Шахтёр (Донецк) тарихы

Команда мынадай атаулармен ойнады: «Стахановец» (1936—1946), «Шахтёр» / «Шахтар» (1946—1992), одан кейін ФК «Шахтар». Атауы Донбасстағы тік шахталар арқылы жүргізілетін көмір өндірумен байланысты: «шахта» сөзі неміс тіліндегі Schacht сөзінен шыққан, «шахтёр» деген сөз жер астындағы шахтада жұмыс істейтін кеншіні білдіреді. Клуб 1936 жылғы 3 April — Бүкілодақтық дене тәрбиесі және спорт кеңесінің 3 сәуірдегі шешімімен құрылды: негізі Бүкілукраиналық спартакиадаларға қатысқан екі жергілікті команда — Горловка «Динамосы» мен Сталино «Динамосының» біріктірілуі болды. Алғашында НКВД спорт қоғамына тиесілі команда кейін кәсіподақтық ерікті спорт қоғамына өткізілді. Кеңестік «Шахтёр» ерікті спорт қоғамының құрамында болған клубтың Қарағанды (Қазақстан) және Солигорск (Беларусь) командаларымен байланысы болды.

Алғашқы ойынын клуб 1936 жылғы 12 мамырда Горловкадағы Балицкий стадионында Украина КСР Кубогында Одесса «Динамосына» қарсы өткізіп, 3:2 есебімен жеңілді; команданың бірінші голын Михаил Пащенко соқты. 24 мамырда өткен алғашқы лига матчында Қазан «Динамосынан» 4:1 есебімен ұтылды. 1930 жылдардың соңына қарай команда ең жоғары деңгейде бәсекеге қабілетті болды. Кенеттен үзілген 1941 жылғы чемпионатта клуб КСРО чемпионы Мәскеу «Динамосын» жеңіп, он шақты матчтан кейін бесінші орында тұрды; соңғы ойынын Ұлы Отан соғысы басталғаннан екі күн өткен соң, 24 маусымда өз алаңында Сталинград «Тракторына» жеңіліп аяқтады. Соғыс жылдарында көптеген ойыншы фронтқа кетіп, қаза болды — олардың арасында Иван Устинов, Иван Путятов, Владимир Шкуров, Иван Горобец, Михаил Васин бар. Соғысқа дейінгі құрамнан 1945 жылға үшеуі — Георгий Бикезин, Николай Кузнецов және Петр Юрченко — ғана қалды.

1950 жылы Виктор Фомин Украинаның жыл футболшысы атанды, 1951 жылы команда КСРО чемпионатында үшінші орын алды — бұл жетістіктегі басты ойыншы Донбассқа мансабын түйіндеуге келген шабуылшы Александр Пономарёв болды, ол да жылдың футболшысы деп танылды. Дегенмен 1952 жылдың соңында клуб төмен лигаға түсті, қайта құру барысында Пономарёв бас бапкер болып тағайындалды және 1954 жылы оның басқаруымен команда В сынып лигасын жеңіп, жоғары лигаға қайтты. 1958 жылы клуб чемпионаттағы барлық командадан аз сары және қызыл карточка алып, «Советский спорт» газетінен «Әділ ойын» жүлдесін иеленді.

1960 жылдары Олег Ошенковтың басшылығымен «Шахтёр» КСРО Кубогының үш финалына шығып, 1961 және 1962 жылдары жеңіске жетті. Сол кезеңде Вячеслав Алябьев пен Владимир Салков сияқты қорғаушылар ойнады. Кубокты жыл сайын дәйекті түрде дауласқаны үшін команда «кубок командасы» атанды. Аса елеулі жетістіктер 1970 жылдардың орта тұсы мен 1980 жылдардың басына тиесілі: 1975 жылы бұрынғы ойыншы Владимир Салковтың басқаруымен клуб КСРО чемпионатында екінші орын алып, Кеңес Одағын еуропалық жарыстарда таныстыру құқығына ие болды және «Прогресс» кубогын алды (1977 жылы да). 1978 жылы команда үшінші, 1979 жылы қайтадан екінші орынға шықты; капитан-шабуылшы Виталий Старухин 26 гол соғып, чемпионаттың үздік бомбардирі және КСРО-ның жыл футболшысы атанды, ал команда бірінші орыннан екі-ақ ұпай кейін қалды.

