Португалия тарихы

Халық арасында құрама Seleção das Quinas (ел туындағы қалқан бейнесі бойынша) және Lusos деп аталады. Дәстүрлі үй формасы — ел туының түстеріне сай жасыл әрлеуі бар қызыл жейде; қызыл реңк кейде қою бордо, кейде ашық қызыл болып ауысып келді, шорт та қызыл, та жасыл болды. Сырт формада көбіне ақ түс басым болды (көк немесе қызыл-жасыл элементтермен), соңғы жылдары толықтай қара және көкшіл-теңіз түсті нұсқалар пайдаланылды — соңғысы 2016 жылғы Еуропа чемпионатында жеңіске жеткен науқанда киілді. Ең принципті қарсыластары — Иберия түбегіндегі тарихи бақталастығына байланысты Испания, сондай-ақ Еуропа чемпионаттары мен әлем кубоктарындағы маңызды кездесулерден кейін Франция.

Құраманың алғашқы матчы 1921 жылғы 18 желтоқсанда Мадридте өтті: Испаниядан 1:3 есебімен жеңіліс. Тарихындағы ең ірі жеңіс — 2023 жылғы 11 қыркүйекте Алмансилде Люксембургті 9:0 ұту, ең ауыр жеңіліс — 1947 жылғы 25 мамырда Лиссабонда Англиядан 0:10 есебімен ойсырау.

1930 жылғы әлем кубогына португалдықтар шақырылмады. 1934 жылғы іріктеуде Испаниядан екі матч бойынша 1:11 (Мадридте 0:9, Лиссабонда 1:2) есебімен ұтылды, 1938 жылға іріктеуде Миландағы бейтарақ ойында Швейцариядан 1:2 жеңілді. 1950 жылға іріктеуде Испанияны жеңе алмады, кейін ойыннан бас тартқан Түркияның орнына шақырылғанмен, қатысудан бас тартты. 1954 жылғы іріктеуде Австриядан 1:9 есебімен ұтылды. 1958 жылға іріктеуде құрама алғаш рет іріктеу матчын жеңді — үйде Италияны 3:0 ұтты, бірақ топта соңғы орында қалды. 1960 жылғы алғашқы Еуропа чемпионатында Шығыс Германияны екі матч бойынша 5:2 ұтып, ширек финалда Югославиядан 3:6 есебімен ұтылды. 1964 жылғы Еуропа чемпионатына іріктеуде Болгариямен 4:4 болған тұстасудан кейін Римдегі қайта ойында Георги Аспарухов соққан гол салдарынан 0:1 жеңілді.

Алғашқы ірі турниры — 1966 жылғы әлем кубогы — құрама тарихындағы ең жақсы нәтижеге айналды. Топтық кезеңде Венгрияны 3:1, Болгарияны 3:0 және екі мәрте әрекеттегі чемпион Бразилияны 3:1 ұтты. Ширек финалда Солтүстік Кореядан 0:3 қалып қойған соң, Эйсебиу төрт гол соғып, ойынды 5:3 есебімен жеңіске бұрды. Жартыфиналда Лондонда үй иесі Англиядан 1:2 ұтылып, үшінші орын матчында КСРО-ны 2:1 жеңді. Эйсебиу тоғыз голымен турнир үздік бомбардирі болды. Осыдан кейін португалдықтар әлем кубогына жиырма жыл бойы іріктеле алмады.

1984 жылғы Еуропа чемпионатына іріктеу тобында КСРО, Польша және Финляндиямен күресіп бірінші келген құрама финалдық кезеңде топтан шығып, жартыфиналда үй иесі Франциядан 2:3 ұтылды: қосымша уақытта 2:1 алға шыққанмен, франңуздар 114 және 119-минуттарда гол соқты. 1986 жылғы әлем кубогына іріктеуде Португалия Штутгартта Батыс Германияны ұтып, оны ресми матчта өз алаңында жеңген алғашқы құрама болды. Мексикадағы турнирде бір жеңіс (Англияны 1:0) және Польша мен Мароккодан екі жеңіліспен топта тоқтап қалды; сапар футболшылардың федерациядан үлкен жүлде талап етіп жаттығудан бас тартуымен — «Салтильо ісімен» есте қалды.

