Марсель тарихы

Париж Сен-Жерменнен кейін Марсель — Франциядағы ең көп жүлде жинаған екінші команда: жалпы 29 трофей, оның 28-і негізгі титул. Ішкі жарыстарда 26 жүлде бар: тоғыз чемпиондық, бір Лига 2 жеңісі, он Франция Кубогы, бір Шарль Драго Кубогы, үш Лига Кубогы және үш Чемпиондар трофейі. Халықаралық деңгейде клуб 1993 жылы УЕФА Чемпиондар лигасын жеңіп алып, бұл трофейді қолға алған алғашқы француз командасы болды және ірі еуропалық титулды иеленген екі француз клубының біріне айналды. 2005 жылғы УЕФА Интертото Кубогы — клубтың екінші континенттік жеңісі. Сондай-аған Марсель 1991 жылы Еуропа чемпиондар кубогының, 1999, 2004 және 2018 жылдары УЕФА Кубогы/Еуропа лигасының финалисті болды.

Клубты 1892 жылы француз спорт қайраткері Рене Дюфор де Монмирай көпсалалы спорт қоғамы ретінде құрды. Құрылғаннан кейінгі жеті жылда команда Футбол Клуб де Марсель деп аталды, 1899 жылы Олимпик де Марсель атауын қабылдады: «Олимпик» сөзі ежелгі Олимпиада ойындарынан алынған және Марсельді шамамен 25 ғасыр бұрын негіздеген Фокеядан келген гректтерді еске алуға байланысты. Алғашында клубтың басты командалық спорты рэгби болды, «Droit au but» («Тікелей қақпаға») ұраны да рэгбиден қалған. Клуб 1898 жылдан USFSA қатарында болды, футбол 1902 жылдан бастап, ағылшындар мен немістердің ықпалымен ойнала бастады. Қаладағы басқа командалардан ұйымдастырушылығы мен қаржысы жақсы болған Марсель «Стад де л'Ювон» алаңында ойнап, көп ұзамай қаладағы жетекші күшке айналды. 1904 жылы клуб алғашқы Littoral чемпионатын жеңіп, Франция чемпионатының 11-ші мәрелік кезеңіне қатысты.

1920 жылдары Марсель Францияның маңызды командаларының біріне айналды: 1924, 1926 және 1927 жылдары Франция Кубогын алды. 1924 жылғы кубок — ол кезде француз футболында үстемдік еткен «Сетке» қарсы ұтылып алынған клубтың алғашқы ірі титулы. 1929 жылы команда «Клуб Франсені» жеңіп, Франция чемпионы атанды. Сол жылдары клубта Жюль Девакез, Жан Бойе, Жозеф Алькасар сынды француз құрамасының ойыншылары ойнады. 1932 жылы Марсель кәсіпқой клубтар одағына кірді. Кәсіпқой дәуірдегі алғашқы чемпиондығын 1937 жылы доптар айырмасының есебінен (Марсельде +30, «Сошода» +17) жеңіп алды. Бұған дейін және кейін клуб 1935 және 1938 жылдары Франция Кубогын иеленді, 1934 жылы «Сетке» ұтылып, дубльден айырылды. 1938 жылы командаға «қара меруерт» атанған Ларби Бенбарек келді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс оның мансабын үзді.

1942–43 жылғы маусым рекордтарға толы болды: 30 матчта 100 гол, оның 20-сы бір ойында («Авиньонға» қарсы 20:2), онда Аснар тек 70 минут ойнап тоғыз доп соқты, оның ішінде алғашқы сегізі. Аснар чемпионатта 30 матчта 45, кубокта 11 гол соғып, 38 ойында 56 гол рекордын жасады. Сол жылы Марсель «Бордоға» қарсы екі матчта (4:0) кубокты алды. 1948 жылы «Сошомен» тең түсіп, тағы да Франция чемпионы атанды. 1952 жылы клуб дивизионнан түсіп қала жаздағанда, 31 гол соғып үздік бомбардир атанған Гуннар Андерссон команданы құтқарды. 1953 жылы Андерссон бір маусымда 35 гол соғып, клуб рекордын жаңартты; ол Марсельдегі 194 голымен клубтың барлық уақыттағы үздік бомбардиры болып қалды. 1954 жылы команда Франция Кубогының финалында «Ниццаға» 1:2 есебімен ұтылды, 1957 жылы Шарль Драго Кубогын алды. 1959 жылы клуб тарихында тұңғыш рет дивизионнан түсті және 1959–1965 жылдары екінші дивизионда ойнады (1962–63 маусымында жоғарғы дивизионда 20 команда арасында 20-шы орын алды).