Сол кезеңнің басты ойыншылары қатарында клуб тарихындағы матч рекордын жасаған (1987 жылы «Клубқа адалдық» жүлдесін алған) Михаил Соколовский, КСРО чемпионатының 33 үздік ойыншысы тізіміне бірнеше мәрте кірген қорғаушылар Виктор Звягинцев пен Валерий Горбунов, 1977 жылы жылдың үздік қарауылшысы аталған және КСРО-ның жыл футболшысы дауысында үшінші болған Юрий Дегтерёв бар. Клуб 1980 және 1983 жылдары КСРО Кубогын Донецкке апарды, 1983 жылы ел чемпионы Днепропетровск «Днепрін» жеңіп суперкубок иеленді. 1983/84 маусымында «Шахтёр» Еуропа кубок иелері кубогының ширек финалына шықты, ал шабуылшылар Виктор Грачёв пен Сергей Морозов турнирдің үздік бомбардирлері болды. 1987 жылы клуб чемпионаттағы ең аз карточка үшін «Әділ ойын» жүлдесін, 1982—1988 жылдары үй матчтарын жақсы ұйымдастырғаны және жанкүйерлерінің тәртібі үшін «Клубпен бірге» жүлдесін бес мәрте алды.

Тәуелсіз Украинада «Шахтёр» Киев «Динамосымен» бірге тұрақты түрде бірінші орынға таласты. 1995 жылдың қазанында клуб стадионында болған жарылыс кезінде президент Ахать Брагин қаза болды, 1996 жылы клубты Ринат Ахметов басқарып, оған көп қаражат құйды. Ол кезде команда чемпиондыққа бірден таласпаса да, Украина Кубогын үш рет — 1995 (бұрынғы ойыншы Владимир Салковтың басшылығымен), 1997 және 2001 жылдары жеңіп алды. Сол кезеңнің басты ойыншылары — Сергей Попов, Михаил Старостяк, қарауылшы Дмитрий Шутков, 1996/97 маусымының үздік бомбардирі Олег Матвеев, Геннадий Орбу, Валерий Кривенцов, Игорь Петров; басым бөлігі клубтың жасөспірімдер жүйесінен шыққан. 1999 жылы шамамен 3000 жасөспірім жаттығатын футбол академиясы ашылды. 2000 жылы Андрей Воробей тәуелсіздік кезеңінде Украинаның жыл футболшысы атанған клубтың алғашқы ойыншысы болды. Сол жылы команда алғаш рет УЕФА Чемпиондар лигасына қатысып, «Лацио», «Арсенал» және «Спарта» (Прага) командаларымен бір топта үшінші орын алды, үйде «Арсеналды» 3:0 жеңіп, УЕФА Кубогына жолдама алды.

Алғашқы чемпиондықты клуб 2001/02 маусымында Невио Скала басшылығымен, Киев «Динамосынан» бір ұпай алда болып жеңіп алды, сол маусымда кубок финалында «Динамоны» қосымша уақытта 3:2 ұтты. Ол құрамның негізгі ойыншылары — капитан, тірек шалғайшы Анатолий Тимощук, Андрей Воробей, Геннадий Зубов және Михаил Старостяк. 2004 жылы клубқа команда құру үшін румын бапкері Мирча Луческу шақырылды: ол клубқа келгеніне он күн болғанда Украина Кубогын, үш айдан соң клуб тарихында тұңғыш рет Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне жолдама алып, Румынияның жыл бапкері атанды. Таңдалған стратегия — шабуыл негізін құрайтын жас бразилиялық талантты ойыншылар іздеу, қорғанысты негізінен украиналық ойыншылармен нығайту болды. Бразилиялықтардың көптігі клубқа «Еуропадағы ең бразилиялық клуб» деген ат әкелді. Команда 2004/05 және 2005/06 маусымдарында чемпион болды, 2005 жылы Киев «Динамосын» пенальти сериясында ұтып, тарихындағы бірінші Суперкубокты алды. Тимощук екі мәрте Украинаның жыл футболшысы атанған клубтың алғашқы ойыншысы болды. 2007/08 маусымында клуб чемпиондықты қайтарып, кубок финалында «Динамоны» 2:0 жеңді.

