Парма тарихы

Клуб 1913 жылы шілдеде Верди Фут Болл Клуб деген атпен, Парма провинциясында туған опера композиторы Жузеппе Вердидің туғанына 100 жыл толуына орай құрылды және сары мен көк түстерді таңдады. Сол жылдың желтоқсанында бастапқы клубтың көптеген ойыншылары негізінде Парма Фут Болл Клуб құрылып, кеудесінде қара кресі бар ақ жейде кие бастады. Лигалық футболда Парма Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1919/20 маусымында ойнай бастады, екі жылдан соң Эннио Тардини стадионының құрылысы басталды. 1928/29 маусымында Прима Дивизионеде екінші орын алған клуб Серия В-ның негізін қалаушылардың бірі болды, ал 1930 жылы төмен түсіп, Ассоциационе Спортива Парма деген атқа көшті. 1935/36 маусымында Парма Серия С-нің де негізін қалаушылардың бірі болды, 1943 жылы Серия В-ға көтерілді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс италиялық футболды тоқтатты; 1944 жылы команда Альта Италия чемпионатына қатысты.

Соғыстан кейінгі жылдары клуб Серия В мен Серия С арасында ауысып тұрды: 1954/55 маусымында Серия В-де тоғызыншы орын алды, ол сол кездегі клубтық рекорд еді. Бұл ойыншылардың көбі бөгде жұмыспен айналысатын немесе оқып жүрген дәуір болды, ал қалада әуесқой регби және волейбол командалары — Rugby Parma F.C. 1931 мен Ferrovieri Parma — көбірек танымал еді. Еуропалық турнирлердегі дебютін Парма 1960/61 маусымында Альп кубогында швейцариялық Беллинцонаны жеңіп бастады, алайда 1964/65 маусымында Серия С-ға, ал 1966 жылы Серия D-ға түсіп кетті.

1968 жылы Парма соты клубты таратуға шешім шығарды, сол жылы ол Парма Футбол Клуб деп аталды. 1969 жылы тағы бір жергілікті команда — Ассоциационе Кальчо Парменсе — Серия D-ға көтерілді, ал 1970 жылдың 1 қаңтарында 1913 жылы құрылған таратылған клубтың спорттық лицензиясын қабылдап алды. Осылайша ол крест бейнеленген жейдені, эмблеманы және қала атауын пайдалану құқығына ие болды. Команда Серия D чемпионы атанып, үш жыл Серия С-да ойнаған соң Серия В-ға шықты, бірақ ол жерде ұзақ тұрақтамады. Чезаре Мальдини басшылығымен клуб 1984 жылы өз дивизионында жеңіске жетіп, қайта Серия В-ға оралды: шешуші кездесуде Санремоға қарсы жалғыз голды кейін Ювентуске ауысқан Стефано Пиоли соқты. Бір маусымнан кейін команда қайта төмен түсті, алайда Арриго Саккидің қолында 1986 жылы Серия В-ға қайта көтерілді. Сол маусымда Парма жоғарғы дивизионға шығудан не бәрі үш ұпай кем түсіп, Италия кубогында Миланды ойыннан шығарды — бұл нәтиже Сильвио Берлускониді Саккиді Милан бас бапкері етіп тағайындауға сендірді. Саккидің орнына келген Зденек Земан жеті матчтан кейін жұмыстан босатылды, ал оны алмастырған Джамьери Витали екі рет орта тұстан орын алды.

1989 жылы бас бапкер болып Невио Скала тағайындалды. Оның қолында Парма 1990 жылы Реджанаға қарсы Дерби делль'Энцада 2:0 есебімен жеңіп, Серия А-ға тарихи жолдама алды. Бас компания Parmalat тарапынан салынған қаржы команданың мүмкіндіктерін кеңейтті, ал 1991 жылы клуб УЕФА турнирлерінде дебют жасады. Скала клубқа алғашқы төрт ірі трофейді сыйлады: 1991/92 маусымында Ювентусты екі матч қорытындысы бойынша 2:1 ұтып, Италия кубогын жеңіп алды; келесі жылы Уэмблиде бельгиялық Антверпенді 3:1 есебімен ұтып, Кубоктар кубогында алғашқы халықаралық жеңіске жетті; одан кейінгі маусымда Еуропа Суперкубогында Миланды жалпы есеппен 2:1 жеңді, бірақ Кубоктар кубогының финалында Арсеналдан 0:1 ұтылды. Скаланың соңғы жетістігі — Ювентуспен өткен тағы бір екі матчтық финал: Дино Баджо екі рет дәл соғып, Пармаға жалпы есеппен 2:1 жеңіс әперді, алайда Ювентус Италия кубогының финалында кек қайтарды. 1996 жылы Скала кетіп, оның орнына Карло Анчелотти келді; Скала жеңген трофейлері үшін және команданың клуб дәстүріне сай тартымды футбол көрсеткені үшін жанкүйерлердің ықыласына бөленген бапкер болды.

