Нидерланд тарихы

Командаға Het Nederlands Elftal (Нидерланд он бірлігі) немесе Оранье деген атау берілген — бұл Оранье-Нассау әулеті мен ерекше қызғылт сары жейделерге байланысты. Жанкүйерлер клубы Het Oranje Legioen (Қызғылт сары легион) деп аталады. Қызғылт сары түс — елдің тарихи ұлттық түсі, ол мемлекет басшысының Оранье ханзадасы атағынан келеді; қосалқы жейде көк түсті. Эмблемадағы арыстан — елдің ұлттық және корольдік жануары, ол 1907 жылдан бері, Бельгияны 3:1 жеңген матчтан кейін орналасқан (әйелдер құрамасының эмблемасында ұрғашы арыстан бейнеленген). Формамен 1996 жылдан Nike қамтамасыз етеді, оған дейін Adidas және Lotto жеткізген.

Алғашқы халықаралық матч 1905 жылы 30 сәуірде Антверпенде Бельгияға қарсы өтті. Негізгі уақыт 1:1 есебімен аяқталды, ал Купе ван ден Абеель жүлдесі үшін ойналғандықтан қосымша уақыт тағайындалды: Эдди де Неве үш рет дәл соғып, 4:1 есебін жасады (кейбір тарихшылар голдардың біреуін Виллем Хесселинкке жазады).

Алғашқы ресми турнир — 1908 жылғы Лондон Олимпиадасы: жартылай финалда Ұлыбританиядан ұтылған нидерландтықтар қола матчында Швецияны 2:0 жеңді. 1912 және 1920 жылдары да қола жүлде алды (жартылай финалдарда Дания мен Бельгиядан ұтылған). 1924 жылы Парижде Румыния мен Ирландияны жеңіп, жартылай финалға шықты, бірақ Уругвайдан 2:1 ұтылды және үшінші орын матчында Швецияға жеңілді. 1928 жылы өз үйіндегі Олимпиадада бірінші кезеңде түсіп қалды, ал 1930 жылғы алғашқы әлем чемпионатына Еуропадан Оңтүстік Америкаға сапар қымбат болғандықтан қатыспады. Әлем чемпионатындағы дебют 1934 жылы өтті: Швейцариядан 3:2 ұтылды, ал Кик Смит құрама тарихында әлем чемпионатындағы алғашқы голды соқты. 1938 жылы Чехословакиядан ұтылып, тағы бірінші кезеңде қош айтысты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1970-жылдарға дейін тек 1948 және 1952 жылғы Олимпиадаларға іріктелді.

1970-жылдары құрама Аяксте пайда болған тотальды футбол (Totaalvoetbal) стилін қабылдады; ойын жүйесін плеймейкер Йохан Кройф пен бас бапкер Ринус Михелс басқарды. 1970 жылғы әлем чемпионының капитаны Карлос Алберту: «Басқаша ойнағанын көрген жалғыз команда — 1974 жылғы әлем чемпионатындағы Голландия. Содан бері маған бәрі бір-біріне ұқсайды... Олардың «карусель» стилі көзге ғажап көрінді және футбол үшін тамаша болды», — деген. 1974 жылы Нидерланд екінші топтық кезеңде Бразилия мен Аргентинаны жеңіп, тарихында тұңғыш рет финалға шықты. Мюнхендегі финалда Йохан Нескенс алғашқы минуттарда, немістер допқа тимей жатып, пенальтиден гол соқты, бірақ Пауль Брайтнердің пенальтиі мен Герд Мюллердің голы Батыс Германияға жеңіс әперді.

