Наполи тарихы

Клубтың тамыры 1905 жылы ағылшын теңізшісі Уильям Потс пен оның серіктесі Гектор М. Байон құрған Naples Foot-Ball & Cricket Club-тан басталады; алғашқы президент Амедео Сальси болды. Бастапқы нысан — көгілдір мен қою көк жолақты жейде және қара шорты. Алғашқы кездесуде команда Arabik кемесінің ағылшын экипажын 3:2 жеңді. Италия чемпионаты сол кезде тек солтүстік клубтармен шектелгендіктен, оңтүстік командалар теңізшілермен және Липтон кубогы сияқты жарыстарда ойнады; Липтон кубогында неапольдіктер Палермоға қарсы үш финалда жеңіске жетті. 1911 жылы клубтағы шетелдік топ бөлініп шығып, Интернационале Наполи командасын құрды. Қаржылық қиындықтарға байланысты екі бақталас 1922 жылдың қазанында бірігіп, FBC Internaples атанды; клубтың көгілдір жейдесі Naples FBC-ден, ақ шортысы Интернационале Наполиден мұра болып қалды.

1926 жылғы 25 тамызда президент Джорджо Аскареллидің тұсында, сондай-ақ клуб атауын «италиялындыруға» қатысты фашистік үкіметтің қысымымен команда Associazione Calcio Napoli деп өзгертілді. Алғашқы маусым сәтсіз өтіп, бүкіл чемпионатта бір-ақ ұпай жиналса да, клуб Италия футбол федерациясының шешімімен Ұлттық дивизионға қайта қабылданды. Сол кезеңнің алғашқы кумирі — парагвайда туған Аттила Саллустро, ол клубтың гол рекордын орнатты. Серия А дәуірінде Уильям Гарбаттың басшылығымен команда жиі жоғарғы бөлікте аяқтап, 1932/33 және 1933/34 маусымдарында үшінші орын алды. Соғыс қарсаңында құлдырау басталып, 1942 жылы клуб Серия В-ге түсті. Соғыстан кейін 1945/46 маусымында орталық-оңтүстік Серия A-B чемпионатын жеңіп, жоғарғы лигаға оралды, бірақ пара жанжалынан кейін тағы төмендеп, 1949/50 маусымында Серия В чемпионы атанды.

1959 жылдан бастап команда жаңа үйі — «Сан-Паоло» стадионында ойнады. 1962 жылы Наполи СПАЛ-ды жеңіп, тарихындағы алғашқы ірі мәртебелі тұғырды — Италия Кубогын иеленді; голдарды Джанни Корелли мен Пьерлуиджи Ронзон соқты. Осылайша Наполи Серия В-де жүріп кубок жеңіп алған алғашқы команда болды. 1964 жылғы 25 маусымда клуб Società Sportiva Calcio Napoli деген атауға көшті. Бұрынғы ойыншы Бруно Пезаоланың жаттықтыруымен команда 1966 жылы Альпі кубогын жеңіп, Серия А-да тұрақты түрде алғашқы бестікке кірді, ал 1967/68 маусымында Миландан кейінгі екінші орынға тұрақтады. Осы кезеңнің танымал ойыншылары — Дино Дзофф, Жозе Алтафини, Омар Сивори және жергілікті жарты қорғаушы Антонио Джулиано.

1970 жылдары клуб 1970/71 және 1973/74 маусымдарында үшінші орын алды, бұрынғы ойыншы Луис Винисионың басшылығымен УЕФА Кубогына қатысты: 1974/75 ойын жылында Портуны 2:0 ұтып, үшінші айналымға жетті, ал чемпионатта Ювентустан екі ұпай артта қалып, екінші орынға тұрақтады. Құрамның негізін жергілікті ойыншылар Джузеппе Брусколотти, Антонио Джулиано, Сальваторе Эспозито, ал шабуылда Джузеппе Савольди құрады. 1975/76 маусымда Наполи финалда Эллас Веронаны 4:0 ұтып, екінші рет Италия Кубогын жеңді; сол жылы Саутгемптонды жалпы есеппен 4:1 ұтып, Англия-Италия лига кубогын да иеленді. 1976/77 ойын жылында Кубоктар кубогының жартылай финалына шығып, Андерлехтке жалпы есеппен 2:1 ұтылды. Жастар құрамы 1975 жылы Виареджо турнирін, 1979 жылы Primavera чемпионатын жеңіп алды.

