Монца тарихы

Клуб 1912 жылғы 1 қыркүйекте Cappello Vecchio асханасында Монцаның екі командасы — Pro Italia мен Pro Monza бірігуінен Monza Foot-Ball Club деген атпен құрылды. Алғашқы кеңсе қаланың Рома алаңындағы аттас кофеханада ашылды, команда көк-ақ нысанмен ойнады. Тіркелген бірінші ойын Милан командасына қарсы өтті, ал алғашқы жеңіс 1912 жылғы 20 қыркүйекте Триантеде Juventus Italia командасын 2:1 еңсерумен келді. Тұңғыш жүлде — Копа Колли — 1913 жылдың басында финалда Сароннодан 3:2 басым түскеннен кейін алынды. 1913 жылғы қарашада Monza FBC пен Juventus FBC бірігіп, Associazione Calcio Monza атауын алды.

Команда 1913/14 жылғы маусымда Үшінші категорияда ойнай бастады; бірінші кездесуде Фанфулладан үйде 3:1 жеңілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ересек ойыншылар әскерге алынғанда клуб жас футболшылар есебінен өз қызметін жалғастырды. 1919/20 маусымда Промоционе тобында бірінші орын алып, өтпелі финалда Тревильезеден 2:1 жеңілгенімен, Италия футбол федерациясының шешімімен репешаж арқылы Прима категорияға көтерілді. Ең жоғары дивизиондағы алғашқы ойында 1920 жылғы 24 қазанда Миланнан үйде 4:1 жеңілді, жалғыз допты Франческо Манделли соқты; маусымды ұпайсыз, топ соңында аяқтады. 1926/27 маусымда финалда Понциананы 3:2 ұтып, Солтүстік лига Екінші дивизионының чемпионы атанды.

1932 жылғы қыркүйекте клуб жейде түстерін қызыл-аққа өзгертті және содан бері осы түстермен ойнайды; осыдан кейін оған «бианкоросси» лақап аты жабысты. 1939 жылғы 23 апанда команда Италия Кубогының ширек финалына жетіп, А сериясының Дженоасынан 2:1 ұтылды — бұл С сериясы клубының турнир ширек финалына шыққан бірінші жағдайы болды. 1947 жылы клуб президенті болып Пеппино Борги келді. Аннибале Фросси бастаған Монца 1950/51 маусымда, 1951 жылғы 4 июньде Оменьямен сыртта өткен кездесуде Карло Коломбеттидің айыппұл добынан кейін тарихындағы тұңғыш рет В сериясына жолдама алды. В сериясындағы дебют 1951 жылғы 9 қыркүйекте Сиракузамен сырттағы 1:1 есебімен өтті, ал 1952/53 маусымда команда сарапшылардың болжамына қарсы төртінші орынға шықты.

1955 жылғы шілдеде Монца Simmenthal азық-түлік компаниясының командасы GS Simmenthal-мен бірігіп, AC Simmenthal-Monza атауын алды; клубты Simmenthal иесі Клаудио Сада басқарды. 1964 жылғы 14 шілдеде демеушілік тоқтап, клуб бұрынғы атауына қайтты. 1966 жылғы 19 июньде Мантовамен сыртта 0:0-ге ойнағаннан кейін екінші дивизиондағы 15 жылдан соң С сериясына түсті, бірақ 1966/67 маусымда өтпелі ойында Комоны 1:0 (32-минутта Джанлуиджи Маджониның добы) ұтып, бірден оралды.