1976 жылы құрама алғаш рет Еуропа чемпионатына жетті: жартылай финалда Чехословакиядан қосымша уақытта ұтылып, үшінші орын матчында үй иесі Югославияны қосымша уақытта жеңді. 1978 жылғы Аргентинадағы әлем чемпионатына Йохан Кройф қатыспады — Барселонадағы үйінде оны және отбасын ұрлауға әрекет жасалғаннан кейін ол отбасының қауіпсіздігін таңдады. Виллем ван Ханегем де AZ-дағы командаласы Хуго Ховенкамп ойыннан қалғаннан және бапкер Эрнст Хаппельмен келіспеушіліктен кейін бас тартты. Құрамада Ян Йонгблуд, Роб Ренсенбринк, Йохан Нескенс, Вим Сюрбир, Рюд Крол қалды. Топта Перудан кейін екінші орын алған команда Австрия мен Италияны жеңіп, финалда Аргентинаға қарсы шықты. Аргентиналықтар Рене ван де Керкхофтың білегіндегі гипсті дауға айналдырды, ал матч қосымша уақытта Марио Кемпес пен Даниэль Бертонидің голдарынан кейін 3:1 есебімен үй иелерінің пайдасына шешілді.

1980 жылғы Еуропа чемпионаты тотальды футбол командасы іріктелген соңғы турнир болды: турнир форматы кеңейгеніне қарамастан, Чехословакиядан гол айырмасымен қалып, топтан шыға алмады. Крол мен Ренсенбринк жиналғаннан кейін құрама тарихындағы құлдырау кезеңіне тап болды: 1982 жылғы әлем чемпионатына, 1984 жылғы Еуропа чемпионатына және 1986 жылғы әлем чемпионатына өтпеді. Франциядағы турнирге жолдамадан соңғы матчта Мальтаға он екі гол соққан Испанияға соғылған голдар саны бойынша айырылды (гол айырмасы бірдей +16 болғанымен). 1986 жылғы іріктеуде екінші орын алып, плей-оффта Бельгиямен тайқасты: Брюссельде 1:0 ұтылғаннан кейін Роттердамда 2:0 алда келе жатты, бірақ 84-минутта Жорж Грюннің басымен соққан голы бельгиялықтарды далада соғылған голдар есебінен әлем чемпионатына жіберді.

1988 жылғы Батыс Германиядағы Еуропа чемпионатына құраманы Ринус Михелс техникалық көмекшісі Нол де Рюйтермен бірге алып барды. КСРО-дан 1:0 ұтылған алғашқы матчтан кейін Англияны 3:1 (Марко ван Бастеннің хет-триктерімен) және Ирландияны 1:0 жеңіп, жартылай финалға шықты. Онда Ван Бастен 89-минутта үй иесі Германияға гол соқты. Финалда Рюд Гуллиттің басымен және Ван Бастеннің ауада соққан голдарымен КСРО жеңіліп, құрама тұңғыш рет ірі турнир жеңімпазы атанды. Сол жылы команда World Soccer нұсқасы бойынша жылдың командасы деп танылды.

1990 жылғы Италиядағы әлем чемпионатында Нидерланд негізгі үміткерлердің бірі саналды, бірақ Англия, Египет және Ирландия бар топта екі-ақ гол соғып, бірде-бір матчта жеңе алмады. Ирландиямен бірдей көрсеткіштен кейін екінші орын жеребе тастау арқылы анықталды, нидерландтықтарға ауыр қарсылас — Батыс Германия түсті. Ол матч 2:1 жеңіліспен және Франк Рейкардпен Руди Фёллердің түкіру жанжалымен есте қалды. 1992 жылғы Швециядағы Еуропа чемпионатында жартылай финалға шықты, бірақ пенальти сериясында Петер Шмейхель Ван Бастеннің соққысын қайтарып, болашақ чемпион Дания жолдама алды. Бұл Ван Бастеннің ірі турнирдегі соңғы сапары болды: көп өтпей ол тобықтан ауыр жарақат алып, 1995 жылы 30 жаста мансабын тоқтатты. Турнирден кейін Михелс те жұмысын түбегейлі доғарды.

