Бетис тарихы

Бетис атауы Севилья арқылы өтетін Гвадалквивир өзенінің римдіктер қойған Baetis есімінен шыққан. Қаладағы алғашқы клуб Севилья 1905 жылдың қазанында құрылған болатын, ал 1907 жылдың қыркүйегінде жергілікті Политехникалық академияның студенттері Испания Баломпье клубын негіздеді; ол 1909 жылы Севилья Баломпье деген атпен ресми танылды, дегенмен клубтың ресми құрылған күні — 1907 жылғы 12 қыркүйек. Кейін Севилья ФК-дан бөлініп шыққандар Бетис Футбол Клубын құрды, ал 1914 жылы екі клуб бірікті. Сол жылы команда Альфонсо XIII патшаның қамқорлығына алынып, Реал Бетис Баломпье атауын иеленді. Жанкүйерлер клубты 1930 жылдарға дейін Баломпье деп атап, өздерін лос баломпедистас деп атаған.

Алғашында команда көк жейде мен ақ шалбар киген. Клуб негізін қалаушылардың бірі әрі капитаны Мануэль Рамос Асенсио Шотландияда оқыған кезіндегі байланыстарын пайдаланып, Глазго Селтигіне хабарласты: сол клубтың жасыл-ақ түстері Андалусия туының түсіне сай келетін. Селтик киімі көлденең жолақты болғанымен, Рамос сол кезде Испанияда ешкім қолданбаған тік жолақтарды таңдады. 2017 жылы Андалусия күніне орай Бетис Селтик үлгісіндегі көлденең жолақты арнайы форма шығарып, бұл байланысты ресми түрде мойындады. Көк түс әлі күнге дейін қонақтық форма дизайндарында жиі қолданылады.

Екінші Испания Республикасы тұсында патша қамқорлығы жойылып, клуб Бетис Баломпье атанды. 1931 жылғы 21 маусымда команда Республика Президенті Кубогының финалында Мадридте Атлетик Бильбаоға 1:3 есебімен ұтылды. 1932 жылы клуб өзінің 25 жылдығын Сегунда чемпионы атағымен атап өтіп, Ла Лигада ойнаған алғашқы андалусиялық команда болды. 1935 жылғы 28 сәуірде ирландиялық бапкер Патрик О'Коннеллдің жетекшілігімен Бетис Мадрид ФК-дан бір ұпай алда келіп, Ла Лига чемпионы атанды — бұл клуб тарихындағы жалғыз жоғарғы дивизион титулы. Бір жылдан кейін команда жетінші орынға түсті: клубтың ауыр экономикалық жағдайы мен Азамат соғысының басталуы чемпион құрамның таралуына әкелді, титулдан кейін небәрі 15 айдан соң командада 1935 жылғы чемпиондардан Перал мен Саро ғана қалды. Чемпиондықтан дәл бес жыл өткенде клуб лигадан құлады.

Жоғарғы дивизионға бір маусымға оралғаннан кейін құлдырау жалғасып, 1947 жылы Бетис тарихындағы ең төмен деңгейге — Терсера дивизионына түсті. Көптеген жанкүйер осы онжылдықты клубтың «бет-бейнесі» мен «жаны» қалыптасқан кезең деп санайды: сол жылдары команда стадионды толтырып, қонақтағы кездесулерге де «жасыл жорық» атанған қалың қолдау көрсетілді. 1954 жылы екінші дивизионға көтерілген клуб Испанияда үш ірі дивизионның бірдей титулын жеңіп алған жалғыз команда атанды. Бұл ауыр кезеңнен алып шыққан еңбектің көбі президент Мануэль Руис Родригеске тиесілі.

1955 жылы клубты Бенито Вильямарин басқарды. Оның тұсында Бетис 1958–1959 жылдары жоғарғы дивизионға оралып, 1964 жылы үшінші орынды иеленді. 1961 жылы Элиополис стадионын сатып алуы клуб тарихындағы бетбұрысты сәт саналады — арена кейін оның құрметіне Бенито Вильямарин деп аталды. Вильямарин он жыл басшылықтан кейін 1965 жылы кетті, ал бір жылдан соң команда қайтадан екінші дивизионға түсті және 1974–1975 маусымында жоғарғы дивизионда орнығып қалғанға дейін бірнеше рет көтеріліп-құлады.

