиондар лигасына, 1990 жылдан бері алғаш рет еуропалық жарыстарға жолдама алмады. Луи ван Гал 2016 жылы 12-ші Англия Кубогын жеңді, бірақ чемпионатта бесінші орыннан кейін қызметінен айырылды. Жозе Моуриньо алғашқы маусымында Ағылшын лига кубогы мен УЕФА Еуропа лигасын ұтып, клубты УЕФА-ның үш басты жарысын да жеңген бес команданың біріне қосты. 2017 жылдың қаңтарында Уэйн Руни клуб құрамындағы 250-ші добын соғып, Бобби Чарльтонның рекордын жаңартты және тарихтағы ең көп гол салған ойыншы атанды. Моуриньо 2018 жылғы кубок финалында «Челсиден» 0:1 ұтылды, ал сол жылдың желтоқсанында жұмыстан босатылды.

Оле Гуннар Сольскьярдың тұсында клуб 2021 жылғы 18 сәуірде Еуропалық суперлиганың негізін салушылардың бірі болып жарияланды, бірақ жанкүйерлер, клубтар, демеушілер мен үкіметтің қатты сынынан кейін екі күннен соң жобадан шықты. Дағдарыс атқарушы вице-төраға Эд Вудвордтың қызметінен кетуіне және 2021 жылғы 2 мамырда «Ливерпульге» қарсы ойын алдында жанкүйерлердің алаңға шығуына себеп болды — бұл Премьер-лига тарихында наразылыққа байланысты матчтың алғашқы ауыстырылуы еді. Ойын алаңында команда 2021 жылғы 2 ақпанда «Саутгемптонды» 9:0 жеңіп, Премьер-лиганың ең ірі жеңіс рекордын қайталады, бірақ Еуропа лигасының финалында «Вильярреалдан» айыппен ұтылып, төрт маусым қатарынан тұғырсыз қалды. Сольскьяр 2021 жылдың қарашасында кетті, команданы Майкл Каррик, кейін уақытша Ральф Рангник басқарды.

2022 жылы келген Эрик тен Хаг алғашқы маусымында Ағылшын лига кубогының финалында «Ньюкасл Юнайтедті» жеңіп, клубтың 1977-1983 жылдардан кейінгі ең ұзақ тұғырсыз кезеңін аяқтады. 2023 жылғы 5 наурызда Энфилдте «Ливерпульден» 0:7 ұтылып, тарихындағы ең ірі жеңіліске ортақтасты. Келесі маусымда Премьер-лигада 1989/90 маусымынан бергі ең төмен көрсеткішпен сегізінші орын алды, бірақ Англия Кубогының финалында қала бойынша бақталасы «Манчестер Ситиді» 2:1 жеңіп, 13-ші кубогын иеленді. Тен Хаг 2024 жылдың қазанында жұмыстан босатылды, орнына «Спортингтен» Рубен Аморим тағайындалды. Команда маусымды Премьер-лигада 15-орында түйіндеп, 1973/74 жылғы құлдырауынан кейінгі ең сәтсіз чемпионатын өткізді және Еуропа лигасының финалында «Тоттенхэм Хотспурден» 0:1 ұтылды. 2026 жылғы 5 қаңтарда Аморим қызметінен босатылды, уақытша басшылықтан кейін Майкл Каррик кемінде 2028 жылға дейін бас бапкер болып тағайындалды.

Клуб эмблемасы Манчестер қалалық кеңесінің герб белгісінен туындаған, қазіргі таңбада тек кемені бейнелеген бөлігі сақталған. Үшсайлы ұстаған шайтан бейнесі «Салфорд» рагби клубынан келген Қызыл шайтандар лақап атынан алынып, 1960 жылдары клуб бағдарламалары мен шарфтарында пайда болды, 1970 жылы эмблемаға, 1971 жылы ойын жейдесіне енді, ал 1975 жылы Геральдика коллегиясы оны ресми таңба ретінде бекітті. Ньютон-Хит алғашында ақ-көк, 1894-1896 жылдары жасыл-алтын, кейін ақ түсті жейде киді; 1902 жылғы атау ауысқаннан соң қызыл жейде, ақ шалбар және қара ұйық клубтың дәстүрлі үй формасына айналды. Қонақтағы форма көбіне ақ жейде, қара шалбар мен ақ ұйықтан құралды; 1995/96 маусымында толықтай сұр форма бес ойыннан кейін тасталды, себебі футболшылар көрермен көрінісінің аясында әріптестерін көре алмайтынына шағымданды, ал клуб бұл формада бір де бір ойында жеңіске жете алмады.

Ньютон-Хит 1878-1893 жылдары Норт-Роуд алаңында, 1893-1910 жылдары Клейтондағы Банк-Стритте ойнады. Банк-Стриттегі алғашқы лига матчында 1893 жылғы 1 қыркүйекте «Бернлиді» 3:2 жеңді, үш допты Альф Фарман соқты. 1908 жылғы чемпиондық және 1909 жылғы кубоктан кейін жаңа стадион салу шешілді: жер шамамен 60 000 фунтқа сатып алынды, сәулетші Арчибальд Лейчке 30 000 фунт бюджет берілді, бастапқыда 100 000 орын жоспарланғанымен, қаражатқа байланысты 77 000-ға дейін қысқартылды. Олд Траффордтың келушілер рекорды 1939 жылғы 25 наурызда тіркелді — Англия Кубогының жартыфиналында 76 962 адам жиналды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде стадион бомбалаудан қатты зақымданды, қайта қалпына келтіру кезінде команда «Манчестер Ситидің» Мейн-Роуд алаңында ойнады. Тейлор баяндамасының талабына сай толық отыратын орындарға көшу 1993 жылға қарай сыйымдылықты 44 000-ға түсірді, кейінгі реконструкциялар оны 55 000-ға, 67 000-ға, ал 2006 жылға қарай 75 000-нан асырды. 2007 жылғы 31 наурызда «Блэкберн Роверсті» 4:1 жеңген матчты 76 098 көрермен көрді — бұл Премьер-лига рекорды. Қазіргі сыйымдылығы — 74 158 орын. 2025 жылғы 11 наурызда клуб Олд Траффордтың жанына 100 000 орындық жаңа стадион салу үшін Foster and Partners компаниясымен жұмыс істейтінін жариялады.