Михелстен кейін командаға Дик Адвокат келді, оның орнына келесі жылы Йохан Кройф отыруы тиіс болды, бірақ Кройфпен KNVB арасындағы келіссөздер үзілгеннен кейін Адвокат 1994 жылғы АҚШ-тағы әлем чемпионатында да жұмыс істеді. Ван Бастен мен Рюд Гуллит жарақатты болғанда командаға үш гол соққан Деннис Бергкамп бастамашы болды; ширек финалда болашақ чемпион Бразилиядан 3:2 ұтылды (шешуші голды Бранко еркін соққыдан соқты).

1996 жылғы Еуропа чемпионатына құраманы Гус Хиддинк алып барды: топта екінші орын алып, ширек финалда Францияға 0:0 есебінен кейін пенальти сериясында ұтылды (Кларенс Зеедорфтың соққысын Бернар Лама қайтарды). 1998 жылғы әлем чемпионатында Деннис Бергкамп, Марк Овермарс, Филлип Коку, Эдгар Давидс, Франк және Роналд де Бурлар, Патрик Клюйверт ойнаған команда жартылай финалда Бразилиядан пенальти сериясында ұтылды (Коку мен Роналд де Бурдың соққылары дәл тимеді), үшінші орын матчында Хорватиядан жеңіліп, төртінші орын алды. Осыдан кейін Хиддинк кетіп, орнына Франк Рейкард келді. Бельгиямен бірге қабылдаған 2000 жылғы Еуропа чемпионатында топтағы үш матчты да жеңіп, ширек финалда Югославияны 6:1 талқандады, ал жартылай финалда итальяндық қақпашы Франческо Толдо пенальти сериясында екі соққыны қайтарып, командамен қош айтысуға мәжбүр етті. 2002 жылғы әлем чемпионатына Португалия мен Ирландиядан ұтылған маңызды матчтардан кейін іріктелмей қалды, бұдан соң бапкер Луи ван Гал қызметінен кетті.

2002 жылдың қаңтарында Дик Адвокат екінші мәрте бас бапкер болды. Плей-оффта Шотландияны сенімді жеңіп, 2004 жылғы Еуропа чемпионатына шықты, онда жартылай финалда үй иесі Португалиядан ұтылды; Адвокат сынға ұшырап, 2004 жылдың шілдесінде қызметтен кетті. Жаңа бапкер Марко ван Бастенмен 2006 жылғы әлем чемпионатына іріктелген команда 1/8 финалда Португалиядан 1:0 ұтылды. Ол матчта 16 сары карточка көрсетіліп, әлем чемпионаттарының 2002 жылғы рекорды қайталанды, ал төрт қызыл карточка (әр жақтан екі) жаңа рекорд болды; баспасөз оны «Нюрнберг шайқасы» деп атады. Ван Бастен 2008 жылғы Еуропа чемпионатында «өлім тобында» Франция, Италия және Румыниямен тайқасты: Бернде әлем чемпионы Италияны 3:0 жеңіп (1978 жылдан кейінгі алғашқы жеңіс), Францияны 4:1, Румынияны 2:0 еңсеріп, тоғыз ұпаймен топ жеңімпазы атанды. Бірақ ширек финалда Гус Хиддинктің Ресейінен 3:1 ұтылды: Рюд ван Нистелрой 86-минутта есепті теңестірсе, қосымша уақытта Андрей Аршавин екі гол соқты. Турнирден соң Ван Бастен Аяксқа ауысты.

Жаңа бапкер Берт ван Марвейк тұсында құрама 2010 жылғы әлем чемпионатының іріктеуіндегі сегіз матчтың барлығын жеңіп, жүз пайыздық көрсеткішпен жолдама алды. Финалдық турнирде E топын бар ұпайымен бастап, 1/8 финалда Словакияны өткізіп, ширек финалда Бразилияға қарсы шықты: үзіліске 1:0 ұтылып шыққан команда Веслей Снейдердің екінші бөлімдегі екі голымен жартылай финалға өтті, онда Уругвайды 3:2 жеңді. 1978 жылдан кейінгі алғашқы финалда Испанияға қосымша уақытта Андрес Иньестаның голынан 1:0 ұтылды. 2011 жылдың тамыз-қыркүйек айларында команда ФИФА рейтингінде бірінші орында болды және Испаниядан кейін әлем чемпионатын жеңбей тұрып рейтингті бастаған екінші құрама атанды.

