Шотландия тарихы

Шотландия — Англиямен қатар әлемдегі ең көне ұлттық құрама. Екі команда 1872 жылғы 30 қарашада Шотландиядағы Партиктегі Гамильтон Кресентте тарихтағы бірінші ресми халықаралық матчта кездесіп, 0:0 тең түсті; ол күні Шотландия сапында ойнаған он бір футболшының барлығы Глазгодағы әуесқой «Куинз Парк» клубының ойыншылары болды. Англиямен бақталастық 1872 жылдан 1989 жылға дейін жыл сайынғы кездесулер арқылы қалыптасты; содан кейін екі құрама тек тоғыз рет ойнады, соңғысы — 2023 жылғы қыркүйектегі жолдастық матч.

Алғашқы қырық жылда Шотландия тек Британ аралдарының құрамаларына — Англия, Уэльс және Ирландияға — қарсы ойнады, ал 1883 жылдан бұл матчтар Британия ішкі чемпионаты аясында өте бастады. Құрама алғашқы 43 халықаралық матчының екеуінде ғана жеңіліп, Англиядан басқа қарсыласқа бірінші рет 1903 жылы ғана (үйде Ирландиядан 0:2) есе жіберді. 1998 жылы есептелген Elo рейтингі бойынша Шотландия 1876–1904 жылдары тұрақты түрде бірінші орында болатын еді. Ішкі чемпионатты құрама 24 рет дара, 17 рет басқа командалармен бөлісе жеңіп, барлығы 41 титул жинады. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жарқын жеңістердің бірі — 1928 жылы Англияны 5:1 ұтқан кездесу, содан кейін ол құрам «Уэмбли сиқыршылары» деген атқа ие болды. Британ аралдарынан тыс алғашқы матчын Шотландия 1929 жылы өткізіп, Бергенде Норвегияны 7:3 жеңді; кейін Германия мен Францияны ұтып, 1931 жылы Австрияның «Вундертіміне» және Италияға есе жіберді.

Басқа британдық құрамалар сияқты Шотландия 1930 жылдары өткен үш Әлем кубогына қатыспады: төрт ассоциация әуесқой ойыншылардың мәртебесіне байланысты келіспеушілік себебінен ФИФА-дан шығып қалған еді. Соғыстан кейін олар ФИФА-ға қайта қосылды, ал бұл татуласу құрметіне 1947 жылы «Хэмпден Паркте» Ұлыбритания құрамасы мен әлемнің қалған бөлігінің құрамасы арасында матч өтті.

1950 жылғы Әлем кубогына Шотландия іріктеу құқығын алды, бірақ SFA құрама ішкі чемпионатты жеңген жағдайда ғана турнирге баратынын мәлімдеп, Англиядан 0:1 жеңілгеннен кейін екінші орында қалған командасын Аргентинаға жібермей, Солтүстік Америкаға турға шығарды. 1954 жылғы Әлем кубогына құрама тағы да екінші орынмен жолдама алды және бұл жолы қатысты, алайда дайындығы нашар болды: ФИФА 22 ойыншыға рұқсат бергенімен, SFA финалдық турнирге тек 13 футболшы жіберді. Австриядан 0:1 жеңілгеннен кейін бас бапкер Энди Битти қызметтен кетті, ал әрекеттегі әлем чемпионы Уругвай Шотландияны 7:0 ұтты — бұл құрама тарихындағы ең ауыр жеңіліс. 1958 жылғы Әлем кубогында Шотландия Югославиямен 1:1 тең түсіп, Парагвай мен Францияға есе жіберіп, топтан шыға алмады; Мюнхен әуе апатында ауыр жарақат алған Мэтт Басбидің орнына командаға Досон Уокер басшылық етті.

1960 жылдары Иан Макколлдың басшылығымен құрама 1962 және 1963 жылдары ішкі чемпионатты қатарынан жеңді. 1967 жылы тағайындалған Бобби Браунның бас бапкер ретіндегі алғашқы матчында Шотландия «Уэмблиде» жаңа әлем чемпионы Англияны 3:2 ұтты (голдарды Денис Ло, Бобби Леннокс және Джим Маккэллиог соқты), содан кейін жанкүйерлер өз командасын «бейресми әлем чемпионы» деп атады. Бұған қарамастан, 1960 жылдары құрама бірде-бір ірі турнирге іріктелмеді.

