Сербия тарихы

Біріккен федерация 1919 жылы Загребте Jugoslavenski nogometni savez деген атпен құрылды. Құрама алғашқы халықаралық матчын 1920 жылы 28 тамызда Антверпендегі Олимпиада ойындарында өткізіп, Чехословакияға 0:7 есебімен ұтылды; сол ойында Йован Ружич құрама сапында өнер көрсеткен бірінші серб болды. 1921 жылы Белград футбол қосалқы қауымдастығы Францияның ұлттық құрамасы мен «серб өкілдері» аталған Белград құрамасы арасында жолдастық ойын ұйымдастырды: SK «Югославия» стадионындағы кездесуді регент-ханзада Александр I және ФИФА президенті Жюль Риме тамашалады, қонақтар 3:0 жеңді. 1930 жылғы Әлем кубогы алдында федерация штабын Загребтен Белградқа көшіру туралы дау туып, Загреб қосалқы қауымдастығы турнирді бойкоттады: Бошко Симонович бастаған, негізінен белградтық BSK, SK «Югославия» және BASK ойыншыларынан құралған де-факто серб командасы жартыфиналға шығып, болашақ жеңімпаз Уругвайдан 1:6 жеңілді. Соғыс аралығындағы буында Благое Марьянович, Александар Тирнанич, Милорад Арсениевич, Джордже Вуядинович, Бранислав Секулич, Милутин Ивкович секілді футболшылар ойнады.

1945 жылы Светислав Глишович Сербия Федеративтік мемлекетінің бейресми құрамасын Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуына орай өткізілген турнирде басқарды: жаңа құрылған «Црвена Звезда» ойыншылары енген команда Черногорияны 2:1, жартыфиналда Хорватияны 3:1 жеңіп, Белградтағы шешуші матчта Югославия Халық армиясының құрамасын 1:0 еңсеріп, турнир жеңімпазы атанды.

Жаңғырған Югославия құрамасы 1960 және 1968 жылдардағы Еуропа чемпионаттарында күміс жүлдеге ие болды, 1962 жылғы Әлем кубогында төртінші орын алды. Олимпиада ойындарында команда 1960 жылы Римде алтын, 1948, 1952 және 1956 жылдары күміс, 1984 жылы қоңыр медаль жеңіп алды; сондай-ақ 1934/35 және 1935 жылдардағы Балқан кубогын, 1971 және 1979 жылдардағы Жерорта теңізі ойындарын ұтты. Социалистік дәуірде Райко Митич, Бранко Станкович, Владимир Беара, Вуядин Бошков, Тодор Веселинович, Милош Милутинович, Боривое Костич, Милан Галич, Владимир Дуркович, Велибор Васович, Драган Джаич, Йован Ачимович, Душан Баевич, Владимир Петрович сынды серб футболшылары құрамада басты рөл ойнады. СФРЮ құрамасы соңғы матчын 1992 жылғы 25 наурызда өткізіп, Нидерландыдан 0:2 ұтылды.

1992 жылы 27 сәуірде Сербия мен Черногориядан құралған Югославия Федеративтік Республикасы жарияланғанмен, Югославиядағы қақтығысқа байланысты БҰҰ санкциялары себебінен команда халықаралық жарыстардан шеттетілді: іріктеу кезеңінен өткеніне қарамастан 1992 жылғы Еуропа чемпионатына жіберілмеді, 1994 жылғы Әлем кубогы мен 1996 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеу ойындарына да қатыспады. Тек Сербия мен Черногория ойыншыларынан құралған команда алғашқы матчын 1994 жылғы 23 желтоқсанда Порту-Алегриде өткізіп, Бразилиядан 0:2 ұтылды; тұңғыш бас бапкер бұрынғы құрама ойыншысы Слободан Сантрач болды. Үш күннен кейін Буэнос-Айреста Аргентинадан 0:1 жеңілді.

