Сандерленд тарихы

Сандерленд Футбол лигасына 1890–1891 жылғы маусымда қосылды, ал бірінші бас бапкері 1888 жылы тағайындалған Том Уотсон болды. Лиганың негізін салушы Уильям Макгрегор Астон Виллаға қарсы 7:2 есебімен жеңістен кейін команданы Барлық дарындар командасы деп атады. Клуб лигаға қосылған келесі маусымда, 1891–1892 жылдары чемпион атанды, келесі жылы атағын қорғады — оған екі маусым қатарынан 30 голдан асқан шотланд шабуылшысы Джон Кэмпбелл көп үлес қосты. Сол тұста команда бір маусымда 100 гол соққан алғашқы ұжым болды, бұл көрсеткіш 1919–1920 жылдарға дейін қайталанбады. 1893–1894 жылдары Астон Villa-дан кейін екінші орында қалып, 1894–1895 жылдары атағын қайтарды, Кэмпбелл лиганың үшінші мәрте ең жақсы бомбардиры болды. Одан соң Сандерленд Шотландия чемпионы Харт оф Мидлотианды жеңіп, ол ойын Әлем чемпионаты матчы деп аталды. Қақпашы Нед Дойг жоғарғы дивизиондағы 290 ойынының 87-сінде (30%) қақпасын ашылмай сақтап, XIX ғасырдың әлемдік рекордын жазды.

1896 жылы үш чемпиондық сыйлаған Уотсон Ливерпульге кетті, оның орнын Роберт Кэмпбелл басты, бірақ үш маусымда жүлде болмады. 1899 жылдан бапкер болған шотланд Алекс Макки тұсында клуб 1900–1901 жылдары екінші орын алып, 1901–1902 жылдары төртінші чемпиондығына қол жеткізді, содан кейін Лондон шерифінің қайырымдылық қалқанын иеленді. 1902 жылдың желтоқсанында келген Артур Бриджетт он жыл бойы командаға капитандық етіп, Англия құрамасында 11 ойын өткізді — бұл көрсеткіш бойынша ол клуб тарихында Дэйв Уотсоннан кейінгі екінші орында.

1908 жылғы 5 желтоқсанда Сандерленд солтүстік-шығыстағы бақталасы Ньюкасл Юнайтедті 9:1 есебімен ұтып, лигадағы ең ірі жеңісін тіркеді. Ирландиялық бапкер Боб Кайл мен капитан Чарльз Томсон тұсында клуб 1913 жылы қайта чемпион болды, бірақ өзінің алғашқы Англия Кубогының финалында Астон Виллаға 0:1 жеңілді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін команда 1922–1923 жылдары Ливерпульден кейін екінші, келесі маусымда үшінші орын алды. 1927–1928 жылдары Дэйв Халлидейдің 35 голына қарамастан клуб бір ұпаймен ғана Бірінші дивизионда қалды, ал келесі маусымда Халлидей 42 ойында 43 гол соғып, клубтың бір маусымдағы гол рекордын орнатты.

Алтыншы чемпиондық 1935–1936 жылдары шотланд бапкер Джонни Кокран тұсында келді: команда 109 гол соқты, Райх Картер мен Бобби Гурни 31 гол салды, ал маусымнан кейін Арсеналды жеңіп Қайырымдылық қалқанын алды. Дәл сол маусым қайғылы жағдаймен де есте қалды: Челсиге қарсы ойында доппен әрекет еткен жас қақпашы Джимми Торп соққы алып, ойынды аяқтағанымен, үйде есінен танып, төрт күннен соң ауруханада көз жұмды. Осыдан кейін ережеге өзгеріс енгізіліп, қақпашы допты қолына алған кезде ойыншыларға аяқ көтеруге тыйым салынды. Келесі жылы клуб Уэмблиде Престон Норт Эндті 3:1 ұтып, Англия Кубогын жеңіп алды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өткізілген Лига соғыс кубогының 1942 жылғы финалына да шықты.

