Румыния тарихы

Румыния алғашқы халықаралық матчын 1922 жылғы 8 маусымда Белградта өткізіп, Югославияны 2:1 есебімен жеңді; ол кезде командаға Теофил Морару жетекшілік етті. Морару 1924 жылдың тамызында қайта басшылыққа келіп, құраманы төрт жылға жуық басқарды. 1930 жылдары бас бапкер Костел Рэдулеску басшылығымен Румыния әлем чемпионатының алғашқы үш турнирінің барлығына қатысты — бұл көрсеткішті тек Бразилия, Бельгия және Франция қайталады. Сондай-ақ Румыния 1930 жылғы тұңғыш әлем чемпионатына қатысқан төрт еуропалық құраманың біреуі болды (Бельгия, Франция және Югославиямен қатар).

1930 жылғы әлем чемпионатында Румыния алғашқы матчында Перуді 3:1 жеңді (голдарды Адалберт Дешу, Константин Станчиу және Николае Ковач соқты, қақпада Самуэль Заубер тұрды), одан кейін турнир иесі және болашақ жеңімпазы Уругвайдан 0:4 ұтылды. 1934 жылғы чемпионатқа Югославияны 2:1 жеңіп жолдама алды, бірақ финалдық кезеңде жаңа кубок жүйесінде бір-ақ матч ойнап, Триестеде Чехословакиядан 1:2 ұтылды; жалғыз голды Штефан Добай соқты. 1938 жылғы чемпионатқа плей-офф қарсыласы Египеттің бас тартуына байланысты автоматты түрде іліксе, Францияда өткен турнирде Кубадан күтпеген жеңіліске ұшырады: Тулузадағы алғашқы матч қосымша уақыттан кейін 3:3 аяқталып, төрт күннен соң қайта ойнаған кездесуде Куба 2:1 жеңді.

1970 жылғы Мексикадағы әлем чемпионатында Анджело Никулеску басқарған команда өте ауыр топқа түсті: 1966 жылғы жеңімпаз Англия, Бразилия және Чехословакия. Англиядан Джефф Хёрсттің голымен 0:1 ұтылған Румыния Чехословакияны 2:1 жеңді (Александру Нягу мен Флоря Думитраке соқты), ал Бразилиядан 2:3 есебімен ұтылып, турнирден шықты; бразилиялықтарда Пеле екі рет, Жаирзиньо бір рет дәл соққан.

1972 жылдан кейін Румыния ұзақ дағдарысқа ұшырады. 1974 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Финляндияны Бухарестте 9:0 жеңгенімен, Лейпцигте ГДР-дан 0:2 ұтылып, жолдамадан қалды. 1976 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеуінде Испаниядан қалып қалды, 1978 жылғы әлем чемпионатына да Испания жолдама алды — Румыния үйінде Югославиядан 4:6 ұтылған матч шешуші болды.

1970–1990 жылдар аралығындағы жалғыз сәтті іріктеу — 1984 жылғы Франциядағы Еуропа чемпионаты. Мирча Луческу басшылығымен Румыния Сент-Этьенде Испаниямен 1:1 тең түсті (голды Ласло Бөлөни соқты), Лансте Германиядан 1:2 ұтылды (Марчел Кораш дәл соққан), ал Нантте Португалиядан 0:1 ұтылып, турнирден шықты.

1990 жылғы әлем чемпионатына Эмерик Женей басқарған команда 20 жылдан кейін қайта ілікті. Құрамның барлық ойыншысы отандық клубтарда ойнайтын еді; сапында Илие Думитреску, Флорин Рэдучойу және Георге Хаджи болды. Бариде Румыния КСРО-ны 2:0 жеңді (екі голды да Мариус Лэкэтуш соқты), Камерундан 1:2 ұтылды (38 жастағы Роже Милла қос гол соқты), Неапольде Аргентинамен 1:1 тең түсіп, келесі айналымға өтті. Генуяда Ирландия құрамасымен 0:0 ойнап, пенальти сериясында ұтылды — 11 метрлік допты соққан ойыншылардың ішінде тек Даниел Тимофте дәл соға алмады, оның соққысын Пэки Боннер қағып алды.