1965 жылы президент болған Марсель Леклердің кезінде (1965–1972) клуб жаңғырды: 1965–66 маусымында жоғарғы дивизионға көтерілді, 1969 жылы Франция Кубогын, 1971 жылы Йосип Скоблардың 44 голы мен Роже Магнуссонның көмегімен чемпионатты жеңді. «Сент-Этьеннен» Жорж Карнюс пен Бернар Боскьенің келуі 1972 жылғы дубльге — чемпиондық пен кубокқа жеткізді. Чемпиондар кубогында Марсель 1971–72 маусымында Йохан Кройфтің «Аяксынан», 1972–73 маусымында «Ювентустан» ұтылды. Леклерк 1972 жылғы 19 шілдеде клубты тастап кетуге мәжбүр болды: федерация командаға үш легионер тіркеуге рұқсат бермеген соң (ол венгр жұлдызы Золтан Варганы алғысы келген еді) ол командасын Лига 1-ден шығарамын деп қорқытқан, ал клуб федерацияға қарсы шықпай, оны қызметінен босатты. Содан кейін дағдарыс дәуірі басталды: клуб 1976 жылы ғана Франция Кубогын алды және екінші дивизионға түсті. Қаржылық қиындықтарға тап болған команда негізінен жергілікті жас ойыншыларға — «минотыларға» сүйенді; 1984 жылы жоғарғы дивизионға солардың күшімен қайтты, олардың бірі болашақ француз құрамасының ойыншысы Эрик Ди Меко еді.

1986 жылғы 12 сәуірде Марсель қаласының мэрі Гастон Деферрдің көмегімен клуб президенті болған Бернар Тапи Франция көрген ең күшті құрамды жинауға кірісті. Алғашқы трансферттері 1986 жылғы әлем чемпионатынан кейін сатып алынған Карл-Хайнц Форстер мен Ален Жиресс болды. Кейінгі алты жылда Тапи Чемпиондар кубогын мақсат етіп, Жан-Пьер Папен, Крис Уоддл, Энцо Франческоли, Абеди Пеле, Клаус Аллофс, Эрик Кантона, Карлос Мозер, Жан Тигана, Дидье Дешам, Драган Стойкович, Базиль Боли, Марсель Десайи, Руди Фёллер, Фабьен Бартез, Ален Бокшич, Мартин Васкес, Франсуа Омам-Бийик сынды ойыншыларды алды, бас бапкер қызметіне Франц Беккенбауэр, Жерар Жили, Раймон Гуталс тағайындалды. 1989–1992 жылдары клуб төрт мәрте қатарынан чемпион атанып, Франция Кубогын да алды. 1991 жылы команда тұңғыш рет Чемпиондар кубогының финалына шығып, Белградтың «Црвена Звездасынан» пенальти сериясында ұтылды. Клуб тарихындағы басты жетістік — 1993 жылы жаңа форматтағы Чемпиондар лигасын жеңуі: Мюнхендегі Олимпиялық стадионда өткен финалда Базиль Боли «Миланға» қарсы жалғыз гол соқты. Бұл француз клубының тарихтағы алғашқы жеңісі болды, ал Дидье Дешам мен Фабьен Бартез трофейді қолға алған ең жас капитан мен ең жас қақпашы атанды.