Соғыстан кейінгі жылдары клуб трансфер нарығында көп ақша жұмсады: 1949 жылдың қаңтарында Карлайл Юнайтедтен Айвор Броудис үшін 18 000 фунт төленді — ол сол кезде Карлайлдың бас бапкері де болғандықтан, бұл ойыншының өзін-өзі басқа клубқа сатуының алғашқы жағдайы саналады. Лен Шеклтон мен уэльстік Тревор Форд үшін рекордтық қаражат жұмсау клубқа Англия банкі деген лақап ат әкелді. 1950 жылы команда Бірінші дивизионда үшінші орын алды — 1936 жылдан кейінгі үздік көрсеткіші. 1957 жылы клуб ойыншыларға шекті жалақыдан тыс төлем жасағаны үшін айыпты деп танылып, 5000 фунт айыпқа тартылды, президенті мен үш директоры қызметінен шеттетілді. Келесі жылы Сандерленд лигадағы 68 жылдық тарихында бірінші рет жоғарғы дивизионнан құлады. Алты жылдан соң, 1964 жылы екінші орынмен жоғарғы дивизионға көтерілді, бірақ онжылдықтың соңында 21-орын алып қайта түсті.

1973 жылы Екінші дивизион клубы болып тұрған Сандерленд Англия Кубогының финалында Дон Ривидің Лидс Юнайтедін 1:0 ұтып, өзінің соңғы ірі жүлдесін алды; жеңісті 30-минутта соққан Иан Портерфилдтің голы мен қақпашы Джимми Монтгомеридің ойыны әкелді. Осыдан кейін Англияның жоғарғы дивизионынан тыс тұрып Кубок жеңген клубтардың қатарына тек Саутгемптон (1976) мен Уэст Хэм Юнайтед (1980) қосылды. Осы жеңіс арқасында клуб УЕФА Кубок иегерлері кубогына жолдама алды — бұл ұзақ уақыт бойы оның еуропалық турнирлердегі жалғыз қатысуы болып қалды: Вашаш Будапешт ұтылды, ал екінші айналымда португал Спортингінен екі матчтың жиынтығымен жеңілді. 1975–1976 жылдары клуб жоғарғы дивизионға көтерілді, бірақ келесі маусымда қайта құлады.

1985 жылы Лига кубогының алғашқы финалында Норвич Ситиге 0:1 жеңілді, ал 1987 жылы тарихында тұңғыш рет Үшінші дивизионға түсіп, ең ауыр дағдарысын бастан кешті. Жаңа президент Боб Мюррей мен бапкер Денис Смит тұсында келесі маусымда көтерілді. 1990 жылы клуб әдеттен тыс жағдайда жоғарғы дивизионға шықты: плей-офф финалында Суиндон Таунға ұтылғанымен, қарсыласы қаржылық тәртіп бұзғаны үшін жолдамасынан айырылып, орны Сандерлендке берілді. Бір жылдан кейін команда қайта құлады, ал 1992 жылы Екінші дивизион клубы ретінде Англия Кубогының финалына шығып, Ливерпульге 0:2 жеңілді.

1995 жылы бапкерлікке келген Питер Рид жеті жыл жұмыс істеп, клубты тұрақтандырды: 1995–1996 жылдары көтеріліп, Премьер-лигадағы алғашқы маусымында команда соңғы үштіктің біріне ілініп қайта түсті. 1997 жылы клуб Рокер Парктан кетіп, 42 000 орындық Стэдиум оф Лайтқа көшті — ол кезде бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Англияда салынған ең үлкен арена болды. 1999 жылы Сандерленд Бірінші дивизионды сол кездегі рекордтық 105 ұпаймен жеңіп, Премьер-лигаға оралды және жетінші орын алды, ал Кевин Филлипс жоғарғы дивизиондағы бірінші маусымында 30 гол соғып, Еуропаның Алтын бәтеңкесін иеленді. 2000–2001 жылдары да жетінші орын алған клуб 2003 жылы сол кездегі ең төмен көрсеткішпен — 19 ұпаймен құлады. Ирландия құрамасын бұрын басқарған Мик Маккарти 2005 жылы командаңы чемпион етіп жоғарыға алып шықты, бірақ келесі маусымда Сандерленд 15 ұпайдың жаңа теріс рекордымен қайта түсті; Маккарти маусым ортасында кетіп, оның орнын уақытша клубтың бұрынғы ойыншысы Кевин Болл басты.