Анчелотти құрамды жаңартып, 1997 жылы командаға клуб рекорды — екінші орынды әперді, соның арқасында Парма келесі жылы УЕФА Чемпиондар лигасында дебют жасады. 1998 жылы бас бапкер болған Альберто Малезанимен бірге клуб алғашқы маусымында сирек кездесетін қос кубокты еншіледі: Италия кубогының финалында Фиорентинаны қонақтағы гол ережесі бойынша, ал Мәскеудегі Лужники стадионында өткен УЕФА кубогының финалында Марсельді 3:0 есебімен жеңді. 1999 жылдың тамызында Италия Суперкубогында чемпион Миланнан басым түсті. 2000 жылы Эрнан Креспо әлемдік трансфер рекордын жаңартқан сомаға Лациоға сатылды, Малезани де клубтан кетті. Оның орнына келген Ренцо Уливьеримен Парма Италия кубогының финалында Фиорентинадан ұтылды. 2002 жылы Пьетро Карминьяни басшылығымен клуб Ювентусты ұтып, үшінші рет Италия кубогын жеңіп алды, бірақ сол жылғы Италия Суперкубогында жеңіліп қалды және 1990 жылғы көтерілуден бері алғаш рет алғашқы алтылықтан тыс қалды. Бұл табыстар оған Италияның "Жеті апалы-сіңлілерінің" бірі деген атақ әперді. 2004 жылдың сәуірінде Parmalat компаниясының қаржылық күйреуінен кейін клуб төлем қабілетсіз деп танылып, үш жыл бойы сыртқы басқаруда болды.

2004 жылдың маусымында клуб Парма Футбол Клуб деген атпен қайта құрылды. 2004/05 маусымында команда Серия А-дағы ең төмен көрсеткішіне түсті; Альберто Джилардино қатарынан екінші маусымда 23 гол соққанымен, кейін 25 млн еуроға сатылды. Келесі маусымда, 1991 жылдан бергі еуропалық турнирсіз қалған алғашқы жылында, клуб оныншы орынды иеленді, ал 2006 жылы "Кальчополи" дауынан кейін Еуропаға оралды. 2007 жылдың 24 қаңтарында Томмазо Гирарди клубты сыртқы басқарудан сатып алып, иесі әрі президенті болды. Ақпанда тағайындалған Клаудио Раньери 2006/07 маусымның соңғы турында команданы Серия В-дан сақтап қалды, алайда келесі жылы Парма жоғарғы дивизионда 18 жыл өткізген соң Серия В-ға түсті. Франческо Гвидолин бірінші талпыныстан-ақ екінші орынмен Серия А-ға қайта оралтты, ал 2009/10 маусымында команданы сегізінші орынға жеткізіп, УЕФА Еуропа лигасына жолдамадан аз-ақ қалыс қалды. 2012 жылдың қаңтарында Франко Коломбаның орнына келген Роберто Донадони клубты сегізінші орынға шығарып, Серия А-да қатарынан жеті жеңіс деген клуб рекордын орнатты.