«Алтын буын» дәуірінде құрама 1996 жылғы Еуропа чемпионатында тобын жеңіп алды, бірақ ширек финалда Чехиядан 0:1 ұтылды. 1998 жылғы әлем кубогына іріктелмеді. 2000 жылғы Еуропа чемпионатында Англияны 3:2, Румынияны 1:0 және Германияны 3:0 ұтып, топты бірінші аяқтады, ширек финалда Түркияны жеңді, ал жартыфиналда Франциядан қосымша уақытта Зинедин Зиданның пенальтиден соққан голынан ұтылды; Абел Шавьердің қолмен ойнағанына берілген айып добынан кейін төрешіні түрткен Шавьер, Нуну Гомеш және Паулу Бенту ұзақ мерзімге ойыннан тыс қалдырылды. 2002 жылғы әлем кубогында АҚШ-тан 2:3, үй иесі Оңтүстік Кореядан ұтылып, тобында үшінші болып қалды; турниртен кейін бапкер Антониу Оливейра жұмыстан кетірілді.

2004 жылғы Еуропа чемпионаты Португалияда өтті, құраманы Луис Фелипе Сколари басқарды. Үй иелері бастапқы матчта Грециядан 1:2 ұтылғанмен, кейін Ресейді 2:0, Испанияны 1:0 жеңді, ширек финалда Англиямен 2:2 тұстасып пенальтиде өтті, жартыфиналда Нидерландыны 2:1 ұтты, ал финалда тағы да Грециядан 0:1 есебімен жеңілді. Турниртен кейін «алтын буын» ойыншыларының көпшілігі құрамадан кетті, Луис Фигу ғана қалды, ал УЕФА символдық құрамасына енген Криштиану Роналду жарқырай көрінді. 2006 жылғы әлем кубогында Португалия тобын жеңіп алды (Ангола 1:0, Иран 2:0, Мексика 2:1), 1/8 финалда Нидерландыны 1:0 ұтты — көптеген сары және қызыл карточкамен есте қалған бұл ойын «Нюрнберг шайқасы» атанды, ширек финалда Англияны пенальтиде 3:1 жеңіп, 1966 жылдан кейінгі алғашқы жартыфиналына шықты. Жартыфиналда Франциядан 0:1, үшінші орын матчында үй иесі Германиядан 1:3 ұтылды. ФИФА Португалияны 2006 жылдың ең көрнекті ойын көрсеткен құрамасы деп таныды.

2008 жылғы Еуропа чемпионатында ширек финалда Германиядан 2:3 ұтылғаннан кейін Сколари «Челсиге» кетті, құраманы Карлуш Кейруш басқарды. 2010 жылғы әлем кубогына стыктық матчтарда Босния және Герцеговинаны ұтып барған құрама үш-ақ гол жіберген 19 матчтық жеңіліссіз серияны 1/8 финалда болашақ чемпион Испаниядан 0:1 ұтылумен аяқтады; Кейруш турнирге дайындық кезінде допинг-бақылауға кедергі жасағаны үшін тәртіптік жазаға ұшырап, соңында қызметінен айырылды. Паулу Бенту тұсында құрама 2012 жылғы Еуропа чемпионатында «өлім тобынан» өтіп, ширек финалда Чехияны Роналдудың басымен соққан голынан 1:0 ұтты, ал жартыфиналда Испаниядан пенальтиде 2:4 ұтылды. 2014 жылғы әлем кубогына іріктеу плей-оффында Швецияны 4:2 жеңді — барлық төрт голды Роналду соқты, бірақ турнирде Германиядан 0:4 (әлем кубоктарындағы ең ауыр жеңілісі) ұтылып, АҚШ-пен 2:2 тұстасып, Ганадан 2:1 басым түссе де, гол айырмасы бойынша топтан шыға алмады.

