Монако тарихы

Монако — Франция футболының ең табысты клубтарының бірі: сегіз чемпиондық титул, бес Франция Кубогы және бір Лига Кубогы. Клуб еуропалық турнирлерде де бірнеше рет ойнады: 1992 жылы УЕФА Кубок иеленушілер кубогының және 2004 жылы УЕФА Чемпиондар лигасының финалисті болды. Монако Еуропа клубтар ассоциациясының мүшесі. 2011 жылдың желтоқсанынан бастап клуб акцияларының басым бөлігі (66,67%) ресейлік кәсіпкер Дмитрий Рыболовлевке тиесілі, қалған 33,33% — Гримальди әулетінде.

Еуропаның басқа шағын мемлекеттерінен өзгеше, Монако өз ішкі чемпионатын ұйымдастырмаған және УЕФА мен ФИФА-да жеке мүшелік алуға тырыспаған. Сондықтан клуб француз лига жүйесінің толық мүшесіне айналып, еуропалық клубтық турнирлерде Францияны білдіру құқығына ие болды. 2013 жылы Францияның кәсіпқой футбол лигасы (LFP) кәсіпқой лигаларда ойнайтын клубтардың заңды мекенжайы Францияда болуы туралы талап енгізген еді, бірақ 2015 жылы Франция Мемлекеттік кеңесі Монаконың пайдасына шешім шығарып, клубқа кеңселерін князьдікте қалдыруға мүмкіндік берді. Соның нәтижесінде клуб әлеуметтік аударымдардың төмен деңгейін (жалақының 35–40%, француз клубтарында 55–60%) сақтап қалды, ал француз емес ойыншылар Монакода табыс салығы төлемейді — бұл жоғары деңгейдегі футболшыларды тартуда клубқа артықшылық береді.

Клуб 1920 жылы 1 тамызда Франция мен князьдіктегі бірнеше жергілікті ұжымның бірігуінен құрылды. 1924 жылы 23 тамызда Association Sportive de Monaco көпсалалы спорт қоғамы құрылып, футбол ұжымы оның құрамына секция ретінде кірді. Алғашқы жылдарында клуб Прованс-Альпі-Кот-д'Азюр өңірінің әуесқой дивизиондарында ойнап, 1920 жылдары лигалар бойынша тез көтерілді. 1929 жылы француз коммунасы Босолейде салынған «Монегетти» стадионына көшті — бұл команданың алғашқы стадионы болды және 1939 жылға дейін пайдаланылды. 1933 жылы Франция футбол федерациясы Монакоға кәсіпқойлыққа өтуді ұсынды, бірақ екінші дивизиондағы алғашқы жыл сәтсіз аяқталып, келесі маусымда клуб әуесқой лигаларға түсіп қалды. 1939 жылы команда «Луи II» стадионына көшті. 1948 жылы Монако кәсіпқой мәртебесін қайта алып, екінші дивизионға оралды, ал 1953 жылы тарихында тұңғыш рет бірінші дивизионға көтерілді.

1960 жылы бас бапкер Люсьен Ледюк клубқа алғашқы кәсіпқой мәртебедегі жеңіс тарту етті: Франция Кубогының финалында Сент-Этьен қосымша уақытта 4:2 есебімен ұтылды. Келесі жылы Монако тарихында бірінші рет Франция чемпионы атанып, Еуропа кубогына жолдама алды, 1963 жылы Ледюк басшылығымен чемпионат пен кубокты бірге жеңіп, тұңғыш «дуплетті» жасады. Ледюктің кетуінен кейін клуб бір онжылдықтай кестенің орта тұсында жүріп, бірінші және екінші дивизиондар арасында ауысып отырды. 1975 жылы бұрынғы президент Шарль Кампораның ұлы Жан-Луи Кампора клуб басшысы болды; ол екінші маусымында Ледюкті қайтарып, команда бірден бірінші дивизионға көтеріліп, 1978 жылы чемпион атанды. 1980 жылдардың басында Монако екі жылда бір титул алып тұрды: 1980 және 1985 жылдары Франция Кубогын, 1982 жылы чемпиондықты жеңіп, 1984 жылы кубок финалисті болды. 1985/86 маусымында Бордоны 9:0 есебімен жеңу клуб тарихындағы ең ірі жеңістердің біріне айналды. Сол кезеңде еуропалық турнирлерде табысқа жете алмады: Монако бірде бір еуропалық жарыста бірінші айналымнан аса алмай, Данди Юнайтедтен (1981), София ЦСКА-дан (1982 және 1984) және Университатя Крайоведан (1985) ұтылды.