1969/70 маусымда Луиджи Радиче бастаған команда А сериясына алғаш жақындады: 1970 жылғы 7 июньде Варезеге қарсы сырттағы ойында Роберто Кареми екінші минутта есеп ашқанмен, Варезе 2:1 жеңіп, көтерілу мүмкіндігін жойды. 1972 жылдың ортасында президент болып Джованни Капеллетти келді, ал 1972/73 маусымның соңғы кездесуінде Бариден сыртта 3:1 жеңілген команда С сериясына түсті. Осы кезде клуб Жартыкәсіпқойлар Кубогының финалына үш жыл қатарынан шығып, 1974 жылы Леччені, 1975 жылы Сорренток­ты ұтып, 1976 жылы жеңілді. 1975/76 маусымда В сериясына қайта көтерілді, сондай-ақ 1976 жылғы 19 июньде Англия-Италия Кубогының финалында Уимблдонды Франческо Казаграндтың добымен 1:0 еңсеріп, жүлдені иеленді. 1970 жылдардың соңында клуб А сериясына төрт маусым қатарынан ілікпей қалды: 1976/77-де соңғы ойында Моденадан 2:1 ұтылды, 1978/79-да Пескарамен қосымша матчта 2:0 жеңілді, 1979/80-де бесінші орынға тұрақтап, жолдамадан үш ұпай қалып қойды.

1980 жылы президент болып Валентино Джамбелли келді, клуб Calcio Monza деп аталды. 1980/81 маусымда А сериясынан түскен Милан мен Лацио ойнаған В сериясында соңғы орын алып, С1-ге кетті, бірақ бір маусымнан кейін қайтты. 1986/87 маусымда Алессандро Костакурта, Франческо Антониоли және Пьерлуиджи Казираги клубта кәсіби дебют жасады. 1987/88 маусымда капитан Пьерлуиджи Фрозио бастаған команда В сериясына көтеріліп, С сериясы Кубогын үшінші рет алды: Палермоны сыртта 0:0-ден кейін үйде 2:1 ұтты. 1988 жылғы 11 июньдегі осы ойын Джино Альфонсо Сада стадионындағы соңғы кездесу болды. 1991 жылғы 13 июньде финалда тағы да Палермоны ұтып, С сериясы Кубогын рекордтық төртінші мәрте иеленді. 1997 жылғы наурызда Джамбелли Миланмен ынтымақтастық келісіміне қол қойып, Монца Италияда тұңғыш рет серіктес клубқа айналды; сол жылдың июнінде өтпелі финалда Карпиді 3:2 ұтып, В сериясына қайтты — команданы 30 жыл бұрын да көтерілуге жеткізген Луиджи Радиче бастады.

1999 жылғы апанда Джамбелли 19 жылдан соң клубтан кетті, Монца Миланның серіктес командасы болуды қойды. Осыдан кейін тұрақсыздық кезеңі басталды: бес жылда иелері екі рет ауысты, 2001 жылы С1-ге, 2002 жылы алғаш рет С2-ге түсті. 2003 жылғы 31 желтоқсанда қала әкімшілігі есепшоттар төленбегені үшін Бриантео стадионының су мен газын өшірді, команда үй ойындарын Сесто-Сан-Джованнидегі Бреда стадионында өткізуге мәжбүр болды. 2004 жылғы 18 наурызда клуб банкрот деп жарияланды, ал 3 июньде оны Аталантаның вице-президенті Джан Баттиста Беньини сатып алып, AC Monza Brianza 1912 деп атады. Команда өтпелі финалдарда екі рет В сериясына жетпей қалды: 2005/06-да Дженоаға, 2006/07-де Пизаға ұтылды. 2009 жылғы 13 шілдеде клуб Миланның бұрынғы ойыншысы Кларенс Зеедорф басқарған PaSport холдингіне өтті, 2012 жылы С2-ге түсті, кейін 2013 жылы Энтони Армстронг Эмериге, 2014 жылғы 12 желтоқсанда 1 еуроға Деннис Бингемге сатылды. 2015 жылғы 27 мамырда клуб қайтадан банкрот деп жарияланды, 2 шілдеде оны Никола Коломбо сатып алып, SSD Monza 1912 деп атады, команда D сериясына тіркелді. 2016 жылғы мамырда атауы SS Monza 1912 болып өзгерді, ал 2017 жылы бас бапкер Марко Заффарони басшылығымен С сериясына көтерілді және Равеннаны финалда 2:1 ұтып, D сериясының скудеттосын алды.