2012 жылғы Еуропа чемпионатында Германия, Португалия және Дания бар «өлім тобына» түсіп, тарихында тұңғыш рет ірі турнирдегі үш топтық матчының барлығынан ұтылды; осыдан кейін Ван Марвейк кетті. Луи ван Гал екінші мәрте команда басына келіп, 2014 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде тоғыз жеңіс пен бір тең ойынмен топты бірінші бітірді. Финалдық кезеңде титул иесі Испанияны бірінші матчта 5:1 жеңіп, 2010 жылғы жеңіліс үшін кегін қайтарды. B топын бірінші орынмен аяқтаған соң 1/8 финалда Мексиканы 2:1 жеңді (Снейдер есепті соңында теңестірді, Клас-Ян Хунтелаар пенальтиден соқты), ширек финалда Коста-Рикамен 0:0-ден кейінгі пенальти сериясында 4:3 басымдыққа жетті — қосымша уақыттың соңында ауыстырылған қосалқы қақпашы Тим Крул серияда екі соққыны қайтарды. Жартылай финалда Аргентинаға пенальтиде 4:2 ұтылса, үшінші орын матчында үй иесі Бразилияны 3:0 жеңді. Жас және тәжірибесі аз құрамадан күткеннен көбін алған Ван Гал жоғары бағаға ие болды.

2016 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеуінде команданы Гус Хиддинк басқарды, 2015 жылдың 29 маусымында ол қызметінен кетіп, орнына көмекшісі Дэнни Блинд келді. Топта төртінші орын алған Нидерланд 1984 жылдан кейінгі алғашқы рет Еуропа чемпионатынан тыс қалды және 2002 жылдан бергі тұңғыш рет ірі турнирге жете алмады. Нәтижесіздік 2018 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде де жалғасып, 2017 жылдың наурызында Болгариядан 2:0 ұтылғаннан кейін Блинд жұмыстан алынды. Дик Адвокат қайта келсе де, құрама A топында Франция мен Швециядан кейінгі үшінші орынмен әлем чемпионатына өтпеді.

2018 жылдың ақпанында бапкер Роналд Куман болып, құрама УЕФА Ұлттар лигасының A дивизионындағы топты жеңді: соңғы ойын күні Германиямен тең түсіп, Франциядан жеке кездесулер көрсеткішімен басым шықты. Финалдық төрттікте Англияны жеңіп, финалда Португалиядан 1:0 ұтылды. 2020 жылғы Еуропа чемпионатына іріктелгеннен кейін Куман Барселонаға кетіп, орнына Франк де Бур келді. Пандемияға байланысты 2021 жылға көшірілген турнирде Нидерланд топтық матчтарын Амстердамдағы Йохан Кройф Аренада өткізіп, Украинаны 3:2, Австрияны 2:0, Солтүстік Македонияны 3:0 жеңді, бірақ Будапештте 1/8 финалда Чехиядан 2:0 ұтылды; екі күннен кейін Де Бур қызметінен кетті. Орнына зейнеттен қайтқан Луи ван Гал үшінші мәрте келді. 2021 жылдың 16 қарашасында Норвегияны 2:0 жеңіп, іріктеу топын бірінші орынмен түйіндеп, 2022 жылғы әлем чемпионатына жолдама алды. Катарда команда Сенегалды жеңіп, Эквадормен тең түсіп, үй иесі Катарды еңсеріп, 7 ұпаймен топ жеңімпазы болды; 1/8 финалда АҚШ-ты 3:1 жеңсе, ширек финалда болашақ чемпион Аргентинаға 2:2-ден кейін пенальти сериясында ұтылды. Турнир Ван Гал үшін қоштасу болды: нидерланд баспасөзінің мәліметінше, ол қуық асты безінің қатерлі ісігімен ауырғанын құрамадан жасырып, катетермен жаттығуларға да қатысқан.