1986 жылы клубқа Аяксты «толық футбол» идеяларымен басқарған Штефан Ковач келді, бірақ ол да жетістік әкелмеді. Осыдан кейін Монако бұған дейін Нансиде айтарлықтай табысқа жетпеген, кең танылмаған Арсен Венгерді жұмысқа алды, ал бұл клуб тарихындағы ең табысты кезеңдердің бірі болды. Венгер Джордж Веа, Гленн Ходдл, Юрген Клинсман, Юрий Джоркаефф сияқты ойыншыларды тартты, ал клуб академиясы болашақ әлем чемпиондары Эмманюэль Пети, Лилиан Тюрам және Тьерри Анриді берді. Венгермен бірге команда алғашқы маусымында — 1988 жылы чемпион, 1991 жылы Франция Кубогының иегері болып, Еуропа кубогының соңғы кезеңдерінде тұрақты ойнады және чемпиондық үшін жиі күресті. 1993 жылы Венгер бұрыннан айтып келген жағдай ашылды: басты қарсылас Марсель матчтардың нәтижесін жасанды түрде реттеумен айналысқаны белгілі болды. 1994 жылы клуб басшылығы Венгерге Бавария Мюнхенмен келіссөз жүргізуге рұқсат бермеді, ал бұл орын басқа маманға берілгеннен кейін бірнеше аптадан соң бапкер Монакодан жіберілді.

Венгерден кейін клуб екі чемпиондық тағы қосты: 1997 жылы Жан Тигана, 2000 жылы Клод Пюэль басшылығымен. Бірақ онжылдықтың соңында қаржылық қиындықтар туралы әңгіме шықты, ал 2003 жылы дағдарыс шегіне жетті: чемпионатта екінші орын алғанына қарамастан, Монаконы 50 миллион еуро (68 миллион доллар) қарызы үшін Франция кәсіпқой лигасы Лига 2-ге түсіруге шешім қабылдады. Апелляциядан кейін жаза ойыншы сатып алуға тыйым салумен шектелді, бірақ бұл 28 жыл клубты басқарған президент Жан-Луи Кампораның кетуіне себеп болды; оның орнына футболдағы тәжірибесі жоқ, князьдік әулетіне жақын саналған Пьер Свара келді.

Қаржылық қиындықтарға қарамастан, келесі маусым спорттық тұрғыдан ерекше сәтті шықты. Франция құрамасының бұрынғы капитаны Дидье Дешам бапкерлік еткен, Фернандо Морьентес, Людовик Жиюли, Жером Ротен және Дадо Пршо ойнаған команда Лига 1-де үшінші орын алып, УЕФА Чемпиондар лигасында Реал Мадрид мен Челсиді жеңіп, финалға шықты. Алайда 2003/04 маусымы клуб тарихындағы ең ауыр қаржылық жыл болды: бір жылдың ішінде Дешам кетіп, Свараның орнын Мишель Пастор басты.