1994 жылы ФИФА мен УЕФА-ға қабылданған соң команда 1998 жылғы Әлем кубогының іріктеу кезеңіне қатысып, топта Испаниядан кейінгі екінші орынды иеленді, плей-оффта Венгрияны екі матчтың жиынтығымен 12:1 еңсеріп, жарысқа жолдама алды. Финалдық кезеңде Иранды 1:0 (Синиша Михайлович), АҚШ-ты 1:0 (Слободан Комленович) жеңіп, Германиямен 2:2 тең түсті, бірақ 1/8 финалда Нидерландыдан 1:2 ұтылды: Предраг Миятович пенальтиден дәл соқпады, шешуші голды матч соңында Эдгар Дэвидс жиырма метрден алыс арақашықтықтан соқты.

2000 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеу кезеңінде Югославия Хорватиямен бір топқа түсіп, бұл екі команданың бірыңғай мемлекет тарағаннан кейінгі алғашқы кездесулері болды. Милан Живадиновичтің орнына Вуядин Бошков келді. НАТО-ның Югославияны бомбалауына байланысты Мальтамен өтетін үй матчы Салоникиге көшірілді, Белградтағы Хорватиямен ойында жарық сөніп, кездесу 43 минуттан кейін жалғасып, 0:0-ге бітті. Соңғы турда Загребте Хорватиямен 2:2 тең түсу команданы турнирге шығарды. Финалдық кезеңде Словениямен 0:3-тен кейін 3:3 тең түсті, Льежде Норвегияны 1:0 жеңді (Саво Милошевичтің голы), Брюггеде Испаниядан 3:4 ұтылды; үш матчтың әрқайсысында бір ойыншысы қызыл карточка алды (Михайлович, Матея Кежман, Славиша Йоканович). Ширек финалда Роттердамда Нидерландыдан 1:6 жеңілді, Патрик Клюйверт хет-трик жасады. Дегенмен Саво Милошевич бес голмен Клюйвертпен бірге турнирдің үздік бомбардиры атанды.

2002 жылғы Әлем кубогының іріктеу кезеңінде команда топта Словениядан бір ұпай кейін қалып, үшінші орында қалды. 2003 жылғы ақпанда мемлекеттің атауы өзгеріп, құрама Әзербайжанмен ойында алғаш рет Сербия және Черногория атынан өнер көрсетті; Әзербайжаннан 1:2 ұтылғаннан кейін Деян Савичевич қызметінен кетіп, орнына Илия Петкович келді, ал команда 2004 жылғы Еуропа чемпионатына іліне алмады. 2006 жылғы Әлем кубогының іріктеу кезеңін Сербия және Черногория алты жеңіс, төрт тең ойынмен, жеңіліссіз бірінші орында аяқтап, Испания, Бельгия, Босния және Герцеговина, Литва мен Сан-Мариноны басып өтті; он матчта тек бір гол жіберіп, іріктеуге қатысқан 51 команданың ішінде ең үздік қорғаныс көрсеткішін жасады. 2006 жылғы 3 маусымда референдумнан кейін Черногория тәуелсіздігін жариялады, бірақ жарысқа жолдама алған команда турнирге бірге қатысты: Нидерландыдан 0:1, Аргентинадан 0:6 (команда тарихындағы ең ауыр жеңіліс) ұтылып, Кот-д’Ивуарға қарсы 2:0 алда тұрып 2:3 жеңілді де, ұпайсыз қалды.

Черногория бөлінген соң Сербия ресми дебютін 2006 жылғы 16 тамызда Ухерске-Градиштеде Чехияны 3:1 жеңумен атап өтті. Командаға тарихындағы бірінші шетелдік бапкер Хавьер Клементе тағайындалды, бірақ 2008 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеу кезеңінде Сербия Польша мен Португалиядан кейінгі үшінші орында қалды. Ресми матч өткізбеген Мирослав Джукичтен кейін команданы Радомир Антич басқарып, Франция, Румыния, Австрия, Литва және Фарер аралдары бар топтан 2010 жылғы Әлем кубогына тікелей жолдама алды — Румынияны 5:0 жеңген үй матчы шешуші болды. Оңтүстік Африкада капитан Деян Станкович үш түрлі ұлттық атау астында әлем чемпионаттарында ойнаған жалғыз футболшы болды. Сербия Ганадан 0:1 ұтылып, содан кейін Милан Йованович соққан голмен Германияны 1:0 жеңді — ФИФА-ның YouTube арнасы бұл жеңісті «Сербия футбол тарихындағы ең әйгілі күн» деп атады. Плей-оффқа бір ұпай жетсе де, команда Австралиядан 1:2 ұтылып, топта соңғы орында қалды.