1984 жылғы 30 маусымда клуб Барселонадан Диего Марадонаны 12 миллион еуроға сатып алып, әлемдік трансфер рекордын жаңартты. Құрам біртіндеп Чиро Феррара, Сальваторе Баньи, Фернандо Де Наполи сияқты ойыншылармен нығайды. Марадона, Бруно Джордано және Карека құраған шабуыл үштігімен (MaGiCa лақап аты) команда 1986/87 маусымында Серия А-ны үш ұпай артықшылықпен жеңіп, содан соң финалда Аталантаны 4:0 ұтып, Италия Кубогын алды — бұл елде «дубль» жасаған үшінші команда еді. Материктік Оңтүстік Италия командасы бұған дейін чемпион болмағандықтан, бұл жеңіс Марадонаны неапольдіктер үшін мәдени әрі әлеуметтік тұлғаға айналдырды. 1988/89 маусымда клуб жалғыз еуропалық тұғырын — УЕФА Кубогын жаулады: жолда Ювентус, Бавария мен ПАОК еңсеріліп, финалда Штутгарт жалпы есеппен 5:4 ұтылды (Карека — екі гол, Марадона, Феррара және Алемао — бір-бірден). 1989/90 маусымда Наполи Миланнан екі ұпай озып, екінші чемпиондығын иеленді; ол тартыста Бергамодағы матчта Аталанта жанкүйері Алемаоның басына 100 лира теңге лақтырғаннан кейін командаға берілген екі ұпай да рөл ойнады.

1990 жылғы әлем чемпионатында Марадонаның елдегі Солтүстік пен Оңтүстік теңсіздігі туралы сөздері және неапольдіктерді жартылай финалда Аргентинаны қолдауға шақыруы үлкен дау тудырды. Турнирден кейін Италия футбол федерациясы оны допинг-бақылауға жіберді, сынама кокаинге оң нәтиже көрсетті және ойыншы 15 айға шеттетілді — ол бұдан кейін клубта ойнаған жоқ. Сол жылы команда Ювентусты 5:1 есебімен рекордтық нәтижемен ұтып, Италия Суперкубогын алды, бірақ бұл 22 жылға созылған үзілістің алдындағы соңғы ірі жеңіс болды. Клуб 2000 жылдың жазында Марадонаның 10-нөмірлі жейдесін мәңгілікке шығарып қойды.

1991/92 маусымнан кейін клуб қаржылық және ойындық тұрғыдан құлдырады: 1994 жылға қарай Джанфранко Дзола, Даниэль Фонсека, Чиро Феррара және Карека кетті. 1997 жылы команда Италия Кубогының финалында Виченцаға 3:1 ұтылды, ал 1997/98 маусымда бүкіл чемпионатта екі-ақ жеңіс алып, Серия В-ге түсті. 2000 жылы жоғарғы лигаға оралса да, келесі жылы қайта төмендеді. 2004 жылдың тамызында клуб банкрот деп жарияланды. Қаладағы футболды сақтап қалу үшін кинопродюсер Аурелио Де Лаурентис командаға Napoli Soccer деген атпен жаңадан өмір берді, ал федерация оны Серия С1-ге орналастырды; 2004/05 маусымда плей-офф матчында Авеллиноға 2:1 ұтылып, жоғарылау мүмкіндігі қолдан кетті. Төмен дивизионда ойнағанына қарамастан, келушілер саны жөнінен Наполи Серия А клубтарының көбінен асып түсті: бір кездесуде 51 000 көрермен жиналып, Серия С рекорды орнады.

Келесі маусымда команда Серия В-ге көтерілді, 2006 жылдың мамырында Де Лаурентис тарихи атауды — Società Sportiva Calcio Napoli — қайтарды, ал бір жылдан кейін клуб Серия А-ға оралды. Вальтер Маццарридің басшылығымен 2010/11 маусымда үшінші орын алып, Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне тікелей жолдама алды. 2012 жылы Наполи финалда жеңіліссіз чемпион Ювентусты ұтып, тарихындағы төртінші Италия Кубогын иеленді. 2012/13 маусымда 1990 жылдан бергі ең үздік нәтижемен екінші орынды иеленді, Эдинсон Кавани 29 голмен чемпионаттың үздік бомбардирі атанып, кейін Пари Сен-Жерменге клуб үшін рекордтық 64 миллион еуроға сатылды. Рафаэль Бенитес тұсында команда 2014 жылы Фиорентинаны 3:1 ұтып, бесінші Кубокты және сол жылы Италия Суперкубогын алды, ал 2015 жылы Еуропа лигасының жартылай финалында Днепрге жалпы есеппен 2:1 ұтылды.

Маурицио Сарримен команда 2015/16 маусымда 82 ұпаймен екінші, келесі жылы 86 ұпаймен үшінші орын алды; Дрис Мертенс шеттен орталық шабуылшы позициясына ауысып, барлық турнирде 34 гол соқты. 2017/18 маусымда клуб рекордтық 91 ұпай жинады, бірақ чемпиондық Ювентуске бұйырды; 2017 жылғы 23 желтоқсанда Марек Гамшик 115-ші голын соғып, Марадонаның клубтық рекордын жаңартты. Карло Анчелотти кезінде команда тағы екінші орында аяқтады, 2019 жылдың желтоқсанында ол қызметінен кетіп, орнына Дженнаро Гаттузо келді. 2020 жылғы 14 маусымда Мертенс 122-ші голымен клубтың бүкіл тарихындағы үздік бомбардиріне айналды (жалпы 148 гол), ал маусым соңында Наполи финалда Ювентусты 11 метрлік айыппұл соққылар сериясында ұтып, Италия Кубогын алды. 2020 жылдың желтоқсанында Диего Марадона қайтыс болғаннан кейін «Сан-Паоло» стадионы оның атымен аталды; арена 54 732 көрерменге арналған.