Дешамның орнына Франческо Гидолин келді, бірақ Пастор командаға Еуропаның ең күшті клубтарының бірі мәртебесін берген футболшыларды ұстап қала алмады, ал олардың орнына келгендер бұрынғы деңгейді қайталай алмады. Гидолин бір жыл, кейін оның көмекшісі Лоран Баниде де бір жыл жұмыс істеп, орнына бразилиялық Рикарду Гомес келді. 2008 жылы төрт жыл ішінде алты бапкер ауысып, тек орта қатардағы нәтижелерге қол жеткізген Пастор қатты сынға ұшырап, клубтан кетті. 2008 жылы 2003 жылдан бері басты акционерлердің бірі болған Жером де Бонтен басшылыққа келіп, толық реформа уәде етті; клубқа Пак Чу Ён мен Фредди Аду сияқты ойыншылар келді, бірақ маусым сәтсіз өтті. Де Бонтен маусым соңында орнын банкир Этьен Францидің бастаған жаңа басқармасына берді. 2009 жылдың шілдесінде Гоместің орнына Ги Лакомб келіп, Седрик Монгонгу, Серж Гакпе, Никола Нкулу, Пак Чу Ён сияқты жас ойыншылардан құралған команданы бірінші маусымда Лига 1-де сегізінші орынға жеткізді, бірақ екінші маусымда нәтиже болмай, 2011 жылдың қаңтарында 17-орында тұрғанда жұмыстан босатылды. Қайта шақырылған Лоран Баниде де жағдайды түзете алмады: Монако 2010/11 маусымын 18-орында аяқтап, Лига 2-ге түсті.

2011 жылдың желтоқсанында клуб Лига 2-нің соңғы орнында тұрғанда акциялардың 66,67% Дмитрий Рыболовлевке сатылды. Баниде жұмыстан босатылып, орнына итальяндық Марко Симоне келді; ол командамен сегізінші орынды алса да, басшылық келесі маусымда жоғары дивизионға көтерілуді мақсат етіп, оны Клаудио Раньеримен ауыстырды. Шабуылшыл ойын стилімен Монако 2012/13 маусымында 64 гол соғып, тек төрт жеңіліс тауып, Лига 2 чемпионы атанып, Лига 1-ге оралды. Рыболовлевтің қаражаты арқылы клуб 2013 жылы Еуропада ең көп жұмсаған командалардың біріне айналды: шамамен 140 миллион фунт, оның ішінде Атлетико Мадридтен Радамель Фалькао үшін клуб рекордын жасаған 50 миллион фунт және Портудан Хамес Родригес үшін 40 миллион фунт. Монако 2013/14 маусымын екінші орында аяқтады, Раньеридің орнына Леонарду Жардим келді. Келесі маусымда клуб шығынды қысқартып, Родригесті Реал Мадридке 75 миллион еуроға сатып, Фалькаоны Манчестер Юнайтедке жалға берді; сонымен бірге Лига 1-де үшінші орын алып, Чемпиондар лигасында 1/8 финалда Арсеналды жеңіп, ширек финалда Ювентустан ұтылды. Сол маусымның үздік бомбардирі Антони Марсьяль барлық турнирде 12 гол соғып, жазда Манчестер Юнайтедке 60 миллион еуроға көшті — бұл футбол тарихында жасөспірім ойыншы үшін төленген ең үлкен сома болды. Джофрей Кондогбия, Лайвин Курзава, Янник Карраско, Аймен Абденнур, Лукас Окампостың сатылуымен бірге клуб трансфер терезесінде 180 миллион еуродан асатын қаражат тапты.

2017 жылы 17 мамырда Сент-Этьенді 2:0 жеңіп, Монако 17 жылдан кейін алғаш Лига 1 чемпионы атанды: Радамель Фалькао 30, Килиан Мбаппе 26 гол соқты, ал команда маусымның соңғы 20 матчында жеңіліссіз өтіп, оның 18-інде жеңіске жетті. 2016/17 УЕФА Чемпиондар лигасында Монако 1/8 финалда Манчестер Ситиге бірінші матчта 3:5 ұтылып, үйде 3:1 жеңіп, көшпелі голдар есебімен өтті, содан кейін Боруссия Дортмундты жалпы есеппен 6:3 еңсеріп, жартылай финалда Ювентустан екі матчтың қосындысында 1:4 ұтылды. Жазда Мбаппе бәсекелес ПСЖ-ға 180 миллион еуроға сатып алу міндеттемесімен жалға кетті — бұл футбол тарихында Неймардан кейінгі екінші ең қымбат трансфер болды. Бернарду Силва мен Бенжамен Мендиді Манчестер Сити жалпы 100 миллион еуродан асатын сомаға, Тьемуэ Бакайоконы Челси 40 миллион еуроға сатып алды. Монако 2017/18 маусымын ПСЖ-дан 13 ұпай артта қалып, екінші орында аяқтады, ал 2018 жылдың жазында Фабиньо Ливерпульге 42 миллион еуроға сатылды.