2006 жылы клубты бұрынғы ойыншы Найл Куинн басқарған ирландиялық Drumaville консорциумы сатып алып, бапкерлікке Манчестер Юнайтедтің бұрынғы капитаны Рой Кин тағайындалды. Кин тұсында команда 17 ойында жеңіліп көрмей, 2006–2007 маусымның соңында Премьер-лигаға көтерілді, бірақ екі маусымнан кейін бапкер қызметінен бас тартты. 2009 жылы клубты толық бақылауға ирланд-америкалық кәсіпкер Эллис Шорт алды, бас бапкер болып Стив Брюс келді. Брюстің алғашқы сатып алуларының бірі — 10 миллион фунтқа келген Даррен Бент, бұл рекорд бір жылдан соң ганалық Асамоа Гьянға төленген шамамен 13 миллион фунтпен жаңартылды. 2011 жылдың қаңтарында Бент Астон Виллаға 24 миллион фунтқа дейін жетуі мүмкін келісіммен кеткені клубтың алған ең үлкен трансфері болды, ал маусым соңында команда 10 жылдағы үздік нәтижесін көрсетіп, оныншы орын алды. Екі маусым қатарынан клубтың үздік жас ойыншысы аталған жергілікті тумасы Джордан Хендерсон Ливерпульге ауысып, кейін онда Чемпиондар лигасын жеңіп алды.

2011 жылдың қарашасында Брюстің орнына Мартин О’Нилл, 2013 жылдың наурызында дау-дамайдың ортасында итальяндық Паоло Ди Канио келді; клуб сол маусымда құлаудан бір ойын бұрын құтылды. Ди Канио нашар бастау мен ойыншылармен қарым-қатынасы бұзылғаны себепті жұмыстан босатылды, оның орнына келген Густаво Пойет команданы 2014 жылғы Лига кубогының финалына жеткізді, онда Манчестер Ситиге 1:3 ұтылды. 2015 жылы клубты құлаудан голланд Дик Адвокат сақтап қалды, ол келесі маусымның сегізінші ойынынан кейін кетті, ал қазанда келген Сэм Эллардайс те командаңы дивизионда сақтады.

2016 жылдың шілдесінде Эллардайс Англия құрамасына кетіп, бапкерлікке Дэвид Мойес тағайындалды. Оның тұсында Сандерленд Премьер-лига тарихындағы ең нашар бастауды көрсетіп, алғашқы 10 ойында тек екі ұпай жинады және 2016–2017 маусымның соңында кестенің соңғы орнымен 10 жылдан кейін алғаш құлады. 2017 жылдың маусымында клуб академиясының түлегі, қақпашы Джордан Пикфорд Эвертонға 25 миллион фунтқа (30 миллионға дейін өсуі мүмкін) — британиялық қақпашы үшін рекордтық сомаға — ауысып, кейін Англия құрамасының негізгі қақпашысы болды. Чемпионшиптегі нашар бастаудан кейін Саймон Грейсон, соңынан Крис Коулман да жұмыстан кетті; 2018 жылы клуб екінші маусым қатарынан құлап, Лига Уанға түсті және Стюарт Дональд пен Хуан Сарториға сатылды. Осы маусымның оқиғалары Netflix-тің Sunderland ’Til I Die сериалына негіз болды.