Алайда бұл жеңістен кейін құлдырау кезеңі басталды. 1994 жылы қаржылық бұзушылықтар мен сол кездегі президент Бернар Тапиге қатысты матч сатып алу жанжалы үшін клуб екінші дивизионға мәжбүрлі түрде түсірілді және онда екі жыл болып, 1994–95 маусымында Лига 2 жеңімпазы атанды. Бұдан басқа клуб 1992–93 жылғы чемпиондық титулынан, 1993–94 маусымындағы Чемпиондар лигасына, 1993 жылғы Еуропа Суперкубогы мен Құрлықаралық кубокқа қатысу құқығынан айырылды. VA-OM аталған бұл іс «Валансьенн» тарапынан әшкереленді: Марсель ойыншысы Жан-Жак Эйдели «Валансьеннің» футболшылары Жак Глассман, Хорхе Бурручага және Кристоф Роберге хабарласып, матчты беруді, ең бастысы Чемпиондар лигасының финалы алдында Марсель ойыншыларын жарақаттамауды сұраған.

Клуб 1996 жылы Adidas компаниясының басшысы Робер Луи-Дрейфустің қолдауымен жоғарғы дивизионға қайтты. Бапкерлікке Ролан Курби шақырылып, Фабрицио Раванелли, Лоран Блан, Андреас Кёпке тіркелді, команда 11-ші орынға шықты. 1998–99 маусымында клуб 100 жылдығын атап өтіп, Робер Пирес, Флориан Морис, Кристоф Дюгарри секілді жұлдыздармен «Бордодан» кейін чемпионатта екінші орын алды және 1999 жылы УЕФА Кубогының финалында «Пармаға» ұтылды. Курби 1999 жылғы қарашада нәтижесіз бастамадан кейін кетті. 2004 жылы команда жолай «Днипро», «Интернационале», «Ливерпуль» және «Ньюкасл Юнайтедті» айналып өтіп, УЕФА Кубогының финалына шықты, бірақ Испания чемпионы «Валенсиядан» ұтылды. 2005 жылы «Лацио» және «Депортиво де Ла-Корунья» сынды қарсыластарды жеңіп, Интертото Кубогын иеленді. 2007 жылғы мамырда Франция Кубогының финалында «Сошомен» қосымша уақыттан кейін 2:2 тең түсіп, пенальтиде ұтылды. 2007–08 маусымындағы Чемпиондар лигасында Марсель «Энфилдте» жеңіске жеткен алғашқы француз командасы болды («Ливерпульді» 1:0), алайда топтық кезеңнің шешуші матчында сол «Ливерпульге» 0:4 есебімен ұтылды — ағылшын клубы «Стад Велодромда» жеңген алғашқы команда атанды; Марсель А топта үшінші болып, УЕФА Кубогына көшті.

2008–09 маусымында клуб «Бордомен» тартысты күресте Лига 1-де екінші орын алды. 2010 жылғы наурызда «Стад де Франста» өткен Лига Кубогының финалында «Бордоны» 3:1 жеңіп, Чемпиондар лигасындағы жеңістен кейінгі 17 жылда алғашқы ірі титулын алды. Екі айдан соң «Реннді» 3:1 еңсеріп, 18 жылдан кейінгі чемпиондығына екі тур бұрын қол жеткізді. Маусым алдында Тунистің Радес қаласындағы стадионда Париж Сен-Жерменді пенальтиде жеңіп, 2010 жылғы Чемпиондар трофейін алды. 2011 жылғы 23 сәуірде «Монпельені» 1:0 жеңіп, Лига Кубогын қатарынан екі рет иеленген алғашқы команда болды, сол маусымда 1993 жылдан кейінгі алғаш рет Чемпиондар лигасының 1/8 финалына шықты («Олд Траффордта» «Манчестер Юнайтедке» 1:2 ұтылды) және «Жилинаны» 7:0 жеңіп, турнир тарихындағы қонақтағы ең ірі жеңіс рекордын жасады. Клуб қатарынан бес рет Чемпиондар лигасына іріктелу рекордын да орнатты. 2011 жылғы 27 шілдеде Мароккодағы Танжер стадионында «Лиллді» 5:4 жеңіп, Чемпиондар трофейін алды: соңғы бес минутта 1:3-тен айналдырып, Андре Айю хет-трик жасады.