2009 жылы «Шахтёр» УЕФА Кубогын иеленіп, еуропалық жарысты жеңген екінші украиналық клуб (Киев «Динамосынан» кейін) және тәуелсіздік кезеңіндегі бірінші клуб болды: финалда бразилиялықтар Луис Адриано мен Жадсонның голдарымен «Вердер» (Бремен) 2:1 жеңілді. Бұл турнир Еуропа лигасы болып қайта аталар алдындағы соңғы УЕФА Кубогы болды, ал жеңіс Мариуш Левандовскиге Польшаның 2009 жылғы үздік футболшысы атағын әкелді. Сол жылы клуб УЕФА Суперкубогының финалисті болды. 2010/11 маусымы аса сәтті шықты: команда Чемпиондар лигасының ширек финалына жетті — бұл турнирдегі үздік көрсеткіші, капитан Дарио Срна жанкүйерлер дауысымен маусымның үздік құрамына кірді, клуб чемпионат, кубок және суперкубокты жеңіп ішкі «алтын хет-трик» жасады. 2011 жылы ИФФХС клубқа онжылдықтағы ең үлкен өрлеу үшін арнайы жүлде берді.

Келесі жылдары да жеңістер жалғасты: 2011/12 маусымында чемпионат пен кубок, 2012/13 маусымында чемпионат, кубок және суперкубок. Генрих Мхитарян 2012/13 маусымында 25 гол соғып, Украина чемпионатының рекордын жасады, әрі Украина Премьер-лигасының үздік ойыншысы, Арменияның және ТМД-ның жыл футболшысы атанды. Сол кезеңнің басты ойыншылары — Дарио Срна, Ярослав Ракицкий, Мхитарян, бразилиялықтар Фернандиньо мен Виллиан. 2013/14 маусымының алдында клуб жетекші ойыншыларын сатып, Мхитарян, Фернандиньо және Виллиан үшін 100 миллион еуродан астам қаражат алды, бірақ жаңа құраммен 2013/14 чемпионатын және 2014 жылғы Суперкубокты жеңді; Луис Адриано лиганың үздік бомбардирі болды. Луческу төртінші мәрте Румынияның жыл бапкері атанды.

Донбасстағы соғыс салдарынан 2014 жылдан клуб үй матчтарын «Арена Львовта» өткізуге мәжбүр болды, бұл көрермен санының күрт азаюына әкелді. 2014/15 маусымының Чемпиондар лигасында Луис Адриано бір матчта бес гол соғып Лионель Мессидің, топтық кезеңде тоғыз гол соғып Криштиану Роналдудың рекордтарын қайталады, УЕФА оны топтық кезеңнің үздік ойыншысы деп атады. 2015 жылғы 16 қазанда Киевте «Динамо» 3:0 есебімен жеңіліп, екі рекорд жасалды: «Классикалық дербиде» Киевте бірінші рет команда үш гол соқты және «Шахтёр» дербидегі жеңіс саны бойынша (26) алғаш рет «Динамодан» асып түсті. Маусым ортасында Алекс Тейшейра қытайдың «Цзянсу Сунин» клубына 50 миллион еуроға көшіп, Азия мен Украинаның трансфер рекордын жаңартты. 2016 жылы ұзақ жылдар команданы басқарған Луческу «Зенитке» кетіп, орнына португал Пауло Фонсека келді. Клуб 2016/17 маусымында чемпионат, кубок және суперкубокты, 2017/18-де чемпионат пен кубокты (Факундо Феррейра — үздік бомбардир, Марлос — үздік ассистент), 2018/19 және 2019/20 маусымдарында да чемпиондықты жеңіп, төрт жыл қатарынан ел чемпионы атанды, сондай-ақ 2019/20 Еуропа лигасының жартылай финалына шықты.