Лучано Спаллетти 2021/22 маусымда команданы үшінші орынға шығарып, Чемпиондар лигасына қайтарды, ал 2022/23 маусымда 4 мамырда Удинезеге қарсы 1:1 тең ойыннан кейін клуб 1990 жылдан бергі алғашқы және тарихындағы үшінші чемпиондығын тойлады. Сол жылы команда еуропалық турнирлер тарихында алғаш рет Чемпиондар лигасының ширек финалына шықты, онда Миланнан жалпы есеппен 2:1 ұтылды. 2023/24 маусым ауыр болды: үш бас бапкер — Рюди Гарсиа, қайта оралған Вальтер Маццарри мен Франческо Кальцона — ауысып, клуб чемпионатта оныншы орында аяқтады, ал Чемпиондар лигасында 1/8 финалда Барселонадан ұтылды. 2024/25 маусымға Антонио Конте шақырылды; Скотт Мактоминей мен Ромелу Лукакудың келуімен күшейген команда 23 мамырда Кальяриді 2:0 ұтып, үш жылда екінші, жалпы төртінші чемпиондығын иеленді. 2025/26 маусымда Наполи 76 ұпаймен екінші орында аяқтап, Эр-Риядтағы кездесуде Болоньяны 2:0 ұтып, Италия Суперкубогын жеңді; маусым соңында Конте өзара келісіммен клубтан кетті, ал 2026/27 ойын жылына бас бапкер болып Массимилиано Аллегри тағайындалды.

Клубтың түстері Неаполь шығанағының көк суынан бастау алады: үй ойындарында көгілдір жейде мен ақ шорты, қонақта ақ жейде киіледі. Осыдан клубтың лақап аты — «Адзурри» (Көктер) шыққан. Тағы бір лақап ат — «И чуччи» («есекшелер»): ол 1926/27 маусымдағы нашар ойыннан кейін кемсіту ретінде берілсе де, клуб есекті «О Чуччо» маскоты етіп қабылдады. «Партенопей» атауы грек мифологиясындағы сирена Партенопамен байланысты. Алғашқы эмблемада доп үстінде тік тұрған ат пен «ACN» әріптері болса, қазіргі таңбада дөңгелек ішіндегі үлкен «N» әрпі бейнеленген — бұл нұсқа Интернационале Наполиден келеді. Клуб әнұраны — неапольдік әнші Нино Д'Анджелоның «Napoli» әні.

Наполи — Италиядағы төртінші көпшілік қолдауына ие клуб: ел жанкүйерлерінің шамамен 13 пайызы оны қолдайды, ал 2018 жылы клуб әлем бойынша 35 миллионнан астам жанкүйері барын мәлімдеген. Басты ультрас топтарының қатарында Fedayn EAM 1979, Ultras Napoli, Mastiffs, Brigata Carolina бар; жанкүйерлердің у-шуы кейде Неапольдің Федерико II университетінің сейсмографтарында тіркелген. Қалада басқа ірі клуб болмағандықтан, нағыз қалалық дерби жоқ. Басты бақталасы — Ювентус, сондай-ақ Ромамен қарсылық күшті: 1970–1980 жылдары екі клуб жанкүйерлерінің достығы «Күн дербиі» деп аталса, 1987 жылы бұл достық аяқталып, 2014 жылғы Италия Кубогының финалынан кейін, Рома жанкүйері Чиро Эспозито есімді неапольдікті атып өлтіргенде, шиеленіс шегіне жетті. Бақталастық Милан, Интернационале, Фиорентина, Аталанта, Эллас Верона, Лацио, сондай-ақ аймақтық қарсыластар Авеллино және Салернитанамен де бар. Палермо, Катания және Юве Стабия жанкүйерлерімен, ал шетелде Боруссия Дортмунд, Селтик, Пари Сен-Жермен, Црвена Звезда клубтарының жанкүйерлерімен достық қатынас сақталады.

Клубтың ресми ойын рекорды Марек Гамшикке тиесілі — 520 кездесу, оның ішінде чемпионатта 408 матч (2007–2019). Барлық уақыттағы үздік бомбардир — Дрис Мертенс (148 гол, чемпионатта 113). Бір маусымдағы гол рекорды Гонсало Игуаинге тиесілі: 2015/16 Серия А-да 36 гол; 2016 жылғы 26 шілдеде ол Ювентуске 90 миллион еуроға көшіп, италиялық клубтар тарихындағы ең қымбат трансферге айналды. Серия А-ның үздік бомбардирі атағын клуб ойыншыларынан Диего Марадона (1987/88, 15 гол), Эдинсон Кавани, Гонсало Игуаин және Виктор Осимхен иеленген. Клубтың ең ірі жеңісі — 1955/56 маусымда Про Патрияға қарсы 8:1, ең ауыр жеңілісі — 1927/28 маусымда Торинодан 11:0. Ең қымбат сатып алынған ойыншы — 2020 жылы Лилльден 70 миллион еуроға келген Виктор Осимхен.