2011–12 маусымында алты турдан кейін кестенің түбінде қалған команда Чемпиондар лигасында «Боруссия Дортмундты» 3:0, чемпионатта Париж Сен-Жерменді 3:0 жеңіп, есін жиды. 2012 жылғы ақпаннан бастап 13 матчта жеңіске жете алмаса да, 1993 жылдан кейінгі алғашқы рет Чемпиондар лигасының ширек финалына шықты, онда болашақ финалист «Бавариядан» ұтылды, ал чемпионатта тек оныншы орын алды; сонымен бірге финалда «Лионды» 1:0 жеңіп, Лига Кубогын үш жыл қатарынан иеленді. 2012 жылдың жазында Дешам кетіп, кейін Франция құрамасын басқарды. Орнына келген Эли Бопта клуб Лоик Реми, Сесар Аспиликуэта, Стефан Мбиа сынды ойыншыларды сатқанына қарамастан 2012–13 маусымында екінші орын алды. Димитри Пайет, Флориан Товен, Джанелли Имбула сияқты футболшыларға шамамен 40 млн еуро жұмсалды, бірақ команда Чемпиондар лигасында алты матчтың бәрінен ұтылып, топтық кезеңде бірде-бір ұпай жинамаған алғашқы француз клубы болды. Боп 2013 жылғы 7 желтоқсанда «Стад Велодромда» «Нантке» 0:1 ұтылғаннан кейін қызметінен босатылды, орнына уақытша Жозе Аниго келді; клуб екі кубоктан да шығып, 2014 жылы алтыншы орын алып, он жылда тұңғыш рет еуропалық турнирге іріктелместен қалды.

2014 жылғы 2 мамырда команданы Марсело Бьелса басқарды — клуб тарихындағы алғашқы аргентиналық бапкер және жаңғыртылған «Велодромға» шыққан алғашқы бапкер. Тұңғыш маусымында клуб кестені жеті ай бойы бастап тұрып, төртінші орынмен Еуропа лигасына іліккен. 2015 жылғы маусымда Андре-Пьер Жиньяк, Андре Айю және Димитри Пайет клубтан кетті. Дайындық кезеңінде «Ювентусты» 2:0 жеңіп, тоғыз ойыншы тіркеген клубта Бьелса 2015–16 маусымының алғашқы турында «Канға» 0:1 ұтылғаннан бірнеше минут өткен соң басшылықпен келісімге сенімсіздігін айтып, қызметін тастады. 2015 жылғы 19 тамызда бас бапкер болған Мичел кезінде команда Лига 1-де алты айдан аса үй матчында жеңіске жете алмады және сәтсіз ойындардан кейін сәуірде иесі Маргарита Луи-Дрейфустің шешімімен жұмыстан кетті. Уақытша басшы Франк Пассимен клуб тоғыз жылда тұңғыш рет Франция Кубогының финалына шығып, Париж Сен-Жерменге 2:4 ұтылды, ал чемпионатта 15 жылдағы ең нашар көрсеткішпен 13-ші орын алды. 2016 жылдың жазында клуб қаржы міндеттемелерін орындау үшін көп жылғы капитаны Стив Манданда (Кристал Пэлас), Николя Нкулу (Лион) және Миши Батшуайиды (Челси, клуб рекорды 40 млн еуро) сатты.