2009 жылға дейін клуб ойындарының көпшілігін кеңес кезінде «Локомотив» клубына арналып салынған РСК «Олимпийский» стадионында өткізді. 2009 жылғы 29 тамызда сыйымдылығы 50 149 көрерменге арналған, УЕФА-ның бес жұлдызды санатына ие болған «Донбасс Арена» ашылды. 1936 жылы салынып, төрт мәрте реконструкцияланған ескі «Шахтёр» орталық стадионы резервтік команда үшін пайдаланылды. Клубтың ойындарға келген көрермен санының орташа көрсеткіші 2011/12 маусымында 36 983 адамға жетті, ал 2013/14 маусымының алдында 27 000 маусымдық абонемент сатылып (бұл «Донбасс Арена» орындарының 52 пайызы), Шығыс Еуропа рекорды жаңартылды. Үй матчтарында клубтың кейіптемесі — көртышқан — көрермендердің көңілін көтеретін болды. Соғыстан кейін команда 2014—2016 жылдары «Арена Львовта», 2017—2020 жылдары Харьковтағы «Металлист» стадионында, 2020 жылдың мамырынан ҰСК «Олимпийскийде» ойнады, ал жаттығу базасы мен әкімшілігі Киевке (Киевтен 20 шақырым жердегі «Святошин» базасына) көшірілді. Еуропалық матчтар Варшавада (2022/23), Гамбургте (2023/24), Гельзенкирхенде (2024/25), Любляна мен Краковта (2025/26) өтті, ал 2026/27 Чемпиондар лигасында клуб Лондондағы «Челсиге» тиесілі «Стэмфорд Бридж» стадионын пайдаланады. 2022 жылғы басып кіруден кейін жасөспірімдер академиясы Хорватияның Сплит қаласына көшірілді.

Клубтың алғашқы эмблемасы 1936 жылы жасалды: онда көк алтыбұрыш ішінде қызыл «С» әрпі және оны көлденең кесіп өтетін отбойный балға бейнеленді. 1946 жылы клуб қайта аталғанда белгі қара-ақ түске ауысып, атауы қосылды, 1960 жылдардың орта тұсындағы нұсқада шеңберге жазылған атау мен айқасқан екі балға болды. 1989 жылы суретші Виктор Савилов доп пен алаң элементтері бар нобайды ұсынды, оның қайта өңделген нұсқасы 1997 жылы формаға түсірілді. 2007 жылы жаңа стадион таныстырылымында жаңа эмблема көрсетілді: 30 жылдан кейін алғаш рет клубтың дәстүрлі символы — айқасқан балғалар қайтарылды, ал атау бірінші рет орыс тілінде емес, украин тілінде жазылды.

Жанкүйерлер қатысқан алғашқы тәртіпсіздік 1959 жылғы 20 қыркүйекте Мәскеу ЦСКА-мен матчта болды: бірнеше ондаған жанкүйер алаңға жүгіріп шығып, ойын бұзылды. Жанкүйерлер қозғалысы 1980 жылдардың басында белсенді дамыды, 2000 жылдардың басында украиналық стадиондарға ағылшындық хулиганизм үлгісі келді, ал 2003 жылы Украина Кубогының финалында «Динамо» мен «Шахтёр» жанкүйерлері арасында ауыр төбелес болды. Басты бәсекелес — Киев «Динамосы» («Классикалық дерби»); жергілікті қарсылас Донецк «Металлургімен» «Донецк дербиі» өтті, бірақ ол клуб 2015 жылдың шілдесінде банкрот болды. «Донбасс дербиі» — Луганск «Зарясымен» кездесулер, ал Украина чемпионатының алғашқы жылдарында Одесса «Черноморецімен» «кеншілер мен теңізшілер» деп аталған қарсылық қалыптасып, ғасыр тоғысында жойылды. Кеңестік Жоғарғы лига кезінде Мәскеу «Спартагы» және Тбилиси «Динамосымен» бәсеке болған.

Жалпы клубтың тізімінде — Украина Премьер-лигасының 16 чемпиондығы, Украина Кубогының 15 жеңісі (рекорд), Украина Суперкубогының 9 жеңісі (рекорд), 2008/09 жылғы УЕФА Кубогы, КСРО Кубогының төрт жеңісі (1961, 1962, 1980, 1983), КСРО чемпионатының екі күміс жүлдесі (1975, 1979) және 1954 жылғы бірінші лига жеңісі бар. Клубтың иесі — 1996 жылдан Ринат Ахметов, бас директоры — Сергей Палкин, спорттық директоры — 2020 жылдан Дарио Срна, бас бапкері — Арда Туран.