Лига Уандағы алғашқы маусымда Джек Росс басқарған команда ЕФЛ Трофиінің финалына шығып, бесінші орын алды және плей-офф финалында Уэмблиде Чарльтон Атлетикке ұтылды. Кейін Фил Паркинсон тұсында клуб COVID-19 салдарынан маусым тоқтап, орындар орта ұпай бойынша анықталған кезде сегізінші орында қалды — бұл тарихындағы ең төмен көрсеткіш. 2021 жылдың 18 ақпанында клубтың бақылау пакетін Кирил Луи-Дрейфус сатып алды. Клуб 2020–2021 жылдары ЕФЛ Трофиін жеңді, ал 2022 жылы Алекс Нил басқарған команда плей-офф финалында Уиком Уондерерсті 2:0 ұтып, төрт жылдан соң екінші дивизионға оралды. Тони Моубрей тұсында алтыншы орын алып, плей-офф жартылай финалында Лутон Таунға ұтылды; 2023 жылдың желтоқсанында келген Майкл Бил 12 ойыннан кейін босатылып, клуб тарихындағы ең қысқа бапкерлік мерзімін тіркеді. 2024 жылдың маусымынан бастап команданы Лорьеннен келген француз Режис Ле Бри басқарады. 2023 жылы Дональд клубтан толық кетіп, оның үлесін Сарториға сатты; клуб деректері бойынша Луи-Дрейфуске 64%, Сарториға 36% үлес тиесілі.

2024–2025 жылғы Чемпионшипті төртінші орынмен түйіндеген Сандерленд плей-оффтың жартылай финалында Ковентри Ситиден өтті: сырттағы 2:1 жеңістен кейін үй ойыны қосымша уақыттың соңғы минутында қорғаушы Дэниел Баллард соққан голдың есебінен 1:1-ге келіп, жиынтықта 3:2 болды. 2025 жылғы 24 мамырдағы финалда команда 0:1-ден кейін Шеффилд Юнайтедті 2:1 ұтты — голдарды Элиезер Майенда мен қосымша уақытта Том Уотсон соқты, осылайша клуб сегіз жылдан кейін Премьер-лигаға қайтты. Оралумен бірге құрамға ірі қаржы жұмсалды: 2025 жылдың 13 шілдесіндегі жағдай бойынша 115 миллион еуро, әрі әрбір сатып алу Асамоа Гьян үшін төленген бұрынғы рекордтан қымбат болды. 2025–2026 маусымда команда жетінші орын алып, 2000–2001 жылдардан кейінгі үздік нәтижесін көрсетті және 53 жылдан соң, 1973 жылдан кейін алғаш еуропалық турнирлерге жолдама алды.

Клуб құрылғаннан 1884 жылға дейін толық көк түсті нысанда ойнады, содан кейін қызыл-ақ жартылай бөлінген жейде киді, ал қазіргі қызыл-ақ жолақты нысан 1887–1888 маусымда пайда болды. Ертедегі эмблемада Сандерленд елтаңбасының жоғарғы бөлігіндегі кеме, қара мысық және қызыл-ақ жолақ аясындағы доп болды; 1972 жылы мысық алынып тасталды. 1997 жылы Стэдиум оф Лайтқа көшуге орай төрт бөлікке бөлінген жаңа эмблема шығарылды: екі бөлікте дәстүрлі қызыл-ақ түстер, сол жақ жоғарыда Пеншоу монументі, оң жақ астында Уирмут көпірі бейнеленген, жоғарғы жағындағы шахта дөңгелегі Дарем графтығының шахтерлік тарихын және стадион салынған Монкуирмут шахтасының орнын еске салады. Эмблемада қала символы саналатын екі қара мысық және Consectatio Excellentiae, яғни Кемелдікке ұмтылу деген ұран жазылған жалау бар.