Келесі жылдары құрама бірнеше рет турнирлерге іліне алмады. 2012 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеу кезеңінде Антич жұмыстан кетіп, Владимир Петрович келді; Генуядағы Италияға қарсы матч серб жанкүйерлерінің тәртіпсіздігінен тоқтатылып, 0:3 жеңіліс жазылды, ал Словениядағы соңғы турда Неманья Видич пенальтиден дәл соқпай, 0:1 ұтылған команда плей-офф орнынан Эстониядан бір ұпай кейін қалды. 2014 жылғы Әлем кубогының іріктеу кезеңінде Синиша Михайлович басқарған, капитаны Бранислав Иванович болған құрама Уэльсті 6:1 жеңді, Хорватияға қарсы үй матчында 18 жастағы Александар Митрович есепті тең еткен гол соғып, топта үшінші орында аяқтады. Дик Адвокат кезінде Белградтағы Албанияға қарсы ойын алаң үстінде албан туы бар дрон ұшырылғаннан кейінгі тәртіпсіздікке байланысты тоқтатылып, Спорттық арбитраж соты (CAS) кейін Албанияға 3:0 жеңіс жазды; Сербия 2016 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеу тобында бес команда ішінде төрт ұпаймен соңғының алдындағы орында қалды.

Славолюб Муслин 2018 жылғы Әлем кубогының іріктеу кезеңінде командасын Уэльс, Австрия, Ирландия, Грузия және Молдова бар топта бірінші орынға жеткізді, бірақ құрам таңдау мәселесіндегі келіспеушілікке, әсіресе Сергей Милинкович-Савичті шақырмағанына байланысты қызметінен босатылды; жарысқа команданы Младен Крстаич апарды. Ресейде Сербия Коста-Риканы 1:0 жеңді (Александар Коларовтың еркін соққысы) — бұл сегіз жылдағы алғашқы жеңісі болды, содан кейін Швейцариядан 1:2 (90-минутта Джердан Шачири) және Бразилиядан 0:2 ұтылып, топтық кезеңде доғарды. 2018/19 жылдардағы УЕФА Ұлттар лигасында Сербия өз топтарында бірінші орын алып, B дивизионына көтерілді және 2020 жылғы Еуропа чемпионатының плей-оффына жолдама жеңіп алды; Александар Митрович алты голмен турнирдің үздік бомбардиры болды. Еуропа чемпионатының іріктеуінде Украинадан 0:5 ұтылған соң Крстаичты Любиша Тумбакович ауыстырды; плей-оффта Ослода Норвегия 2:1 еңсерілді, ал үйдегі шешуші матчта Шотландия негізгі уақыт 1:1-ге бітіп, пенальти сериясында 5:4 жеңді.

Драган Стойкович кезінде Сербия 2022 жылғы Әлем кубогына тікелей ілінді: 2021 жылғы 14 қарашада Лиссабондағы «Эштадиу да Луш» стадионында артта қалып отырып, Душан Тадичтің тең гол соғуы және Митровичтің матч соңындағы дәл соққысы арқылы Португалияны 2:1 жеңді. Катарда команда Бразилиядан 0:2, Швейцариядан 2:3 ұтылып (соңғы матч бірнеше серб ойыншысы мен Гранит Джака арасындағы қақтығыспен ерекшеленді), Камерунмен 3:3 тең түсіп, бір ұпаймен доғарды. 2022/23 жылдардағы Ұлттар лигасының B дивизионында Швеция мен Норвегияны жеңіп, топ жеңімпазы атанып, жоғары дивизионға көтерілді. 2024 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеу кезеңінде Литваға қарсы матчта Митрович хет-трик жасады, ал Венгриямен үй ойыны УЕФА санкцияларына байланысты жанкүйерсіз өтті; Сербия 14 ұпаймен топта екінші орын алып, тәуелсіз мемлекет ретіндегі тұңғыш және 24 жылдағы алғашқы Еуропа чемпионатына жолдама алды. Финалдық кезеңде Англиядан 0:1 ұтылып, Словениямен 1:1 тең түсті (Лука Йович қосымша уақытта есепті теңестірді) және Данияға қарсы 0:0-ден кейін топтық кезеңде доғарды.