1977 жылғы 25 маусымда Бетис Висенте Кальдерон стадионындағы Испания Кубогының финалында Атлетик Бильбаомен 2:2 тең ойнап, 21 рет орындалған 11 метрлік добы сериясында 8:7 есебімен жеңіске жетті де, тұңғыш рет кубокты жаулады; сол маусымда команда лигада бесінші орын алды. Кубоктар кубогында Бетис бірінші айналымда Миланды екі кездесудің жиынтығымен 3:2 есебімен ұтып, ширек финалда Мәскеу Динамосынан ұтылды, бірақ сол маусымда лигадан құлады. Келесі жылы клуб жоғарғы дивизионға оралып, қатарынан үш маусымда алғашқы алтылықтан көрініп, 1982 және 1984 жылдары УЕФА Кубогына жолдама алды. 1982 жылдың жазында Бенито Вильямарин ФИФА Әлем чемпионатының екі матчын қабылдады, сондай-ақ Испания құрамасының Мальтаны 12:1 есебімен жеңіп, УЕФА Евро-1984 іріктеуінен өткен атақты кездесуін көрді.

1992 жылы акционерлік спорт қоғамы (SAD) болып қайта құрылуға байланысты клубтан 1200 миллион песета талап етілді — бұл сол кездегі бірінші және екінші дивизион командаларының көрсеткішінен екі есе көп еді. Үш ай ішінде жанкүйерлер 400 миллион песета жинады, ал сол кездегі вице-президент Мануэль Руис де Лопера экономикалық кепілдік беріп, өзі бақылау пакетінің иесіне айналды. 1994 жылғы 11 қыркүйекте Бетис Ла Лигадағы 1000-шы кездесуін өткізді.

Лоренсо Серра Феррердің жетекшілігімен клуб 1994–1995 маусымында жоғарғы дивизионға оралып, үшінші орынды иеленді және УЕФА Кубогына шықты. Еуропа жорығында Бетис Фенербахчені (жиынтықта 4:1) және Кайзерслаутернді (4:1) сырып тастап, кейін финалда ұтылған Бордоға (2:3) есе жіберді. 1997 жылы клуб Мадридтегі Сантьяго Бернабеуда өткен Испания Кубогының финалында Барселонаға қосымша уақытта 2:3 есебімен жеңілді. Серра Феррер сол жазда Барселонаға кетіп, оның орнын клубтың бұрынғы ойыншысы Луис Арагонес басты: ол бір маусымда команданы сегізінші орынға және Кубоктар кубогының ширек финалына жеткізді, онда Бетис болашақ жеңімпаз Челсиге жиынтықта 2:5 есебімен ұтылды. Одан кейінгі Хавьер Клементенің даулы кезеңінде команда 11-орынға түсіп, УЕФА Кубогының үшінші айналымында Болоньядан шығып қалды. Келесі жылдары клуб көптеген бапкер ауыстырып, бір рет құлап, қайта көтерілді, сосын Хуанде Рамоспен алтыншы орынды иеленді. Виктор Фернандестің екі жылында команда лигада сегізінші және тоғызыншы орындарды алып, 2002–2003 маусымындағы УЕФА Кубогының үшінші айналымында Осерден (жиынтықта 1:2) ұтылды.

2004 жылы қайта оралған Серра Феррер команданы лигада төртінші орынға жеткізді, ал 2005 жылғы 11 маусымда Висенте Кальдерондағы Испания Кубогының финалында клуб академиясының түлегі Данидің қосымша уақыттағы голының арқасында Осасунаны 2:1 есебімен жеңіп, трофейді екінші рет иеленді. Лигадағы нәтиже Бетиске УЕФА Чемпиондар лигасына жол ашты — андалусиялық командалар арасында бұл алғаш рет болатын. Соңғы іріктеу айналымында Монакодан (жиынтықта 3:2) өткен клуб топтық кезеңде Челсиді үйде 1:0 есебімен ұтқанымен, үшінші орын алып, УЕФА Кубогына түсті, онда 1/8 финалда Бухарест Стяуасынан үйде 0:3 есебімен жеңілді. Лигада команда құлау аймағынан үш-ақ ұпай алшақ 14-орында аяқтады.

2007 жылы клуб жүзжылдығын атап өтті. Мерекелік бағдарлама аясында 9 тамызда Бетис сол кездегі Еуропа чемпионы Миланды Марк Гонсалестің екінші таймның басындағы пенальтиден соққан голымен 1:0 есебімен жеңді. Жеті күннен кейін команда Кадисте өткен Рамон де Карранса турнирін жеңіп алды: жартылай финалда Реал Мадридті, финалда 11 метрлік добы сериясында Реал Сарагосаны ұтты. Дегенмен жүзжылдықты қамтыған 2006–2007 және 2007–2008 маусымдары сәтсіз өтті — клубта төрт түрлі бапкер жұмыс істеп, команда екі рет әрең аман қалды.