Клуб тарихында сегіз алаңда ойнады. Бірінші алаң 1879 жылы Хендондағы Блу Хаус Филд болды, жалдау ақысы жылына 10 фунт еді; кейін Эшбрукта, Рокерде және Фулуеллде ойнады, ал Аббс Филд — клуб алғаш рет кіру ақысын алған алаң. 1886 жылы Ньюкасл Роудқа көшті, онда 1898 жылға дейін ойнады. Одан соң 1898 жылғы 10 қыркүйекте ашылған Рокер Парк ғасырға жуық үй алаңы болды: ашылу күні Ливерпульге қарсы жеңіске жетті, ал 1913 жылы сәулетші Арчибальд Лейчтің жобасымен қайта жаңартылғаннан кейін сыйымдылығы 50 000-ға жетті. Бас мінбені жаңарту шығыны клубты банкроттыққа жақындатқандықтан, Рокер Парк сатылымға да қойылды. 1933 жылғы 8 наурызда Дерби Каунтиге қарсы Англия Кубогының алтыншы айналымының қайта ойынына жиналған 75 118 (басқа мәлімет бойынша 75 200) көрермен клуб тарихындағы рекорд болып қалды. 1943 жылы стадион бомбаланып, бір бұрышы қирады, күзетте жүрген полиция қызметкері мыртық болды. 1989 жылғы Хиллсборо қасіретінен кейін жарияланған Тейлор баянатына сәйкес барлық ірі стадиондар толық орындықты болуы тиіс болды, сондықтан Рокер Парктың сыйымдылығы қысқарып, 1997 жылы ол қиратылып, орнына тұрғын үй кешені салынды.

1997 жылы клуб Монкуирмуттағы Стэдиум оф Лайтқа көшті, ашылу рәсімін Йорк герцогы, ханзада Эндрю өткізді, ал алғашқы ойын голланд Аяксіне қарсы өтті. Бастапқы сыйымдылығы 42 000 болған, 2000 жылғы кеңейтуден кейін 49 000-ға дейін өсті (қазіргі көрсеткіш — 48 095). Стадионның аты португал Бенфикасының Эштадиу да Лузымен ұқсас, бірақ басқа тілде. Арена алдында шахтерлік Дэви шамының монументі тұр, Дарем шахтерлер қауымдастығы клубқа стадион салынған шахтаны еске салатын ту сыйлаған.

Сандерлендтің тарихи қалыптасқан көп жанкүйері бар. Халықаралық спорт зерттеулері орталығының 2019 жылғы есебінде клуб 2013–2018 жылдардағы орташа көрермен саны бойынша (Стэдиум оф Лайтта 39 249 адам) әлемде 38-орын алды және бұл көрсеткіш итальяндық Ювентус пен португал Портудан жоғары болды. 2017 жылғы құлаудан кейін де орташа сан 30 000-нан асып отырды, ал 2018 жылғы 26 желтоқсанда Брэдфорд Ситиге қарсы ойында 46 039 көрермен жиналып, Лига Уан рекорды жаңарды. Ойын алдында жанкүйерлер Элвис Преслидің Can’t Help Falling in Love әнін орындайды, командалар алаңға Сергей Прокофьевтің Ромео мен Джульеттасынан Сарбаздар биі әуенімен шығады, шығу әні — Republica тобының Ready to Go. Ең әйгілі ұрандар — I’m Sunderland till I die және We’re by far the greatest team, the world has ever seen, ал ең ескілерінің бірі Ha’way the lads 1960 жылдардан айтылады. 1989 жылдан шығатын A Love Supreme фэнзині Жылдың үздік фэнзині атағын тоғыз рет алды.

Клубтың дәстүрлі бас бақталастары — Ньюкасл Юнайтед пен Мидлсбро; олармен Тайн-Уир дербиі (1898 жылдан) және Тис-Уир дербиі ойналады, бірақ басты қарсылас Ньюкасл саналады. XIX ғасырдың соңында Сандерленд клубын құрушы Джеймс Аллан бөлініп кетіп құрған Сандерленд Албионмен де бақталастық болды. Кейінгі бақталастықтың бірі — 1977 жылғы даулы ойыннан кейін пайда болған Ковентри Ситимен қарсылық: сол матч және басқа кездесулердің нәтижелері Сандерлендтің Бірінші дивизионнан құлауына, Ковентридің қалуына әкелді. Клуб голланд Фейеноормен достық қатынаста — ол 1970–1980 жылдары Уирсайд кеме жасаушыларының Роттердамда жұмыс табуынан басталды; сондай-ақ 1985 жылғы Лига кубогының финалынан кейін орнаған қарым-қатынас арқасында Норвич Ситимен достасады, екі клубтың ойындары Достық кубогы деп аталады.