Барлық кезеңдерді қоса алғанда команда Әлем кубогына 13 рет (алғаш 1930 жылы) қатысып, ең үздік нәтижесі Югославия атынан 1930 және 1962 жылдардағы төртінші орын, ал Еуропа чемпионатына алты рет (алғаш 1960 жылы) шығып, 1960 және 1968 жылдары күміс жүлдеге ие болған. Матч саны бойынша рекордшы — Душан Тадич (111 ойын), ең көп гол соққан ойыншы — Александар Митрович (64 гол). Деян Станкович мәресінде 103 матчпен аяқтады және бұған дейінгі 102 ойынымен рекорд иесі болған Саво Милошевичтің көрсеткішін жаңартты.

Югославия атынан ең ірі жеңісі — 1972 жылы Куритибада Венесуэлаға қарсы 10:0. Сербия атынан ең ірі жеңістері: 2007 жылы Бакуде Әзербайжанды 6:1, 2008 жылы Белградта Болгарияны 6:1, 2009 жылы Румынияны 5:0, 2012 жылы Нови-Садта Уэльсті 6:1 және 2020 жылы Белградта Ресейді 5:0. Ең ауыр жеңілістері — 2019 жылы Львовта Украинадан 0:5 және 2025 жылғы 9 қыркүйекте Белградта Англиядан 0:5.

Ең қатты бақталастығы — Хорватиямен: Goal.com басылымы бұл дуэльді әлемдегі ең үздік он ұлттық бақталастықтың біріне, Bleacher Report ең саясиланған футбол бақталастығына жатқызады; екі команда төрт рет кездесіп, Хорватия бір жеңіске жетті, қалған үш ойын тең аяқталды. Албаниямен бақталастық тарихи шиеленіс пен Косово мәселесінен туындайды: Албания екі, Сербия бір жеңіске жеткен. Швейцариямен қарсыласу швейцариялық құрамадағы албан диаспорасының ойыншыларымен байланысты: төрт кездесуде Швейцария екі, Сербия бір жеңіс жазды.

Федерация эмблемасы Сербия елтаңбасындағы серб крестінің үлгісімен жасалған: төрт шақпақ тас пен кресс және оған қосылған футбол доп. 2022 жылы федерация маркетингтік мақсатта құрамаға арналған, Сербия Республикасының шағын елтаңбасынан шабыт алған жаңа стильдендірілген логотип енгізді. СФРЮ тарағаннан кейінгі жылдары құрама тұлғалық дағдарысты бастан кешті: 1994 жылдан 2006 жылға дейін коммунистік дәуірдің «Hej, Sloveni» әнұраны үй жанкүйерлерінің ысқырығына ұшырап, ойыншылар оның сөзін айтпайтын, ал команда ескі «Плави» лақап атын, эмблемасы мен югослав түстеріндегі формасын сақтап келді. 2006 жылы Черногория бөлінген соң серб триколорына орай қызыл жейде, көк шалбар және ақ шұлық қабылданды, 2010–2016 жылдары жейдеде елтаңбадан алынған крест мотиві болды, ФИФА-ның форма сәйкессіздігі туралы талаптарына байланысты толық қызыл жиынтық та пайдаланылды; қонақтық формасы әдетте ақ түсті. 2025 жылы команда 1920-жылдардан 2006 жылға дейін киген дәстүрлі көк жейдеге қайта көшті, бұл шешімді жұртшылық негізінен қолдады. 2014 жылы федерация Umbro-мен серіктестік жариялады, кейін формасын Puma шығарды, ал 2025 жылғы қаңтарда жаңа қамқоршы Capelli Sport болды.

Сербияның ресми ұлттық стадионы жоқ, құрама ел ішіндегі әртүрлі арenаларда ойнайды; ең жиі пайдаланылатын нысан — Белградтағы «Райко Митич» стадионы, одан кейін сол қаладағы «Партизан» стадионы. Команданың бас бапкері — Велько Паунович, капитаны — Александар Митрович. 1997 жылы құрама ФИФА-ның «Жылдың ең үлкен өрлеуі» жүлдесін алды.