1994 жылғы АҚШ-тағы әлем чемпионаты Румынияның ең жақсы өнімі болды. Іріктеуде Кардиффте Уэльсті 2:1 жеңді, әрі Уэльс пенальтиден пайдаланбады. Финалдық кезеңде Лос-Анджелестегі Rose Bowl стадионында Колумбияны 3:1 жеңді (Хаджи алаңның сол қанатынан керемет гол соқты), Детройттың жабық Pontiac Silverdome аренасында Швейцариядан 1:4 ұтылып, содан кейін Дан Петрескудың голымен турнир иесі АҚШ-ты 1:0 жеңді. 1/8 финалда Анхел Йорданескудың шешімімен шабуылға ауысқан Думитреску екі гол соғып, Хаджи үшінші голды салып, Румыния Аргентинаны 3:2 жеңді. Ширек финалда Сан-Францискода Швециямен негізгі және қосымша уақытта 2:2 тең түсті (Рэдучойу қос гол соқты), бірақ пенальти серияларында Дан Петреску мен Миодраг Белодедичи дәл соға алмай, команда турнирден шықты. Бұл — құраманың әлем чемпионаттарындағы ең үздік нәтижесі.

1996 жылғы Англиядағы Еуропа чемпионаты Румыния үшін сәтсіз өтті: Ньюкаслдегі St James' Park стадионында Франциядан 0:1, Болгариядан 0:1 ұтылып, топтан шыға алмады. Болгариямен матчта Доринел Мунтяну соққан доп қақпа темірінен кейін сызықтан асып түскенімен, төреші Петер Миккельсен голды есептемеді.

1998 жылғы Францияда өткен әлем чемпионатында Румыния іріктеуде Ирландиядан он ұпай алшақ бірінші орынды алып, турнирге себілген команда ретінде келді. Лионда Колумбияны 1:0 жеңді (Адриан Илие), Тулузада Англияны 2:1 ұтты (Виорел Молдован мен Дан Петреску дәл соқты), Парижде Тунистен 1:1 тең түсіп, топты жеңіп өтті. 1/8 финалда Бордода Хорватиядан 0:1 ұтылды — голды пенальтиден Давор Шукер соқты.

2000 жылғы Еуропа чемпионаты құраманың осы турнирдегі үздік көрінісі болды. Іріктеуде Румыния бір де бір жеңіліске ұшырамай, жеті жеңіс жинап, топты жеңді, оның ішінде Португалияны Портуда Мунтянудың голымен ұтты. Финалдық кезеңде «өлім тобына» — қолданыстағы чемпион Германия, Англия және Португалиямен бір топқа түсті. Льежде Германиямен 1:1 (Виорел Молдован), Португалиядан 0:1 ұтылды, ал Шарлеруадағы шешуші матчта Англияны 3:2 жеңді: Кристиан Киву, Мунтяну, ал 89-минутта пенальтиден Иоан Гане дәл соқты. Ширек финалда Брюссельде Италиядан 0:2 ұтылды; Георге Хаджи өзінің соңғы халықаралық турнирінде қақпа темірін дәлдеп, үзілістен кейін алаңнан қуылды.

2000 жылдардан кейін Румыния ұзақ уақыт ірі турнирлерден тыс қалды. 2002 жылғы әлем чемпионатының плей-оффында Словениядан ұтылды — ол кезде құраманы Георге Хаджи бапкер ретінде басқарды. 2004 жылғы Еуропа чемпионатына да, 2006 жылғы әлем чемпионатына да ілікпеді: соңғысында сегіз жеңіс, бір тең ойын және үш жеңіліспен Нидерланд пен Чехиядан кейінгі үшінші орында қалды.

2008 жылғы Еуропа чемпионатына Виктор Пицуркэ басшылығымен ілікті — 2007 жылғы 17 қазанда Румыния жолдама алған төртінші команда болды; іріктеуде Нидерландты үйінде 1:0 жеңген. Финалдық кезеңде тағы «өлім тобына» түсіп, Франциямен 0:0, әлем чемпионы Италиямен 1:1 (Адриан Муту соқты, кейін Муту соққан пенальтиді Джанлуиджи Буффон қағып алды) ойнап, Нидерландтан 0:2 ұтылды және Францияның алдында үшінші орында қалды.