Клубтың лигадағы ойын саны бойынша рекордшысы — 1961–1976 жылдары негізгі құрамда 527 матч өткізген Джимми Монтгомери. Лигадағы ең көп гол 1911–1925 жылдары 209 доп соққан Чарли Бьюкенге тиесілі, ал барлық турнирлерді есептегенде рекордшы — 1926–1939 жылдары 228 гол соққан Бобби Гурни. Бір маусымдағы рекорд Дэйв Халлидейде: 1928–1929 жылдары 43 гол. Клуб тарихындағы құрама сапындағы ең көп ойыншы — Ирландия құрамасында 100 матч өткізген Джон О’Ши. Лигадағы ең ірі жеңіс — 1908 жылғы Ньюкасл Юнайтедке қарсы 9:1, Англия Кубогындағы ең ірі жеңіс — 1895 жылы Фэрфилдке қарсы 11:1, ең ауыр жеңілістер — 0:8 (1911 жылы Шеффилд Уэнсдейден, 1968 жылы Уэст Хэм Юнайтедтен, 1982 жылы Уотфордтан, 2014 жылы Саутгемптоннан). Клуб 1890–1891 маусымда жоғарғы дивизионға қосылып, 1957–1958 жылға дейін, яғни 67 жыл бойы құлаған жоқ. 2015 жылдың қазанында Сандерленд Ньюкаслды қатарынан алтыншы рет ұтып, жаңа рекорд орнатты. Клубтың алған ең үлкен трансфері — 2017 жылдың шілдесінде Эвертонға ауысқан Джордан Пикфорд үшін 30 миллион фунт, ал төлеген ең үлкен сомасы — 2025 жылғы 1 шілдеде Страсбургтен келген Хабиб Диарра үшін 31,5 миллион еуро.

Клубтың Қара мысықтар деген лақап аты 2000 жылы жанкүйерлердің дауыс беруі арқылы ресми түрде бекітілді, дегенмен қара мысық символ ретінде бүкіл тарихында қолданылып келді: 1900–1910 жылдары Рокер Паркта тұрған мысықты клуб асырап, ойыншылар онымен суретке түскен, ал 1937 жылғы Кубок финалына жанкүйер Билли Моррис қара мысықты сәттілік тұмары ретінде қалтасына салып барған. Рокер Парктағы кезеңде командаға рокериттер деген ат берілген, ол 1997 жылғы көшуден кейін қолданыстан шықты; баспасөз макемдер және уирсайдтықтар деген атауларды да қолданады. Тарихтың жеке кезеңдеріне де ат берілген: 1890 жылдардағы табысты тұс Барлық дарындар командасы, 1950 жылдардағы трансфер шығындары кезеңі Англия банкі клубы деп аталды.

2001 жылы президент Боб Мюррей футбол арқылы білім беруді дамытуға арналған Foundation of Light қайырымдылық ұйымын құрды; ол оқу орталықтары мен стипендиялар ұсынады, бір жылда 280 баланы қамтыды, үш жылдан соң 1,6 миллион фунттық нысанын және сынып бөлмесіне айналдырылған екі қабатты автобустарын ашты. Клуб мәдениетте де із қалдырды: 1895 жылы суретші Томас Хеми Ньюкасл Роудтағы Сандерленд — Астон Вилла ойынын бейнелеп, әлемдегі ең ерте футбол картиналарының бірін жазды; 1998 жылы Би-Би-Си клубтың 1996–1997 маусымы мен жаңа стадионға көшуі туралы Premier Passions атты алты бөлімді деректі фильм көрсетті, 2018 жылы Netflix сегіз бөлімді Sunderland ’Til I Die фильмін шығарды.