2014 жылдың қыркүйегінде құраманы Фернанду Сантуш басқарды. 2016 жылғы Еуропа чемпионатында үш тұстасудан кейін тобында үшінші болған Португалия плей-оффқа үздік үшінші орын иелерінің бірі ретінде шықты, 1/8 финалда Хорватияны қосымша уақытта 1:0, ширек финалда Польшаны пенальтиде 5:3 ұтты, жартыфиналда Уэльсті 2:0 жеңді, ал үй иесі Франциямен финалда Роналду жарақат алып ауысқаннан кейін қосымша уақыттың 109-минутында алмастырушы Эдер 25 метрден Уго Льористің қақпасына соққан голымен елге тұңғыш ірі тұлғаны әкелді. 2017 жылғы Конфедерациялар кубогында құрама тобын жеңіп алды, жартыфиналда Чилиден пенальтиде ұтылып, үшінші орын матчында Мексиканы қосымша уақытта 2:1 жеңді. 2018 жылғы әлем кубогында Испаниямен 3:3 тұстасты (Роналду хет-трик жасады), 1/8 финалда Уругвайдан 1:2 ұтылды. Осыдан кейін Португалия Портудағы «Эштадиу ду Драгауда» Нидерландыны Гонсалу Гедештің 60-минуттағы голымен ұтып, УЕФА Ұлттар лигасының алғашқы иегері атанды. 2020 жылғы Еуропа чемпионатында 1/8 финалда Бельгиядан 0:1 ұтылды, 2022 жылғы әлем кубогында Ганамен 3:2, Уругвайды 2:0 жеңіп, 1/8 финалда Швейцарияны Гонсалу Рамуштың хет-тригімен 6:1 ойсыратты — бұл 1966 жылдан кейінгі плей-офф матчындағы ең өнімді ойыны, бірақ ширек финалда Мароккодан 0:1 ұтылды. 15 желтоқсанда Сантуш қызметінен босатылды.

2023 жылғы 9 қаңтарда бас бапкер болып Роберту Мартинес тағайындалды. Оның басшылығымен құрама Люксембургті 9:0 ұтып, тарихындағы ең ірі жеңісін тіркеді, 2024 жылғы Еуропа чемпионатына он матчтан он жеңіспен мінсіз іріктеліп, ел тарихындағы іріктеу науқанының рекордтық көрсеткішіне қол жеткізді: 36 соғылған гол, екі жіберілген гол және тоғыз «құр қақпа». Финалдық кезеңде Чехия мен Түркияны ұтып, Грузиядан ұтылған Португалия тобын бірінші аяқтады, 1/8 финалда Словенияны пенальтиде жеңді (қақпашы Диогу Кошта қарсыластың барлық соққысын тойтарды), ал ширек финалда Франциямен 0:0-ден кейінгі пенальти серияда Жоау Феликштің қателігінен 3:5 ұтылды. 2025 жылғы 9 маусымда Мартинес құраманы Ұлттар лигасындағы екінші жеңіске жеткізді: финалда Еуропа чемпионы Испаниядан пенальтиде 5:3 басым түсті. Сол жылы Португалия Globe Soccer Awards бойынша үздік ұлттық құрама атанды. 2026 жылғы әлем кубогында Колумбия, Конго ДР және Өзбекстанмен бір топта ойнаған құрама Конго ДР-мен алғашқы матчта 1:1 тұстасты (724 нақты берілім — әлем кубоктарындағы рекорды), топты екінші аяқтап, 1/8 финалда Испаниядан 0:1 ұтылды; матчтан кейін Мартинес қызметінен бірден кетті, ал команданың ойынын 2016 жылғы чемпион Рикарду Куарежма қатты сынады.

Құрама рекордтары Криштиану Роналдуға тиесілі: 233 матч және 146 гол. Ол әлем кубоктарында 11, Еуропа чемпионаттарында 14 гол соққан (2020 жылғы турнирдегі бес голы — бір чемпионаттағы рекорды), әлем кубоктарында 27, Еуропа чемпионаттарында 30 матч өткізген, 10 хет-трик жасаған (оның екеуі — төрт голдан), 22 жыл 10 айдан асқан ең ұзақ халықаралық мансапқа ие және 41 жас 4 айда гол соққан құраманың ең жасы үлкен авторы. Бір әлем кубогындағы гол рекорды — 1966 жылы Эйсебиу соққан тоғыз гол. Ең жас голшысы — 1976 жылы 17 жас 9 айында дәл соққан Фернанду Шалана, ең жас дебютанты — 1983 жылы 17 жас 6 айында ойнаған Паулу Футре. ФИФА рейтингіндегі ең жоғары орны — үшінші, ең төмені — 43-орын (1998 жылғы тамыз).