1973 жылы командаға келген Уилли Ормонд алғашқы матчында Англиядан 0:5 жеңілсе де, құраманы 16 жылдан кейінгі алғашқы Әлем кубогына — 1974 жылғы турнирге алып келді. Батыс Германиядағы ол турнирде Шотландия Әлем кубоктарындағы үздік өнерін көрсетті: Заирді жеңіп, Бразилия мен Югославиямен тең түсіп, бірде-бір рет жеңілмегенімен, айырма бойынша топтан шыға алмады. 1977 жылы тағайындалған Элли Маклеод тұсында құрама ішкі чемпионатты жеңді (оның ішінде «Уэмблиде» Англияны 2:1 ұтты, содан кейін жанкүйерлер алаңға басып кіріп, шым мен қақпа сырығын бұзды) және Чехословакия мен Уэльсті жеңіп, 1978 жылғы Әлем кубогына жолдама алды. Маклеод құрама медальмен қайтады деп мәлімдеп, елдің үмітін өсірді, командаға лық толы «Хэмпден Парк» пен Прествик әуежайына дейінгі жол бойындағы мыңдаған жанкүйер қошемет көрсетті. Алайда Аргентинада Шотландия Перудан 1:3 жеңіліп, жаңадан қатысқан Иранмен 1:1 тең түсті; келесі айналымға шығу үшін Нидерландыны үш голдық айырмамен жеңу қажет болды. Шотландия 3:2 ұтты — Кенни Далглиш пен Арчи Джемміллдің екі голы, оның ішінде үш қорғаушыны алдап өтіп, доптан қақпашы Ян Йонгблудтың үстінен асыра соққан голы Әлем кубоктары тарихындағы үздік голдардың бірі саналады, — бірақ бұл жеткіліксіз болып, құрама қатарынан екінші дүниежүзілік чемпионатта голдар айырмасымен қош айтысты.

Маклеодтан кейін командаға «Селтикпен» қатарынан тоғыз чемпиондық және Еуропа кубогын жеңген Джок Стейн келді. 1980 жылғы Еуропа чемпионатына іріктеле алмаған Шотландия Швеция, Португалия, Израиль және Солтүстік Ирландия бар күшті топтан 1982 жылғы Әлем кубогына жол тартты. Жаңа Зеландияны 5:2 жеңген құрама Сократес, Зико, Эдер мен Фалканы қатарға тіккен Бразилиядан 1:4 есе жіберіп, КСРО-мен 2:2 тең түсті және тағы да голдар айырмасымен турнирден шықты. 1986 жылғы Әлем кубогына жолдама ауыр жағдайда алынды: Уэльспен соңғы іріктеу матчында 0:1 артта қалып, ойын бітуге тоғыз минут қалғанда Дэйви Купер пенальтиден есепті түгендеді, ал 1:1 ойыннан кейін жеңісті тойлау кезінде Стейн жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның орнын басқан Алекс Фергюсонның басшылығымен Шотландия екі матчтық плей-оффта Австралияны 2:0 жеңді, бірақ финалдық турнирде үш матчтан бір ұпай жинады (Дания мен Батыс Германиядан жеңіліп, Уругваймен 0:0 тең түсті). 1986 жылдың шілдесінде бас бапкер болып күтпеген жерден Энди Роксбург тағайындалды.