2014 жылы Донадони Пармамен Серия А-да алтыншы орын алып, қатарынан үшінші рет алғашқы ондыққа кірді, бірақ 2007 жылдан бергі алғашқы еуропалық науқанға — Еуропа лигасына — жалақыдан төленетін салықтың кешіктірілуі салдарынан УЕФА лицензиясын алмағандықтан жіберілмеді; сол себепті клуб 2014/15 маусымда ұпайдан да айырылды. Қаржылық қиындықтар иелердің бірнеше рет ауысуына және 2015 жылдың наурызында клубтың банкроттығына алып келді: жалпы қарыз 218 млн еуроны құрады, оның ішінде 63 млн еуро төленбеген жалақы. Команда маусымды аяқтауға рұқсат алғанымен, соңғы 20-орында қалды. Сыртқы басқарушылар қарызды жабуға қаражат табу үшін клубтың кейбір трофейлерін аукционға шығаруға мәжбүр болды: 1992, 1999 және 2002 жылдардағы Италия кубоктары, 1993 жылғы УЕФА Кубоктар кубогы, 1994 жылғы УЕФА Суперкубогы, 1995 және 1999 жылдардағы екі УЕФА кубогы және 1999 жылғы Италия Суперкубогы.

2015 жылдың шілдесінде клуб S.S.D. Parma Calcio 1913 деген атпен қайта құрылып, алдыңғы клубтың құрылған жылын атауына алды және Парманың өкілі ретінде Серия D-ден орын алды. Президент болып бұрынғы бас бапкер Невио Скала, бас бапкер болып экс-ойыншы Луиджи Аполлони тағайындалды. Бірінші маусымда клуб 9 мыңнан астам маусымдық абонемент сатып, Серия D рекордын екі есе арттырды. Парма 38 матчтан 94 ұпай жинап, 28 жеңіс пен 10 тең ойыннан тұратын жеңіліссіз серия көрсетіп, бірінші орынмен кәсіби Лега Прога көтерілді. 2016/17 маусымында В тобында екінші орын алып, стыктық кездесулердің финалында Алессандрияны 2:0 ұтып, Серия В-ға шықты. 2018 жылдың 18 мамырында клуб үш маусымда үшінші рет көтеріліп, мұндай нәтижеге жеткен Италиядағы алғашқы клуб атанды: Серия В-де Эмполиден кейін екінші орын алып, Фрозиноне ұпайымен теңескенімен, өзара кездесулер бойынша артықшылықпен тікелей жолдама алды.

2018 жылдың 23 шілдесінде Пармаға Эмануэле Калайоның Специяның екі ойыншысына жіберген хабарламаларына байланысты 2018/19 маусымға 5 ұпай айыппұл салынды, алайда 9 тамызда бұл шешім жойылды. Серия А-ға оралған алғашқы маусымда команда 14-орынды иеленді, 2019/20 маусымында 49 ұпаймен 11-орында аяқтады; Аталантадан жалға келген Деян Кулушевски Серия А-ның үздік жас ойыншысы атанды. 2020/21 маусымында клуб 38 матчтан небәрі үш жеңіс алып, соңғы орынмен Серия В-ға түсті. 2020 жылдың қыркүйегінде Пармага америкалық Кайл Краус иелік ете бастады. 2021/22 маусымында команда 12-орында аяқтады, аргентиналық жарты қорғаушы Франко Васкес 14 голымен лиганың екінші нәтижесін бөлісті. Фабио Пеккья басшылығымен клуб Серия В-ден Серия А-ға оралды; 2024/25 маусымында Пеккья орнынан босатылып, оның орнын Кристиан Киву басты, ал команда 16-орынды иеленді.

Алғашында клуб 1545 жылы Парма герцогтігі құрылған кезден бері келе жатқан қаланың дәстүрлі түстеріне құрмет ретінде көк-сары шахмат үлгісіндегі жейде киген, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, атауы өзгергеннен соң, Ювентустың түстерінен шабыт алып, кеудесінде қара кресі бар ақ жейде енгізілді. 1950 жылдары клуб көк және көк-сары жолақты жейделерді де сынап көрді. Кресті жейде 1968 жылғы банкроттыққа дейін пайдаланылып, содан кейін ортадан ауытқыған көк-сары тік жолақтары бар ақ жейде киілді, ал 1970 жылдан 1983 жылға дейін крес қайта оралды. 1990 жылы Серия А-ға көтерілгеннен кейін клуб ірі трофейлер үшін күресте, әсіресе Ювентуспен қарсылықта, жетекші күшке айналды; осы қарсыластық пен Parmalat ықпалы ақ жейделерді қонақтық жинақтың қатарына ығыстырды, сөйтіп 1998 жылдан 2004 жылға дейін алты маусым бойы команда үйде сары-көк көлденең жолақты жейдемен ойнады. Сол дәуірдегі табыстардың арқасында клуб бүгінге дейін Джаллоблу (Сары-көктер) аталады, дегенмен Parmalat күйрегеннен кейін дәстүрлі крестті ақ жейде қайта оралды.