2010 жылғы әлем чемпионатының іріктеуі құрама үшін сәтсіз болды: үйінде Литвадан 0:3, Белградта Сербиядан 0:5 ұтылып, бес ұпайлық топта бесінші орынды алды; Виктор Пицуркэ қызметінен кетіп, орнына Рэзван Луческу келді. 2012 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеуінде үшінші орынмен шектелді, 2014 жылғы әлем чемпионатының плей-оффында Грециядан ұтылды (Афиныда 1:3, Бухарестте 1:1).

2016 жылғы Еуропа чемпионатына Анджел Йорданеску басшылығымен (үшінші рет құраманы басқарды) жолдама алды: бес жеңіс, бес тең ойын, бір де бір жеңіліссіз екінші орын және іріктеудегі ең сенімді қорғаныс — тек екі гол жіберді. Финалдық кезеңде ашылу матчында Франциядан 1:2 ұтылды (Богдан Станку пенальтиден соқты), Швейцариямен 1:1 тең түсті (тағы Станку пенальтиден) және Албаниядан 0:1 ұтылып, топта соңғы орында қалды; бір ұпай, екі гол — екеуі де 11 метрлік соққылардан. Йорданеску қызметінен кетті.

Келесі жылдарда құрама 2018 және 2022 жылғы әлем чемпионаттарының, сондай-ақ 2020 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеуінен өте алмады. 2018 жылғы циклде Кристоф Даум мен Космин Контра басқарған Румыния топта төртінші болды, 2020 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеуінде Мадридте Испаниядан 0:5 ұтылды, плей-оффта Рейкьявикте Исландиядан ұтылып шықты. 2022 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Солтүстік Македониядан бір ұпай қалып қалды. Ұлттар лигасында Румыния алдымен C дивизионынан B дивизионына көтерілді, кейін 2022–23 маусымында C дивизионына түсіп кетті.

2024 жылғы Еуропа чемпионатына Румыния Швейцария, Израиль, Косово, Беларусь және Андоррамен бір топта ойнап, бірінші орынмен ілікті: Люцернде Швейцариямен матчта Валентин Михэйлэ соңғы үш минутта қос гол соғып, ұтылудан құтқарды, тоғызыншы айналымда Израильді 2:1 жеңді (Джордже Пушкаш пен Янис Хаджи), соңында Бухарестте Швейцарияны да ұтты. Финалдық кезеңде Мюнхенде Украинаны 3:0 жеңіп (Николае Станчиу, Рэзван Марин, Денис Драгуш), Еуропа чемпионаттарындағы ең үздік нәтижесіне қол жеткізді; Станчиудың голы турнирдегі төртінші үздік гол деп танылды. Бельгиядан 0:2 ұтылып, Словакиямен 1:1 тең түскеннен кейін Румыния барлық команда төрт ұпаймен аяқтаған топты жеңіп алды. 1/8 финалда Мюнхенде Нидерландтан 0:3 ұтылды.

Одан кейін құрама Ұлттар лигасында Косово, Кипр және Литваға қарсы алты матчта алты жеңіс жинап, B дивизионына көтерілді. 2026 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Румыния топта үшінші орынды алды — Австрияны 1:0 жеңгенімен (90+5 минутта Виржил Гицэ бас соққысымен дәл соқты), Босния мен Кипрді ұта алмады. Ұлттар лигасындағы топтық жеңіс арқасында плей-оффқа шыққан команда Ыстамбұлда Түркиядан 0:1 ұтылды; ол матч Мирча Луческудың бапкер ретіндегі соңғы кездесуі болды. Луческу қайтыс болғаннан кейін құраманы бұрынғы капитан Георге Хаджи басқарды.

Құраманың басты қарсыласы — көршілес Венгрия. Тарихи, әсіресе Трансильванияға байланысты даулар екі елдің жанкүйерлері арасында тұрақты қақтығыстарға себеп болады. Алғашқы матч 1936 жылғы 4 қазанда Бухарестте өтіп, Венгрия 2:1 жеңді. Венгрияның есте қалар жеңістері қатарында 1945 жылғы 7:2, 1947 жылғы 3:0, екі мәрте 5:1 және 1948 жылғы 6 маусымда Будапештте болған 0:9 бар — бұл Румыния тарихындағы ең ірі жеңіліс. Румыния Венгрияны алғаш рет 1999 жылғы 5 маусымда, алғашқы матчтан кейін 63 жыл өткенде, 2000 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеуінде Бухарестте 2:0 жеңді; содан бері Венгрия жеңіске жете алмады, ал Румыния бес жеңіс қосты, оның ішінде 2014 жылғы әлем чемпионатының іріктеуіндегі 3:0. 2013 жылғы 6 қыркүйекте және 2014 жылғы 11 қазанда Бухарестте өткен матчтарда жанкүйерлер арасында ауыр тәртіпсіздіктер болды: екінші жағдайда 58 адам медициналық көмекке жүгінді.