Роксбург тұсында құрама Францияны басып озып, қатарынан бесінші рет — 1990 жылғы Әлем кубогына шықты, бірақ Коста-Рикадан 0:1, Бразилиядан 0:1 жеңіліп, Швецияны 2:1 ұтқанымен топтан аса алмады. 1992 жылы Шотландия Еуропа чемпионатына алғаш рет іріктеліп, ТМД құрамасын жеңгенімен, Нидерланды мен Германияға қарсы жақсы ойын көрсете тұра топтық кезеңде тоқтады. 1994 жылғы Әлем кубогының іріктеуінде төртінші орында қалғаннан кейін Роксбург қызметтен кетті. Жаңа бапкер Крэйг Браун құраманы 1996 жылғы Еуропа чемпионатына алып келді: Нидерландымен 0:0 тең түсіп, «Уэмблиде» Англиядан 0:2 жеңілді (Гари Макаллистер пенальтиден құр қалды, гол Пол Гаскойннің есебінде), Швейцарияны Элли Маккойстың голымен 1:0 ұтты, бірақ соқтырған гол санымен Нидерландыны жолдама бермеді. 1998 жылғы Әлем кубогының ашылу матчында Бразилиядан 1:2 жеңілді (Джон Коллинз пенальтиден соқты, Том Бойд өз қақпасына доп енгізді), Норвегиямен 1:1 тең түсіп, Морокконан 0:3 есе жіберді. Еуро-2000 іріктеуінде баспасөз «Британия үшін шайқас» деп атаған плей-оффта Шотландия «Уэмблиде» Дон Хатчисонның голымен 1:0 жеңгенімен, екі матчтың жиынтығында 1:2 есебімен ұтылды.

2002 жылғы Әлем кубогына іріктеле алмағаннан кейін Браун орнын босатты, ал SFA Германия құрамасының бұрынғы бапкері Берти Фогтсты тағайындап, тұңғыш рет шетелдік маманға сенім артты. Еуро-2004 плей-оффында Шотландия «Хэмпден Паркте» Нидерландыны 1:0 жеңді, бірақ жауап матчында 0:6 жеңілді; нашар нәтижелерден кейін құрама ФИФА рейтингінде тарихындағы ең төмен — 88-ші орынға (2005 жылғы наурыз) түсті. «Рейнджерс» пен «Эвертонды» бұрын басқарған Уолтер Смит тұсында нәтижелер жақсарып, құрама Жапониядағы Кирин кубогын жеңді. Смиттен кейін келген Алекс Маклиш Еуро-2008 іріктеуінде Грузия, Фарер аралдары, Литва, Украина құрамаларын және 2006 жылғы Әлем кубогының финалисті Францияны екі матчта да 1:0 жеңіп, Шотландияны әлемдік рейтингтің үздік жиырмалығына, ең жоғары — 13-ші орынға (2007 жылғы қазан) көтерді, бірақ Грузия мен Италиядан жеңілу жолдамадан айырды. Маклиштен кейінгі Джордж Бёрли тұсындағы сәтсіз іріктеу мен Уэльстен 0:3 жеңіліс оны қызметтен алуға себеп болды.

2010 жылдары Крэйг Левейн мен Гордон Страхан тұсында құрама ірі турнирлерге шыға алмады. Страханның тұсында Гибралтарға қарсы матчта Стивен Флетчер 1969 жылдан бергі алғашқы хет-трикті соқты, ал 2018 жылғы Әлем кубогының іріктеуінде Шотландия 1999 жылдан кейін алғаш рет Англиямен ресми матчта кездесіп, «Уэмблиде» 0:3 жеңілді, ал үйде Ли Гриффитстің екі кеш еркін соққысынан кейін 2:1 алға шыққанымен, қосылған уақыттағы Гарри Кейннің голынан соң 2:2 тең түсті. Екінші рет тағайындалған Алекс Маклиш 2018/19 УЕФА Ұлттар лигасында топ жеңімпазы атанды, бірақ Еуро-2020 іріктеуіндегі сәтсіз бастаудан, соның ішінде рейтингте 117-ші орында тұрған Қазақстаннан 0:3 жеңілгеннен кейін 2019 жылдың сәуірінде қызметтен кетті.

2019 жылдың мамырында бас бапкер болған Стив Кларк тұсында құрама үш ірі турнирге іріктелді. Еуро-2020-ға Шотландия плей-оффта Израиль мен Сербияны пенальти серияларында жеңіп, 1998 жылдан бергі алғашқы ірі турнирге шықты, бірақ Чехия мен Хорватиядан жеңіліп, Англиямен 0:0 тең түсіп, D топында соңғы орында қалды. 2022 жылғы Әлем кубогының плей-оффында «Хэмпденде» Украинадан 1:3 жеңілді, ал сол жылы Ұлттар лигасында топ жеңімпазы болып, A дивизионына көтерілді (2024/25 жәрежесінде Грециямен плей-оффта ұтылып, B дивизионына түсті). Еуро-2024 іріктеуін Шотландия бес матчта бес жеңіспен бастап, «Хэмпденде» Испанияны 2:0 ұтты және 1998 жылдан кейін алғаш рет іріктеу тобы арқылы ірі турнирге жолдама алды. A топында Германиядан 1:5, Венгриядан 0:1 жеңіліп, Швейцариямен 1:1 тең түсіп, тағы да соңғы орында қалды; Еуро-2024-ке шотландиялық жанкүйерлердің шамамен 200 мыңы келді деп бағаланды.