2018 жылғы 28 қыркүйекте Миланның бұрынғы президенті Сильвио Берлускони басқарған Fininvest холдингі клубты шамамен 3 млн еуроға сатып алғанын хабарлады; директорлар кеңесіне Монцада туған, Миланның бұрынғы бас директоры Адриано Галлиани кірді. Берлускони мен Галлиани 1986–2016 жылдары Миланмен 29 жүлде жеңіп алған. Forbes журналының 2021 жылғы рейтингінде Берлускони Италиядағы ең бай клуб иесі, әлемде тоғызыншы болып, байлығы 7,6 млрд долларға бағаланды. 2019 жылғы 1 шілдеде клуб тарихи AC Monza атауына қайтты. 2019/20 маусымда команда бірінші орында тұрғанда чемпионат COVID-19 пандемиясына байланысты тоқтатылды, 2020 жылғы 8 июньде Италия футбол федерациясы Монцаны чемпион деп жариялап, команда 19 жылдан кейін В сериясына оралды.

2021/22 маусымда Джованни Строппа бастаған команда соңғы ойында Перуджадан ұтылып, тікелей жолдамадан қалды, бірақ өтпелі кезеңде Брешияны, финалда Пизаны еңсерді: үйде 2:1, сыртта 3:2-ден кейін қосымша уақытта екі доп соғып, 4:3 (жалпы есеп 6:4) жеңіп, тарихында тұңғыш рет А сериясына шықты. Бұған дейін Монца В сериясында 40 маусым ойнап, бірінші дивизионға көтерілмеген италиялық клубтар арасында рекорд ұстаған еді. Өтпелі ойындарда бес доп соққан Кристиан Гюткьер көтерілудің басты тұлғасы болды.

А сериясындағы дебют 2022 жылғы 13 тамызда Торинодан үйде 2:1 жеңілумен өтті, Дани Мотаның қосымша уақыттағы добы клубтың элита дивизиондағы бірінші голы болды. Алты ойында бір ұпай жинап, соңғы орында тұрған команда Строппаның орнына 19 жасқа дейінгі құрама бапкері Раффаэле Палладиноны тағайындады; ол 18 қыркүйекте Ювентусты Гюткьердің добымен 1:0 ұтып, клубтың тарихи алғашқы жеңісін сыйлады. Монца А сериясындағы бірінші маусымда алты турдан бұрын сақталуын математикалық тұрғыда қамтамасыз етті — дебютант командалардың ешқайсысы бұған қол жеткізбеген еді; 52 ұпаймен 11-орын алды, бұл Еуропаның бес жетекші чемпионатының жаңа көтерілген клубтары арасында ең жоғары көрсеткіш және А сериясы дебютанттары тарихындағы екінші нәтиже болды. Келесі маусымда, 2023 жылғы июньде клуб иесі Сильвио Берлусконидің дүниеден өтуіне қарамастан, команда еуропалық жолдама үшін біраз таласып, 12-орында тұрақтады.

2024/25 маусымда жағдай күрт өзгерді: Палладино кеткен соң бас бапкер болған Алессандро Неста алғашқы 17 ойында 10 ұпай ғана жинады, содан кейін Сальваторе Боккеттиге орын берді, бірақ нәтиже жақсармаған соң Неста қайта тағайындалды. Аталантадан үйде 4:0 жеңілгеннен кейін чемпионат бітуіне үш тур қалғанда команданың түсуі белгілі болды; 18 ұпаймен 20-орын алып, элитадағы үш маусымнан соң В сериясына қайтты.

2025 жылғы 1 шілдеде Fininvest клубты америкалық Beckett Layne Ventures инвестициялық компаниясына шамамен 45 млн еуроға (клуб қарыздарын қоса) сату туралы уағдаласқанын жариялады; 80 пайыз акцияны беру 2025 жылғы 25 қыркүйекте аяқталды, қалған 20 пайыз 2026 жылғы июньге дейін сатылуы көзделді. 2025/26 маусымда Паоло Бьянко басшылығындағы команда В сериясында үшінші орын алып, өтпелі кезеңде Юве Стабияны жалпы есеппен 4:3 еңсерді, финалда Катандзароны сыртта 2:0 ұтып, үйде дәл сол есеппен жеңілгенімен, тұрақты чемпионаттағы жоғары орны есебінен бір жылдан кейін А сериясына оралды.