Клуб эмблемасы 2005 жылы Парма A.C. атауының Парма F.C. болып өзгеруіне байланысты өңделді, бірақ негізінен өзгеріссіз қалды: ақ фондағы дәстүрлі қара крес пен қаланың сары және көк түстері. 2000/01 маусымында эмблемада шабуылға шапшыған бұқа бейнеленді, алайда сын айтылған соң ескі нұсқа қайтарылды. 2013/14 маусымға арналған мерейтойлық белгіден кейін 2014/15 маусымға жаңа эмблема енгізілді, ал 2015 жылы құрылған клуб жаңа логотипті қабылдап, бір жылдан соң бұрынғы мұраға қатысты бірқатар құқықты жылына 250 мың еуроға сатып алды.

Бастапқыда Парманың тұрақты алаңы болмай, Пьяцца д'Армиде ойнады, онда қақпа орнына екі ағаш бағана қойылатын. 1914 жылдың желтоқсанында клуб Виа Эмилия, Эридания зауыты мен Ферraguti фабрикасы арасындағы жерді пайдалана бастады, кейін қаладағы алғашқы қоршалған алаң Тре Пьопписке көшті. 1923 жылы команда Эннио Тардини стадионына қоныс аударып, күні бүгінге дейін сонда ойнайды; стадион атауы берілген Эннио Тардини құрылыс аяқталмай тұрып қайтыс болған, ал негізгі қайта жаңарту жұмыстары 1990 жылдардың басында, клуб алғаш Серия А-ға көтерілгеннен кейін жүргізілді. 1996 жылдан бері негізгі команда стадионнан оңтүстік-батысқа қарай 15 шақырым жердегі Коллеккьодағы спорт орталығында дайындалып, жолдастық кездесулер өткізеді; сонда жастар командалары да ойнайды. 2018 жылы қайта құрылған клуб бұл орталықты шамамен 3 млн еуроға сатып алды.

Парма жанкүйерлері салмақты деп саналады: дәстүрлі түрде олар футбол көрінісінен ләззат алатын, шектен тыс жікшіл емес көрермендер ретінде қабылданған. Клуб банкроттыққа ұшырағаннан кейін Серия D-де ойнаған 2015 жылы алдыңғы Серия А маусымына қарағанда көбірек абонемент сатылғаны үшін олардың адалдығы жоғары бағаланды. Жанкүйерлерді үш негізгі бірлестік ұсынады: Centro di Coordinamento dei Parma Club, l'Associazione Petitot және 1977 жылдың 3 тамызында құрылған ультралар тобы Boys Parma. Boys Parma үй стадионының солтүстік трибунасын — Курва Нордты — иеленеді. 2008 жылы Курва Норд Ювентус жанкүйерлерін тасыған автобус қағып кетуінен қаза тапқан Boys Parma 1977 мүшесі Маттео Баньярезидің құрметіне аталды. 12-нөмір жанкүйерлерге арналып сақталған: 2002/03 маусымнан бері бұл нөмірмен ешбір ойыншы тіркелмейді, оны соңғы киген Габриеле Джироли болды. Клуб әнұраны — Il grido di battaglia, яғни "Ұрыс ұраны".