Грекия — Румыния ең көп ойнаған қарсылас: отыз алты матч, оның он сегізінде Румыния жеңген, сегізінде Грекия, он матч тең аяқталған. Екі құрама 2014 жылғы әлем чемпионатының плей-оффында кездесті, онда Грекия жолдама алды. Соңғы жылдары Черногориямен және Косовомен де бақталастық қалыптасты. Румыния Сербияның аумақтық тұтастығын қолдап, Косовоның тәуелсіздігін танымады; екі құрама тек төрт рет кездесіп, әр матч жанжалмен қатар жүрді. 2023 жылғы 12 қыркүйекте Бухарестте косоволық ойыншылар алаңнан наразылық білдіріп шығып, матч елу минутқа тоқтатылды; Румыния 2:0 жеңді. 2024 жылғы қазанда Бухарестте өткен матч 97-минутта косоволықтардың алаңнан кетуіне байланысты тоқтатылды, УЕФА кейін Румынияға 3:0 жеңіс берді, әрі екі федерацияны айыппұлмен жазалады.

Құраманың формасын 2015 жылдан испан компаниясы Joma жеткізеді, оған дейін отыз жылға жуық Adidas серіктес болған. 2017 жылы федерация жаңа бренд және елтаңба таныстырды: жаңа эмблемада Румынияның бес тарихи өңірінің таңбалары бейнеленіп, ел бірлігін білдіреді. 2025 жылғы наурызда Жан Октавиан Попескумен бірлесіп жасалған жаңа үй және сырт форма таныстырылды.

Үй матчтарының басым бөлігі Бухаресттегі Arena Națională стадионында өтеді. Ол 2011 жылы ашылған, 55 600 орындық, елдегі ең үлкен арена; 4-санаттағы нысан, 2012 жылғы Еуропа лигасының финалын және 2020 жылғы Еуропа чемпионатының матчтарын өткізген. Кейбір матчтар Steaua (Бухарест), Ион Облеменко (Крайова), Cluj Arena және «Доктор Константин Рэдулеску» (Клуж-Напока), «Илие Оанэ» (Плоешти), Rapid-Giulești (Бухарест) стадиондарында да өтті.

Құрама сапында ең көп матч ойнаған футболшы — Доринел Мунтяну (134 кездесу). Ең көп гол соққандар — Адриан Муту мен Георге Хаджи (35 гол). Тарихтағы ең ірі жеңіс — 1973 жылғы 14 қазанда Бухарестте Финляндияны 9:0 ұтуы, ең ауыр жеңіліс — 1948 жылғы 6 маусымда Будапештте Венгриядан 0:9. ФИФА рейтингіндегі ең жоғары орны — 3-ші орын (1997 жылғы қыркүйек), ең төменгі — 57-ші орын (2011 жылғы ақпан және 2012 жылғы қыркүйек).

Румыния әлем чемпионатының жеті финалдық турниріне (1930 жылдан 1998 жылға дейін) және Еуропа чемпионатының алты турниріне (1984 жылдан 2024 жылға дейін) қатысты. Аймақтық жарыстарда құрама Балқан кубогының ең табысты қатысушысы болды: төрт мәрте чемпион (1929–31, 1933, 1936, 1977–80), бір рет финалист (1973–76) және төрт рет үшінші орын иесі. Сондай-ақ Дүниежүзілік универсиада футбол турнирін екі рет (1972, 1974), Мохаммед V кубогын (1977), Париж турнирін (1983), Неру кубогын (1991), Шанхай халықаралық турнирін (1991, 1992), Корольдік кубокты (1996) және Кипрдің халықаралық турнирін үш рет (2001, 2004, 2006) жеңіп алды.