1912 жылы құрылған кезде команда ақ жаға мен жеңқайырмасы бар көк жейде киді: жергілікті мата саудагері клубқа көп жыл сата алмаған көк матасын бергендіктен түс «еріксіз» таңдалған. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін жиі жуудан түс оңғандықтан жартысы ақ, жартысы көк жейделер пайда болды. Түстер 1932 жылғы қыркүйекте қызыл-аққа өзгерді: профессор Джузеппе Риваның 1923 жылғы қала әкімшілігіне жолдаған есебінде қаланың тарихи түстері қызыл мен ақ екені анықталған. Жаңа нысан клубтың 20 жылдығына арналған Копа дель вентеннио жолдастық турнирінде таныстырылды. 1971 жылы қызыл жейдеге сол жағынан тік ақ жолақ қосылды, келесі жылы жолақ шортыға да көшті, кеуде тұсына Темір тәж бейнесі орналастырылды; 1974, 1975, 1988 және 1991 жылдары С сериясы Кубогын алғаннан кейінгі маусымдарда тәждің орнына Италия кокардасы қойылды. 1979 жылғы 22 тамызда Миланмен Италия Кубогындағы ойында клуб ойыншылардың аты-жөнін нөмірлердің үстіне жазып шықты; бұл жаңалықты федерация қабылдамай, клубты айыппұлға тартты. Демеуші жазуы алғаш рет 1982 жылы пайда болды. 2022 жылғы 1 қыркүйекте, 110 жылдығына орай, клуб алғашқы жейдесіне тағзым ретінде көгілдір үшінші жинақты ұсынды.

Клубтың алғашқы эмблемасы 1920 жылы жасалды: қызыл жиекті көк қалқанның ішінде алтын Темір тәж бейнеленді. Кейін эмблема пішіні мен мазмұны бірнеше рет өзгерді — 1933 жылы дөңгелек, 1937/38 маусымда сопақ, 1945 жылдан кейін тіктөртбұрышты болды. Simmenthal-мен бірігу кезінде белгі мүйізі бар өгіз басы түрінде жасалды, ортасында S және M әріптері тұрды. 1984 жылы эмблемаға Эсторре Висконтиға сілтеме ретінде тік семсер қосылды, тәж семсердің сабы болды. 2013/14 маусымнан бері логотипте клуб атауы жазылған қызыл қалқан мен оның үстіндегі Темір тәж бейнеленеді. 2021 жылы клуб эмблеманың геометриялық құрылымы, қаріптері және «Rosso Monza» деп аталатын корпоративтік түсі туралы мәліметтер енгізілген бренд-кітап шығарды. 2006 жылдан бері клубтың әнұраны — Amusia тобы жазған Monza Alè әні; топ жетекшісі — клубтың бұрынғы ойыншысы Микеле Магрин.

Бірігуге қатысқан Pro Monza мен Pro Italia Монцаның Корольдік виллласының алдындағы Boschetti Reali алаңында ойнаған. Бірігуден кейін команда қала сыртындағы Триантеде, кейін 1915 жылғы 13 мамырда ашылған Grazie Vecchie стадионында ойнады. 1923 жылдың соңында Гилини көшесіндегі жаңа аренаға көшті, ол 1939 жылға дейін пайдаланылды. 1945 жылы бұрынғы GIL алаңында Сан-Грегорио аланы салынып, В сериясына көтерілгеннен кейін мінбелер тұрғызылды, стадион Stadio Città di Monza деп өзгертілді, ал 1965 жылы клубтың марқұм президенті құрметіне Джино Альфонсо Сада атауын алды. Жаңа Бриантео стадионының құрылысы 1982 жылғы 13 қарашада басталып, 1986 жылы бітті; бастапқы жобада сыйымдылығы 30 мыңға жуық болжанғанымен, қауіпсіздік себебінен 20 мыңнан сәл кемге дейін азайтылды. Клуб жаңа аренада бірінші ойынды 1988 жылғы 28 тамызда өткізіп, Италия Кубогында А сериясының Ромасын 2:1 ұтты. 2020 жылғы 4 қыркүйекте демеушілік келісім бойынша стадион U-Power Stadium деп аталды, ал 2022/23 маусымның алдында 20 жыл жабық тұрған шығыс мінбесі ашылып, сыйымдылық 10 мыңнан шамамен 17 мыңға дейін өсті. Жаттығу базасы Centro Sportivo Monzello 1986 жылғы 3 қарашада ашылды, 2024 жылғы 12 июньде оған Сильвио және Луиджи Берлускони есімі берілді.