2025 жылғы 18 қарашада іріктеу тобының соңғы матчында Данияны үйінде 4:2 жеңіп, Шотландия тоғызыншы рет, 1998 жылдан кейінгі алғашқы рет Әлем кубогына шықты. 2026 жылғы турнирдің C тобында Гаити, Морокко және Бразилиямен кездесті: Гаитиді Джон Макгиннің 28-минуттағы голымен 1:0 жеңу — 1990 жылы Швецияны ұтқаннан кейінгі алғашқы жеңіс Әлем кубоктарында және Еуро-1996-да Швейцарияны 1:0 жеңгеннен кейінгі алғашқы жеңіс ірі турнирлерде. Алайда Морокконан 0:1, Бразилиядан 0:3 жеңілген құрама турнирден шықты, ал Стив Кларк турнир алдында төрт жылдық жаңа келісімшартқа қол қойғанына қарамастан, қызметтен кететінін хабарлады.

Шотландия тоғыз Әлем кубогы мен төрт Еуропа чемпионатында бірде-бір рет бірінші айналымнан аса алмады; Әлем кубоктарының финалдық турнирлеріне осынша рет қатысып, топтық кезеңнен өтпеген басқа ел жоқ. Голдар айырмасымен құрама төрт рет — 1974 (Бразилия есебінен), 1978 (Нидерланды), 1982 (КСРО) және 2026 жылдары (Сенегал) — келесі кезеңге шыға алмады. Жетістіктерінің тізімінде — Британия ішкі чемпионатының 41 титулы, 1985 жылғы Роус кубогы, 2006 жылғы Кирин кубогы және 2015 жылғы Qatar Airways кубогы.

Ең көп матч өткізу рекорды Кенни Далглишке тиесілі: ол 1971–1986 жылдары құрама сапында 102 кездесу өткізген жалғыз шотландиялық ойыншы ретінде 100 матч межесінен асты. Екінші орында 2014 жылдан бері 97 матч өткізген Энди Робертсон, үшінші орында 91 матчпен Джим Лейтон — бұл қақпашылар арасындағы шотландиялық рекорд. Ең көп гол соққандар тізімін екі ойыншы бөліседі: Денис Ло 1958–1974 жылдары 55 матчта 30 гол, Далглиш 102 матчта сонша гол соққан. Үшінші орындағы Хьюи Галлахер 20 матчта 24 гол соғып, орташа өнімділік бойынша алда (матч сайын 1,2 гол). Құраманың ең ірі жеңісі — 1901 жылғы ішкі чемпионатта Ирландияны 11:0 ұтуы, ең ауыр жеңілісі — 1954 жылғы Әлем кубогында Уругвайдан 0:7 есе жіберуі.

Глазгодағы «Хэмпден Парк» — құраманың дәстүрлі үй алаңы және SFA оны ұлттық стадион деп атайды. Осы атаумен үш стадион болған, ал халықаралық матчтар 1878 жылдан өтіп келеді; қазіргі стадион 1903 жылы ашылып, 1906 жылдан құраманың негізгі аренасына айналды. Көрермен рекорды — 1937 жылғы Шотландия — Англия матчындағы 149 415 адам, ол Еуропа рекорды болып қалды; қауіпсіздік талаптары сыйымдылықты 1977 жылға дейін 81 мыңға дейін азайтты, 1990 жылдардағы толық қайта жаңартудан кейін ол 52 мың орын болды. «Хэмпден» УЕФА жіктеуінде төртінші (элиталық) санатқа жатады. Қайта жаңарту кезінде және кейінгі жылдары жекелеген матчтар «Селтик Парк», «Айброкс», Абердиндегі «Питтодри», Эдинбургтегі «Истер Роуд» мен «Тайнкасл», сондай-ақ «Рагби Парк» стадиондарында өтті, ал 2014 жылы «Хэмпден» Достастық ойындарына арналған жеңіл атлетика стадионына уақытша айналдырылды. SFA 2020 жылы стадионды «Куинз Парктен» сатып алды, содан бері барлық үй матчтары сонда өтеді.