Парманың ең қатты қарсыласы — Дерби делль'Энцадағы бақталасы Реджана, бұл Парма мен Реджо-Эмилия қалалары арасындағы дәстүрлі бәсекеден туындаған. Болоньямен Дерби делль'Эмилия өтеді: Болонья мен Парма — Эмилия-Романьяның ең титулды екі клубы. Жақын маңдағы Модена мен Пьяченцаға қарсы кездесулер де дерби саналады, сондай-ақ Кремонезе мен Каррарезе қарсылас ретінде қабылданады. Ювентус соңғы онжылдықтардағы шешуші кездесулерге байланысты басты бәсекелестердің бірі: 1995 жылғы УЕФА кубогындағы жеңіс, бірінші және үшінші Италия кубоктары, 1995 және 2002 жылдардағы Италия Суперкубогындағы жеңілістер, 1995 жылғы Италия кубогы финалындағы жеңіліс — бұл алты матч клуб қатысқан он төрт ірі финалдың жартысына жуығын құрайды. Парма түстерінің Ювентус түстерінен бастау алуы және 1990 жылдардың соңында сары-көк жинаққа көшу дәл сол клубтан ерекшелену мақсатында болғаны қызық тұс. Викенца мен Дженоамен де бәсеке өткір. Италияда кең тараған гемелладжи дәстүрі бойынша Парма Эмполимен достық қарым-қатынаста: бұл 1984 жылы тұманда өткен матчтан кейін, ойын аяқталғанын білмей қалған Эмполи жанкүйерлерін Парма жанкүйерлері жеңісімен құттықтағаннан басталған; қазіргі уақытта Сампдория жанкүйерлерімен де жақындық сезіледі.

1991 жылы клубты италиялық Parmalat корпорациясы сатып алды, бұл алаңдағы табыстың негізі болды, алайда 2003 жылы клубтың 167 млн еуро таза шығыны және Parmalat-тың ауқымды банкроттығы 2004 жылы сыртқы басқаруға әкелді. 2007 жылы Томмазо Гирарди клубты 39 млн долларға сатып алды, 2014 жылдың желтоқсанында бақылау пакетін Кипрде тіркелген Dastraso Holding компаниясына 1 еуроға сатты; сол кезде клубтың қарызы 200 млн долларды құрады. 2015 жылдың ақпанында пакет Джампьетро Маненттиге де 1 еуроға өтті, ал наурызда ол ақшаны жылыстату мен несие карталарына қатысты алаяқтық күдігімен қамауға алынды. 19 наурызда клуб банкрот деп жарияланды. Қайта туған клуб 2015 жылы Nuovo Inizio компаниясының иелігінде тіркелді, оның қатарында Parmalat өкілдері мен жергілікті кәсіпкерлер Гвидо Барилла, Паоло Пиццаротти, Мауро Дель Рио және Джампаоло Даллара болды. Жаңа иелер жанкүйерлерге меншік үлесін беру үшін Parma Partecipazioni Calcistiche құрылымын құрды, соның арқасында жанкүйерлер клубтың шамамен 25 пайызына, әр акциясы 500 еуродан, ие болды. 2017 жылдың маусымында қытайлық кәсіпкер Цзян Личжанның Desports тобы 60 пайыз үлесті сатып алды, алайда 2018 жылдың қазан айының соңында Nuovo Inizio тобы бақылауды қайтарып алды. 2020 жылы клубты Krause Group иеленді.

Парма тарихындағы сегіз ірі титулдың барлығын 1992-2002 жылдар аралығындағы он жылда жеңіп алды: үш Италия кубогы (1991/92, 1998/99, 2001/02), Италия Суперкубогы (1999), екі УЕФА кубогы (1994/95, 1998/99), Кубоктар кубогы (1992/93) және Еуропа Суперкубогы (1993). Сондай-ақ клуб 1996/97 маусымында Серия А-да екінші орын алды, Серия В-ны 2023/24 маусымында жеңді, Серия С-да төрт рет (1953/54, 1972/73, 1983/84, 1985/86) және Серия D-де екі рет (1969/70, 2015/16) чемпион болды. Бұл жетістіктер оны Италия футболында ірі трофейлер саны бойынша он бірінші, ал еуропалық турнирлердегі табыстары жағынан Милан, Ювентус және Интердан кейінгі төртінші клуб етеді.

Клубта екі жейде нөмірі шығарылмайды: 6-нөмір капитан Алессандро Лукарелли мансабын аяқтағаннан кейін сақталды — ол клуб тарихында лигадағы матчтар саны бойынша рекордшы, 2015 жылғы Серия D-ге түсуден бастап 2018 жылға дейінгі қатарынан үш көтерілуді командамен бірге басынан өткерді. 12-нөмір Курва Норд жанкүйерлеріне арналған.