Ұйымдасқан жанкүйерлік 1970 жылдардың басында Commandos (1971) және Club Ultras Monza (1972) топтарының құрылуымен басталды, 1980 жылдардың басында Eagles Monza пайда болды. Бриантеоға көшкеннен кейін бірқатар топ тарады, 1993 жылы Оңтүстік мінбенің негізгі күшіне айналған Gioventù Brianzola құрылып, бұрынғы топқа тағзым ретінде бүркітті таңбасы етті. 1994 жылы Sempre Al Bar тобы құрылды және 2001 жылдан бері мінбенің басты топтамасы болып саналады. Оңтүстік мінбе 1998 жылы қайтыс болған жас жанкүйер Давиде Пьери, батыс мінбе 2018 жылы қайтыс болған жанкүйер Анджело Скотти есімімен, ал баспасөз секторы 2008 жылы қайтыс болған журналист Клаудио Парма құрметіне аталған.

Клубтың басты бәсекелесі — сол Ломбардиядағы Комо; бұл кездесу «В сериясының ең қызу дербиі» деп аталған. Қарсыласу 1967 жылғы 4 июньде Монца өтпелі ойында Комоны 1:0 ұтқаннан кейін басталды және 1980 жылғы 13 апанда Комо 3:1 есебінен кейін соңғы минутта айыппұл добынан теңестіріп, 3:3 есебі Монцаның А сериясына шығу мүмкіндігін жойғанда күшейді. Екінші маңызды қарсыласу — көрші Сесто-Сан-Джованни қаласының Pro Sesto клубымен; тарихи тұрғыда екі команда бір-бірін сыртта ұтып жүрген. Пизамен бәсеке 2007 жылғы С сериясының өтпелі финалынан кейін туды, ал 2022 жылы сол екі команда А сериясына шығу үшін өтпелі финалда қайта тартысты.

1955 жылғы 8 қазанда Сан-Грегорио стадионында Монца мен Веронаның ойыны Италияда телеарналарда ашық көрсетілген алғашқы футбол матчы болды; оны RAI таратып, Николо Каросио түсініктеме берді, кездесу 0:0 есебімен бітті, клуб таратудан 700 мың лира тапты. Көрермендердің көбі ойынды бар-кафелерде көргендіктен стадионға тек 1500 адам келді. Итальян актері Ренато Поццетто 1979 жылғы The Finzi Detective Agency фильмінде Монцаның жанкүйері, жеке тергеуші Риккардо Финцини ойнады; оның «Мен Монцаны қолдаймын, біз А сериясына ешқашан шыға алмаймыз» деген сөзі жергілікті мәдениеттің бөлігіне айналып, жанкүйерлер әніне енді.

Монца С сериясы Кубогын рекордтық төрт мәрте (1973/74, 1974/75, 1987/88, 1990/91), С сериясы чемпионатын төрт рет (1950/51, 1966/67, 1975/76, 2019/20), Екінші дивизионды 1926/27 маусымда, D сериясы мен оның скудеттосын 2016/17 маусымда және 1976 жылы Англия-Италия Кубогын жеңіп алды. 2019 жылғы қыркүйекте клуб FIFA ойындары бойынша киберспорт командасын құрды; ол 2021 жылғы FIFA eClub World Cup еуропалық жартылай финалына жетіп, жалпы рейтингте 12-орын алды, 2022 жылғы қаңтарда Osservatorio Italiano Esports тарапынан «OIES Badge» белгісімен танылды.