2016 жылғы 29 тамызда американдық кәсіпкер Фрэнк Маккорттың клубты Маргарита Луи-Дрейфустен сатып алуға келіскені жарияланды; мәміле 17 қазанда шамамен 45 млн еуроға түйінделді. Маккорт клуб президенті етіп Жак-Анри Эйроды, бас бапкерлікке Руди Гарсияны, спорт директоры қызметіне Андони Субисарретаны тағайындады. 2018 жылғы 3 мамырда Марсель жартылай финалда «Ред Булл Зальцбургты» жалпы есеппен 3:2 еңсеріп, 2004 жылдан кейінгі алғашқы еуропалық финалына шықты, бірақ Еуропа лигасының финалында «Атлетико Мадридке» ұтылды. Андре Виллаш-Боаш басқарған 2019–20 маусымында команда пандемияға байланысты мерзімінен бұрын тоқтаған чемпионатта екінші орын алып, 2013–14 маусымынан кейінгі алғашқы рет Чемпиондар лигасына іріктелді. 2021 жылғы ақпанда сәтсіз матчтар тізбегі, ойыншылармен қарым-қатынас пен басшылықтың қолдау көрсетпеуі аясында, ал жаттығу базасындағы жанкүйерлер тәртіпсіздігінен «Реннмен» матч кейінге ығысқаннан үш күн өткенде Виллаш-Боаш кетуге ниет білдірді; клуб онымен қош айтысып, орнына аргентиналық Хорхе Сампаолиді алды, ал Эйроның орнына президент етіп Пабло Лонгорияны тағайындады. 2021–22 маусымында Марсель екінші орын алып, Чемпиондар лигасына жолдама алды.

2016 жылдан бастап клуб акцияларының 95 пайызы Фрэнк Маккортқа, 5 пайызы Маргарита Луи-Дрейфуске тиесілі. 2023–24 маусымының соңында Марсель Deloitte Football Money League тізімінде шамамен 287 млн еуро табыспен әлемдегі 19-шы орынды иеленді, ал 2025 жылы британдық Brand Finance ұйымының рейтингінде бренд құны бойынша 26-шы, бренд күші бойынша AA («өте күшті») деңгейімен 21-ші орынға шықты.

Клуб 1904 жылдан 1937 жылға дейін өзіне тиесілі, сыйымдылығы 15 мың адамдық «Стад де л'Ювон» аренасында ойнады; ол бір кезде рэгбиші, кейін Франция Ұлттық жиналысының мүшесі болған Фернан Бюиссонның құрметіне аталған еді және 1920 жылдардың басында жанкүйерлердің қаржылық көмегімен жаңғыртылды. 1937 жылы қала әкімшілігін жалдау ақысын төмендетуге көндіріп, клуб әлдеқайда үлкен «Стад Велодромға» көшті. 1984 жылғы Еуропа чемпионаты алдындағы жөндеу кезінде 1982–83 маусымында команда тағы да «Ювонда» ойнады. Арена 1998 жылғы әлем чемпионатына қайта жаңғыртылып, жанкүйерлер топтары орналасатын екі шеткі сектор (Виражд Нор және Вираж Сюд), басты Жан Буэн және үлкен Ганей трибуналары бар алып стадионға айналды. Үшінші реконструкция 2016 жылғы Еуропа чемпионатына жасалды: муниципалитет трибуналарды төбемен жауып, сыйымдылықты 67 мыңға жеткізді. Үй матчтары алдында Van Halen топтының Jump әні, Марсель гол соққанда Puff Daddy-дің Come with Me әні орындалады.

Клубтың дәстүрлі түстері — 1986 жылға дейін ақ жейде мен ақ шалбар, көк ұйық; 1986 жылдан бастап толық ақ түсті форма киілді, ал 2012–13 маусымында клуб бастапқы нұсқасына қайтып, көк ұйықты киді. Көк-ақ түстер Марсель қаласының туынан алынған және қаланы гректтер негіздегендіктен, «Фокея қаласы» атауымен байланысты. Клубтың алғашқы эмблемасын құрушы Рене Дюфор де Монмирай өзінің D және M әріптері өрілген жеке мөрінен шабыттанып жасады; «Droit au but» ұраны рэгби басты спорт болған, команда Футбол Клуб де Марсель деп аталған кезден қалған. Бастапқы белгіде O әрпінің үстіне салынған әшекейлі M және ұран бейнеленді; ол үш онжылдық бойы қолданылып, 1935 жылы ар-деко үлгісіндегі қалқанға ауыстырылды, 1972 жылы қайта өзгертілді, 1986 жылы клуб алғашқы эмблемасына қайтты. 1993 жылы Чемпиондар лигасындағы жеңісті еске алатын жұлдыз қосылды. 1999 жылы 100 жылдыққа алтын түсті O мен көгілдір M нұсқасы, 2009–10 маусымында 110 жылдыққа ұқсас нұсқа пайдаланылды. Қазіргі түрі 2004 жылғы 17 ақпанда таныстырылды: көгілдір түсті біртұтас O мен M, үстінде алтын жұлдыз, астында алтын әріптермен «Droit au but».