Манчестер Юнайтед — әлемдегі ең көп жанкүйері бар клубтардың бірі, Еуропадағы ең жоғары орташа келушілер көрсеткіші бар командалардың қатарында. Клуб деректері бойынша, кемінде 24 елде жанкүйерлер клубының 200-ден астам ресми бөлімшесі бар, Deloitte компаниясының бағалауынша әлемде 75 миллион жанкүйері бар. Қолдаушыларды екі тәуелсіз ұйым — IMUSA және Манчестер Юнайтед жанкүйерлерінің тресті (MUST) білдіреді. 2005 жылы Глейзерлер отбасы клубты сатып алғаннан кейін бір топ жанкүйер FC United of Manchester деген жеке клуб құрды. Олд Траффордтың Стретфорд-Энд деп аталатын батыс мінбесі ең дауысты қолдаудың дәстүрлі ошағы саналады.

Клубтың басты бақталастары — «Ливерпуль» және қаладағы көршісі «Манчестер Сити»; тарих бойында «Арсенал», «Лидс Юнайтед» және «Челсимен» де қарсыласу қалыптасқан. «Манчестер Ситимен» ойындар Манчестер дербиі деп аталады және британ футболындағы ең ірі жергілікті дербилердің бірі саналады, әсіресе 2010 жылдары екі клуб чемпиондық үшін және 2023, 2024 жылдары қатарынан екі кубок финалында тартысқаннан кейін. «Ливерпульмен» бақталастық Өнеркәсіп төңкерісі кезіндегі екі қаланың бәсекесінен туындайды; бұл екі команда ағылшын футболы тарихындағы ең жетістікті клубтар және екеуі бірге 40 чемпиондық, тоғыз Еуропа Кубогы, 21 Англия Кубогын жеңіп алған. Бақталастықтың қаттылығынан 1964 жылдан бері бірде-бір футболшы бір клубтан екіншісіне тікелей ауыспаған. «Лидспен» қарсыласу Ланкастер және Йорк әулеттері арасындағы Қызыл гүл соғыстарынан бастау алады, «Арсеналмен» бәсеке Алекс Фергюсон мен Арсен Венердің тұсындағы чемпиондық үшін тартыстардан қалған.

Клуб жаһандық бренд ретінде сипатталады: 2012 жылы Forbes журналы оны спорт брендтерінің ең қымбаттары тізімінде бірінші орынға қойды, 2013 жылдың қаңтарында Манчестер Юнайтед әлемде 3 миллиард доллардан асып бағаланған алғашқы спорт командасы болды, ал 2024 жылы 6,55 миллиард фунтпен әлемдегі екінші қымбат футбол клубы саналды. 1991 жылы Лондон қор биржасында акцияларын орналастырған клубқа 1998 жылы Руперт Мердоктың British Sky Broadcasting компаниясы ұсыныс жасады, бірақ мәміле 1999 жылдың сәуірінде Монополиялар мен бірігулер комиссиясымен тоқтатылды. 2005 жылдың мамырында америкалық кәсіпкер Малколм Глейзер клубты шамамен 800 миллион фунтқа, негізінен қарыз қаражатымен сатып алды; қарыз клубқа аударылып, команда қарызсыз күйден 540 миллион фунт қарызға кірді. 2012 жылдан бастап акциялардың бір бөлігі Нью-Йорк қор биржасында айналымда, дегенмен бақылау Глейзерлер отбасында қалды. 2023 жылғы 24 желтоқсанда Ineos иесі Джим Рэтклиффтің клубтың 25 пайызын сатып алғаны және оның компаниясы футбол бөлігін басқаратыны жарияланды, 2024 жылдың желтоқсанында үлесі 28,94 пайызға дейін өсті. 2025 жылдың шілдесінде аяқталған қаржы жылында клуб 666,5 миллион фунт рекордтық табыс, сонымен бірге 33 миллион фунт таза шығын жариялады.

Клубтың алғашқы тұғыры — 1886 жылы Newton Heath LYR атауымен жеңілген Манчестер Кубогы. Мэтт Басбидің тұсындағы кезең 1948 жылғы Англия Кубогынан басталып, 1968 жылғы Еуропа Кубогымен түйінделді, аралықта бес чемпиондық пен екі кубок жеңіп алынды. Клуб тарихындағы ең жетістікті онжылдық — Алекс Фергюсонның тұсындағы 1990 жылдар: бес чемпиондық, төрт Англия Кубогы, бір Лига Кубогы, бес Қайырымдылық қалқаны, Чемпиондар лигасы, Кубок иелері кубогы, УЕФА Суперкубогы және Құрлықаралық кубок. Дубль үш рет (1993/94, 1995/96, 1998/99) жеңіп алынды. 2018 жылы клуб әйелдер командасын қайта құрды және ол 2024 жылғы 12 мамырда финалда «Тоттенхэм Хотспурді» 4:0 жеңіп, Англияның әйелдер кубогын — алғашқы тұғырын иеленді.