Шотландия дәстүрлі түрде алғашқы халықаралық матчта елді таныстырған «Куинз Парктің» түстерімен — қою көк жейде, ақ шалбар және қою көк ұйықпен ойнайды; жейдеде Шотландияның Корольдік туындағы арыстан бейнесі негізіндегі елтаңба бар. Көбіне қызыл ұйықты нұсқа да қолданылады, ал 1994–1996 жылдары тартан өрнекті форма болып, ол Еуро-1996-дағы үш матчтың барлығында киілді. 1881–1951 жылдары құрама бірнеше рет SFA-ның құрметті президенті, Шотландия футболында ықпалды тұлға болған Розбери графы Арчибальд Примроуздың ат жарыстарындағы ашық сары және қызғылт түстерімен ойнады; 1900 жылы Англияны 4:1 жеңгенде Розбери лорд: «Ладас Дерби жеңгеннен бері менің түстерімнің бұлай көрінгенін көрмеппін», — деген. Бұл түстер Еуро-2016 іріктеуінде ауыспалы форма ретінде қайта қолданылды. Ауыспалы форма әдетте ақ немесе сары жейде мен көк шалбардан құралады, ал қызғылт нұсқа 2016/17 жылдары және 2026 жылғы Әлем кубогы алдында пайдаланылды. Қазіргі елтаңба — 1961–1988 жылдардағыға ұқсас дөңгелек нышан, ішінде қалқан, жоғарғы жағында Scotland, төменгі жағында Est 1873 жазуы, қалқан бетінде елдің ұлттық гүлі — 11 артқы шөп бейнесі және арыстан. 2005 жылдан бері SFA формада шотланд гэл тілін қолдануды қолдайды.

Шотландия жанкүйерлері жалпы «Тартан Армия» деп аталады. 1970 жылдары олар Англиядағы бұзақылығымен белгілі болды — әсіресе 1977 жылғы Англия — Шотландия матчынан кейін «Уэмбли» алаңына басып кіріп, қақпа сырықтарын қиратты. Содан кейінгі жылдары «Тартан Армия» қызу қолдауы, бейбіт мінезі және қайырымдылық жұмысы үшін УЕФА марапаттарына, Бельгия Олимпиада комитетінің Fair Play жүлдесіне ие болды, 1992 жылғы Еуропа чемпионатында үздік жанкүйерлер деп аталды, сондай-ақ спорттағы зорлықсыздық үшін кубак алып, 1998 жылғы Францияда өткен Әлем кубогында журналистердің дауыс беруімен үздік жанкүйерлер атанды.

Бас бапкер лауазымы 1954 жылдың мамырында енгізілді: оған дейін құрамды SFA іріктеу комитеті жасақтайтын, ал алғашқы бапкер Энди Битти 1954 жылғы Әлем кубогы алдында және кезінде алты матчқа басшылық етті. Содан бері бұл қызметті 24 маман атқарды, олардың алтауы уақытша негізде жұмыс істеді, ал Битти, Джок Стейн және Алекс Маклиш екі мәрте тағайындалды. Ең ұзақ — тоғыз жыл бойы, екі ірі турнир және 71 матч аясында — Крэйг Браун басқарды. Статистика бойынша ең табысты бапкер Алекс Маклиш болды (бірінші кезеңінде он матчтың жетеуін жеңді), ал он матчтан кем басқарғандарды есептемегенде ең сәтсізі Джордж Бёрли (14 матчта үш жеңіс). Олимпиада ойындарына қатысты SFA Ұлыбританияның біріккен құрамасына ойыншы беруден бас тартып, бұл Шотландия құрамасының дербес мәртебесіне қауіп келтіруі мүмкін деп мәлімдеген; 2012 жылғы Лондон Олимпиадасында ерлер құрамасына тек ағылшын және уэльстік ойыншылар таңдалды, әйелдер құрамасына екі шотландиялық футболшы алынды.