Марсель — бір стадионға жиналған алты жанкүйерлер тобы бар әлемдегі жалғыз футбол клубы: олар Вираж Сюд пен Вираж Норда, қалған жанкүйерлер Ганей мен Жан Буэн трибуналарында орналасады. «Велодромдағы» атмосфераны негізінен қақпа артындағы секторлардағы топтар жасайды. Вираж Нор 2002 жылы Marseille Trop Puissant тобының негізін салушы Патрис де Переттидің (1972–2000) есімімен аталды; онда MTP, Fanatics және Dodger's топтары бар. 2018 жылы иесі Фрэнк Маккорт пен президент Жак-Анри Эйро билеттерге қатысты бұзушылықтар үшін Yankee Nord тобын шеттетті, оның орнын келесі маусымда Club des Amis de l'OM алды. Вираж Сюд 1720 жылғы Марсель обасы кезінде аурухана ашқан ақсүйек Николя Розенің есімімен аталады; онда 1984 жылғы тамызда құрылған, Франциядағы алғашқы ультралар тобы Commando Ultra '84 және South Winners орналасқан. Марсель жанкүйерлерінің Афинаның АЕК, Италияның «Ливорно» және Германияның «Санкт-Паули» клубтарының жанкүйерлерімен достық қатынасы бар.

Марсель Франция чемпионатын тоғыз рет жеңді және бұл көрсеткіш бойынша он төрт титулы бар Париж Сен-Жермен мен он титулы бар «Сент-Этьеннен» кейінгі үшінші орында; алғашқы чемпиондығы, 1929 жыл, француз футболының кәсіпқой дәуірінен бұрын келген. Франция Кубогындағы он жеңісі ел тарихындағы екінші көрсеткіш. Клуб екі мәрте — 1972 және 1989 жылдары — чемпиондық пен кубокты біріктірген дубльге жетті. Клубта ойнап жүрген кезінде Дидье Дрогба 2004 жылы Франциядағы UNFP үздік ойыншысы, Франк Рибери (2006), Самир Насри (2007) және Уильям Салиба (2022) үздік жас ойыншы атанды.

Париж Сен-Жерменмен матч Ле Класик (Ле Класико) деп аталады, бұл атау Барселона мен Реал Мадрид арасындағы Эль Класикодан алынған. Қарсыласу алаңнан тыс жерде де байқалады: астана мен провинция, Парижге тән дәулет пен биік мәдениет — Марсельдің өнеркәсіптік, космополиттік дәстүрлеріне қарсы қойылады, сондықтан кездесуді жиі «Солтүстікке қарсы Оңтүстік» дейді. Бақталастық 1990 жылдары, Лига 1 матчтарын көрсететін Canal+ телеарнасы Париж Сен-Жерменді, Adidas компаниясының иесі Бернар Тапи Марсельді басқарған кезде, маркетингтік мақсатпен ілгерілетілді. Париж Сен-Жермен мен Марсель — ірі еуропалық трофейлерді жеңген жалғыз екі француз клубы: парижліктер 1996 жылы Кубоктар иегерлерінің УЕФА кубогын, 2025 жылы Чемпиондар лигасын, Марсель 1993 жылы Чемпиондар лигасын иеленді. XXI ғасыр басында Лион күшейгенге дейін осы екі клуб француз футболында үстем болды.