2008–2009 маусымы Реал Вальядолидпен үйдегі 1:1 есебімен аяқталып, Бетис 18-орында қалды да, добы айырмасы бойынша екінші дивизионға түсті. 2009 жылғы 15 маусымда 65 мыңнан астам жанкүйер, соның ішінде Рафаэль Гордильо, Дель Соль, Иполито Ринкон, Хулио Карденьоса секілді клуб тұлғалары «15-J Yo Voy Betis» ұранымен наразылық шеруіне шықты: олар бақылау иесі Руис де Лопераның 54 пайыздық үлесін сатуын талап етті. Наразылыққа қарамастан басшылық өзгермеді, ал команда жоғарғы дивизионға орала алмады.

Севильялық судья Мерседес Алайя Бетис пен Руис де Лопераға тиесілі басқа бизнестердің байланысын тексеріп, оған алаяқтық айыбы тағылды. 2010 жылғы 7 шілдеде, сот процесінің басталуына бір апта қалғанда, Лопера өзіндегі акциялардың 94 пайызын (клубтың жалпы акцияларының 51 пайызы) Луис Оливер басқарған Bitton Sport компаниясына небәрі 16 миллион еуроға сатты. Алайда мәміле ресми бекітілмей жатып, судья Лопераның акцияларын мұздатты. Оливер үшінші тұлғадан шағын пакет сатып алып, директорлар кеңесіне сайланып, клубты басқаруды жалғастырды. Бұған жауап ретінде судья Лопераның акцияларын басқаруға Бетис, Реал Мадрид және Испания құрамасының бұрынғы ойыншысы Рафаэль Гордильоны тағайындады.

Пепе Мельдің басшылығымен клуб 2011–2012 маусымын алғашқы төрт кездесудегі төрт жеңіспен бастады; Рубен Кастро алдыңғы маусымдағыдай нәтижелі ойнады (27 гол). Ла Лигаға оралған алғашқы жылы команда 13-орынды иеленді. 2012–2013 маусымында Бетис жетінші орын алып, 2005–2006 жылғы Чемпиондар лигасынан кейінгі алғашқы еуропалық жолдамасын — 2013–2014 УЕФА Еуропа лигасына жолдама жеңіп алды; ол жорық ширек финалда қала бәсекелесі Севильяға 11 метрлік добы сериясында ұтылумен аяқталды. 2013–2014 маусымында клуб үш турға дейін лигадан құлағанымен, келесі жылы Сегунда чемпионы ретінде екі тур қалғанда жоғарғы дивизионға оралды.

2017–2018 маусымында Кике Сетьенмен клуб Ла Лигада алтыншы орын алып, Еуропа лигасына шықты. 2018–2019 маусымы да сәтті болды: команда Испания Кубогының жартылай финалына жетіп, Еуропа лигасында тобында бірінші орын алды, бірақ 1/16 финалда Ренннен ұтылды. 2020 жылғы 9 шілдеде бас бапкер болып Мануэль Пеллегрини тағайындалды: ол командамен алдыңғы маусымдағы 15-орыннан кейін алтыншы орын алып, Еуропа лигасына шықты. 2022 жылы Бетис Испания Кубогының финалында Валенсиямен 120 минутта 1:1 тең ойнап, пенальтиде 5:4 есебімен жеңіске жетті — бұл 2005 жылдан бергі 17 жылдағы алғашқы трофей болды. Пеллегринидің тұсында клуб қатарынан үш маусым УЕФА Еуропа лигасына іріктеліп, 2021–2022 және 2022–2023 маусымдарында сәйкесінше бесінші және алтыншы орындарды иеленді. 2023–2024 маусымындағы жетінші орыннан кейін Конференциялар лигасына шыққан команда келесі жылы тарихындағы тұңғыш еуропалық финалға жетті, бірақ онда Челсиге 1:4 есебімен ұтылды. 2025–2026 маусымындағы бесінші орын клубқа 20 жылда алғаш рет УЕФА Чемпиондар лигасына жолдама әперді.