2018 жылдың қазанында маусымның сәтсіз басталуынан кейін Жардимның орнына Тьерри Анри келді, бірақ қаңтарда ол қызметінен шеттетіліп, бірнеше күннен соң Жардим қайта тағайындалды; команда маусымды 17-орында аяқтап, өтпелі кезеңнен екі ұпаймен құтылды. 2019 жылдың желтоқсанында Жардим 14 айдың ішінде екінші рет жұмыстан босатылып, орнына Испания құрамасының бұрынғы бапкері Роберт Морено келді. 2019/20 маусымы COVID-19 пандемиясына байланысты аяқталмай тоқтатылып, Монако тоғызыншы орында қалды. Шілдеде Морено жұмыстан босатылып, орнына Бавария Мюнхеннің бұрынғы бапкері Нико Ковач келді; ол келесі маусымды 78 ұпаймен, 38 матчтың 24-інде жеңіске жетіп, үшінші орында аяқтады. 2022 жылдың басында Ковачтың орнын Филип Клеман басты: екі маусым бойы клуб Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне іліге алмай, Еуропа лигасының алғашқы плей-офф айналымдарында ойнады, ал соңғы маусымында алтыншы орын алып, еуропалық турнирге жолдама алмады. 2023 жылы 4 шілдеде клуб Ади Хюттермен екі жылдық келісімшартқа қол қойды; ол бірінші маусымында команданы 2023/24 чемпионатында екінші орынға жеткізіп, 2018/19-дан кейінгі алғашқы рет Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне жолдама әперді. 2025/26 маусымы клуб үшін дағдарысты болды: сәтсіз бастаудан кейін 2025 жылдың 11 қазанында Хюттердің орнына Себастьен Погоньоли келді, бірақ команда чемпионатты жетінші орында аяқтады. 2026 жылдың шілдесінен бастап бас бапкер — Фламенгоны бұған дейін басқарған Филипе Луис.

Монако 1939 жылы салынған бастапқы «Луи II» стадионында ойнады. 1985 жылы оның орнын жаңа арена басты: ол Жерорта теңізінен тартып алынған жер бөлігінде, жақын маңда тұрғызылды, сондықтан теңіз жағалауы стадион көрінісінің ажырамас бөлігіне айналды. Арена Монаконың бұрынғы князі Луи II құрметіне аталған және 18 523 көрерменді қабылдайды. Тоғыз әйгілі аркасымен танымал «Луи II» көптеген жеңіл атлетика жарыстары мен Еуропа кубогының финалдарын өткізді. 1998 жылдан 2012 жылға дейін жыл сайын тамыз айында мұнда УЕФА Суперкубогының ойыны өтіп келді, бірақ 2013 жылдан бастап УЕФА бұл матчты әртүрлі стадиондарда өткізуге көшті.

Клубтың жетістіктері: Лига 1 чемпионы (8) — 1960/61, 1962/63, 1977/78, 1981/82, 1987/88, 1996/97, 1999/2000, 2016/17; сегіз рет күміс жүлдегер. Лига 2 чемпионы (2012/13) және үш мәрте екінші орын. Франция әуесқойлар чемпионатының жеңімпазы (3) — 1963/64, 1970/71, 2007/08. Франция Кубогы (5) — 1959/60, 1962/63, 1979/80, 1984/85, 1990/91, сонымен қатар бес рет финалист. Лига Кубогы (1) — 2002/03, үш рет финалист. Чемпиондар Трофейі (4) — 1961, 1985, 1997, 2000. Шарль Драго Кубогы — 1961. Еуропалық турнирлерде: Кубок иеленушілер кубогының финалисті (1991/92) және УЕФА Чемпиондар лигасының финалисті (2003/04). Маусым алдындағы жарыстарда Жоан Гампер Кубогын (2024) және Мохаммед V Кубогын (1988) жеңіп алды.