2024 жылғы Еуропа чемпионатында Польшаны жеңіп, Франциямен тең түсіп, Австриядан ұтылған Нидерланд үшінші орын алған үздік командалардың бірі ретінде топтан шықты. 1/8 финалда Румынияны 3:0 жеңді, ширек финалда Түркия алға шықса, Стефан де Врей есепті теңестірді, ал Мерт Мюлдюрдің өз қақпасына соққан голы бұрылысты аяқтады. Жартылай финалда Англия соңғы минуттардағы голмен нидерландтықтарды турнирден шығарды.

2026 жылғы әлем чемпионатында команда 7 ұпаймен топты бірінші бітіргеннен кейін 1/16 финалда Мароккодан пенальти сериясында ұтылды — бұл ел тарихындағы әлем чемпионатынан ең ерте кетуі болды. Жеңілістен бір күн өткенде Роналд Куман бапкерлік қызметтен кетуін жариялады. Тамыз айында құраманы Хави басқарды, онымен төрт жылға келісімшарт жасалды; ол 1978 жылдан бері Нидерланд құрамасының бірінші шетелдік бапкері болды. Сол жылы команда ФИФА әлем чемпионатының Әділ ойын кубогын алды.

Құраманың ең басты бақталасы — Германия: бұл қарсылық Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі елдің неміс оккупациясына байланысты антигермандық көңіл-күйден тамыр тартады және 1974 жылғы әлем чемпионатының финалындағы жеңілістен кейін халықаралық футболдағы ең әйгілі бақталастықтардың біріне айналды. Көршісі Бельгиямен ойындар Төменгі жерлер дербиі деп аталады; 2022 жылдың қыркүйегіндегі жағдай бойынша екі команда 129 матч өткізген, әсіресе 1905–1964 жылдары тұрақты кездескен, кейін жартылай кәсіби футболдың дамуымен мұндай ойындар сиреген. Соңғы жылдары Аргентинамен құрлықаралық бақталастық қалыптасты — оның бір көрінісі 2022 жылғы әлем чемпионатының Катардағы ширек финалы, «Лусайл шайқасы» аталған матч. Испаниямен қарым-қатынас та 2010 және 2014 жылғы әлем чемпионаттарындағы, Ұлттар лигасындағы ойындардан кейін бақталастыққа айналып келеді.

2004 жылғы Еуропа чемпионатынан бері жанкүйерлер мәдениетінің бір бөлігі — Нидерланд қызғылт сары автобусы, ол жанкүйерлер шеруі мен матч алдындағы жиындарды бастап жүреді. Құрама матчтарын, соның ішінде барлық жолдастық ойындарды, Ұлттар лигасы кездесулері мен әлем чемпионатының іріктеу матчтарын Nederlandse Omroep Stichting таратады; жаңа келісімшарт жеті жылға, 2027 жылға дейін жасалған.

Құрама құрамында ең көп матч өткізген — Веслей Снейдер (134), ең көп гол соққан — Мемфис Депай (55). Тарихтағы ең ірі жеңіс — 2011 жылдың 2 қыркүйегінде Эйндховенде Сан-Маринодан 11:0. Ең ауыр жеңіліс — 1907 жылдың 21 желтоқсанында Дарлингтонда Англияның әуесқойлар құрамасынан 12:2 (ағылшын футбол қауымдастығы бұл матчты толық халықаралық деп санамайды, өйткені Англияда кәсіби футбол енгізілген болатын, ал Нидерландта ол 1954 жылға дейін болмаған). Бапкерлер арасында ең көп жеңіс — Луи ван Галда (40), ең ұзақ жұмыс істегені — Боб Глендениннг (15 жыл), ең көп рет басшылық еткені — Ринус Михелс (4 кезең). ФИФА рейтингіндегі ең жоғары орын — бірінші (2011 жылдың тамызы), ең төмені — 36-шы (2017 жылдың тамызы).