Бетистің қаладағы көршісі Севилья ФК-мен бақталастығы ұзақ тарихқа ие. Екі команда ресми жарыстарда 114 рет кездескен, жеңіс үлесі Севильяда 45, Бетисте 31 пайыз. Алғашқы кездесу 1915 жылғы 8 ақпанда өтіп, Севилья 4:3 есебімен жеңді, бірақ шиеленіс салдарынан көрермендер алаңға басып кіріп, төреші матчты тоқтатты. 1916 жылы алғашқы Андалусия Кубогы ұйымдастырылды: турнирдің 17 розыгрышының 14-ін Севилья, тек біреуін Бетис жеңді; 1918 жылы жасөспірімдер құрамын шығарған Бетис 0:22 есебімен ойсырады. Лигадағы алғашқы дерби 1928–1929 маусымында Сегундада өтті, ал жоғарғы дивизионда командалар алғаш рет Бетис чемпион атанған 1934–1935 маусымында кездесті. 1943 жылғы 17 қаңтарда Бетис қонақта 0:5 есебімен ұтылып, сол маусымда лигадан құлады, ал Рамон Санчес Писхуан стадионындағы алғашқы дербиде, 1958 жылғы 21 қыркүйекте, жасыл-ақтылар 4:2 есебімен жеңді. Кейінгі жылдары кейбір кездесулер зорлық-зомбылықпен бүлінді: Бетис қақпашысы Тони Пратсқа шабуыл жасалды, Севилья бапкері Хуанде Рамосқа су бөтелкесі тиді — соңғы оқиғадан кейін 2007 жылғы Испания Кубогының матчы тоқтатылып, үш аптадан соң Хетафеде көрерменсіз өткізілді. 2009 жылғы 7 ақпанда Бетис Писхуанда 2:1 есебімен жеңгенімен, сол маусымда жоғарғы дивизионнан құлады, ал Севилья үшінші орын алды.

Құрылған кезде клуб Уэрто-де-Мариана алаңында ойнады, 1909 жылы Прадо-де-Санта-Хуста, кейін Севильямен бірге пайдаланылған Прадо-де-Сан-Себастьян алаңына көшті. 1918 жылы команда Патронато Обреро алаңына ауысты: ондағы алғашқы кездесу 1918 жылғы 1 қарашада Севильяға 1:5 есебімен ұтылумен аяқталды. 1929 жылы бой көтерген Экспосисьон стадионына клуб 1936 жылы ресми түрде көшті — бұл қазіргі үй алаңының бұрынғы атауы. Сыйымдылығы 60 720 орындық Бенито Вильямарин 2000-жылдары клуб иесінің құрметіне Мануэль Руис де Лопера деп аталды, алайда жоспарланған қайта жаңарту үнемі кейінге шегеріліп, аренаның жартысы өзгеріссіз қалды; 2010 жылғы 27 қазанда клуб мүшелерінің шешімімен стадионға бұрынғы атауы қайтарылды.

Клубтың мақтаныштарының қатарында Ла Лига чемпиондығы (1934–1935), жеті Сегунда титулы (1931–1932, 1941–1942, 1957–1958, 1970–1971, 1973–1974, 2010–2011, 2014–2015), Терсера дивизионының чемпиондығы (1953–1954), үш Испания Кубогы (1976–1977, 2004–2005, 2021–2022), Испания Федерациясы Кубогы (1953–1954), Оңтүстік аймақтық чемпионаты (1927–1928) және 2002 жылғы Бахия-де-Картахена турниры бар. Бетис 2024–2025 жылғы УЕФА Конференциялар лигасының финалисті атанды. Клуб Ла Лигада 61, Сегундада 28, Терсерада жеті маусым өткізген; УЕФА Чемпиондар лигасына бір, УЕФА Кубогына жеті, Кубоктар кубогына екі рет қатысқан.

Клуб рекордтарына сәйкес, Ла Лигадағы ең жоғары орын — бірінші (1934–1935), ең төмені — 20-шы (1990–1991, 2013–2014). Үйдегі ең ірі жеңіс — Сарагосаны 7:0 (1958–1959), қонақтағысы — Кадисті 0:5 (1977–1978); ең ірі жеңілістер — үйде 0:5 (Реал Мадрид, Осасуна, Барселона) және қонақта Атлетик Бильбаодан 1:9 (1932–1933). Клуб тарихындағы ең көп кездесу өткізген ойыншы — Хосе Рамон Эснаола (574, оның ішінде 460 ресми, Ла Лигада 378, Испания Кубогында 64), еуропалық турнирлерде — Хоакин (23). Ла Лигадағы ең нәтижелі ойыншы — Иполито Ринкон (78 гол), барлық турнирлерді қоса есептегенде — Рубен Кастро (148), еуропалық турнирлерде — Седрик Бакамбу (9). Испания құрамасында клубты алғаш рет 1934 жылы Симон Лекуэ таныстырды, ең көп матч өткізген — Рафаэль Гордильо (75). 26-нөмірлі жейде қайтыс болған Мики Рокенің (2009–2012) құрметіне алынып тасталған.