Тобыл тарихы

Қостанайдағы доп ойыны туралы алғаш рет 1910 жылғы 4 сәуірде жергілікті «Степные отголоски» газетінің алғашқы санында айтылған, ал жергілікті жастарды футбол ережелерімен XX ғасырдың 30-жылдары В. Г. Дегтярев таныстырған. 1946 жылдан бастап облыс командасы Қазақ КСР чемпионатына дене шынықтыру ұжымдарының арасында қатысты. 1948 жылы қостанайлық «Химик» 13 команда ішінде ең ірі есеппен жеңіске жетті — «Судостроительді» 13:0 есебімен ұтты.

1967 жылы қостанайлық футболшылар ел біріншілігіне алғаш рет қатысты: «Автомобилист» «Б» класының РКФСР Орал аймағында 19 команда арасында өнер көрсетті, аға бапкер Владимир Сухоставский болды. Шеберлер командалары деңгейіндегі алғашқы кездесу 1967 жылғы 11 мамырда Қостанайдағы «Трудовые резервы» стадионында КСРО Кубогының іріктеу кезеңінде Салауат «Химигіне» қарсы өтті. Алғашқы маусымда команда 4 жеңіс, 12 тең ойын және 20 жеңіліспен соңғы, 19-орынға тұрақтады. 1968 жылы «Автомобилист» қазақстандық аймаққа көшіп, Юрий Петров пен Борис Асадулиннің басшылығымен 9-орын алды, келесі жылы бір саты төмен түсті. 1970 жылғы КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы комитеттің қаулысынан кейін команда белгіленген құрамға енбей, Қазақстан біріншілігінде дене шынықтыру ұжымдары арасында ойнады.

1982 жылы екінші лиганың 8-аймағында «Энергетик» (Қостанай) дебют жасады — бұл «Қостанайэнерго» кәсіпорнының командасы еді. 1981 жылы Қостанай педагогика институтының «Буревестник» ұжымы Қазақ КСР біріншілігінде сәтті өнер көрсетіп, облыс орталығына КСРО екінші лигасында өнер көрсету құқығын әперген болатын. Алғашқы маусымда «Энергетик» 36 кездесуде 13 жеңіспен 19 команда ішінде 13-орын алды, бас бапкер Геннадий Макаренко болды, маусым ортасында оны В. Нұрпейісов алмастырды. 1983 жылы команда 14-орынға тұрақтады. 1984 жылы команданы Александр Борн басқарып, аға бапкер Александр Миллер болды: сол маусымда Қостанайда алғашқы халықаралық жолдастық кездесу өтіп, «Энергетик» Лаос құрамасын 5:1 есебімен жеңді, ал қорытынды кестеде 18 жеңіспен 6-орынға көтерілді. Екінші лиганың 180 командасының ішінде тек «Энергетик» пен Самарқанд «Динамосы» сол маусымда өз алаңында жеңіліс тапқан жоқ.

1990 және 1991 жылдары КСРО-ның екінші төменгі лигасында «Кустанаец» командасы ойнап, сегізінші аймақта 5-ші, сосын 3-ші орын алды. Тәуелсіз Қазақстанның алғашқы ұлттық чемпионатында қаланы «Химик» командасы ұсынды: Вячеслав Цапаевтің басшылығымен клуб 24 команда ішінде 13-орынға тұрақтады, ең үздік бомбардир 14 голмен ардагер Вельман болды. 1993 жылы «Химик» 25 команда ішінде 8-орын алды, Низовцев пен Малышев екеуі команданың 61 голының 35-ін соқты, ал 22 жастағы Максим Низовцев елдің 33 үздік футболшысының қатарына енді. 1994 жылы команда 10-орынға тұрақтады, Низовцев 19 голмен клубтың үздік бомбардирі атанып, қайтадан 33 үздіктің қатарынан көрінді.

1995 жылдан бастап клуб «Тобыл» деп атала бастады. Геннадий Макаренконың басшылығымен команда 30 матчта небәрі он жеңіске жетіп, 12-орын алды, келесі чемпионатта 11-орынға тұрақтады; екі маусымда да үздік бомбардир Олег Малышев болды (13 голдан). Олег Феоктистовтың 16 жасында соққан голы қостанай футболының тарихына енді. Одан кейін қалада екі жыл бойы кәсіпқой команда болмады, футболшылар басқа клубтарға тарап кетті. Тек 1999 жылы команданы қайта жаңғыртуға қаражат табылып, бұрынғы ойыншылардың көбі оралды, сондай-ақ Украинадан үлкен топ келді; «Тобыл» 8-орын алды. 2000 жылы команда 7-орынға көтерілді, құрамға 19 жасар Нұрбол Жұмасқалиев қосылып, тоғыз гол соқты, ал соңғы жылдары алғаш рет соғылған гол саны жіберілгеннен асып түсті (42-39). 2001 жылы «Тобыл» 6-орын алып, Қазақстан Кубогының жартылай финалына шықты; Жұмасқалиев «Маусым ашылымы» жүлдесін алып, чемпионаттың 22 үздігі қатарына енді және Мәскеу «Спартагына» шақырту алды, ал Валерий Гаркуша ұлттық құрамаға шақырылды. Бұл Макаренконың бас бапкер ретіндегі соңғы маусымы болды.

2002 жылы командамен Рафик Балбабян жұмыс істеді, стадионға орта есеппен 4500 жанкүйер келіп тұрды. 2003 жылы клуб тарихында алғаш рет сырттан маман — ресейлік Владимир Муханов шақырылды. Сол маусымда команда 32 кездесуде небәрі төрт рет ұтылып, 24 жеңіске жетті — бұл сол кездегі клуб рекорды болды, ал 11 қарашада «Тобыл» Алматыда тарихында тұңғыш рет Қазақстан Кубогының финалында ойнады, бірақ тұғырнамадан алматылық «Қайратқа» жол берді. Нұрбол Жұмасқалиев ел футболының үздік ойыншысы атанды. 2004 жылы команда қола жүлдені еншілеп, соғылған және жіберілген голдардың айырмасын +60 деңгейіне жеткізді (87-27); 23 тамызда «Ақжайыққа» қарсы 9:0 есебімен клуб тарихындағы рекордтық жеңіс тіркелді. Улугбек Бакаев 22, Жұмасқалиев 19, Низовцев 17, Косолапов 12 гол соғып, төртеуі 70 голға үлес қосты.

2005 жылы маусым сәтсіз басталған соң, мамырда команданы Дмитрий Огай басқарды: қалған 27 турда «Тобыл» бір-ақ рет ұтылып, чемпиондық жолда «Ақтөбеге» бір ұпаймен жол беріп, күміс жүлдені иеленді және алғаш рет УЕФА Кубогына жолдама алды. 2006 жылы команда қоланы еншіледі. 2007 жыл клуб үшін ерекше болды: чемпионатта тағы да екінші орын, бірақ ел Кубогы жеңіп алынды және «Тобыл» Интертото кубогының жеңімпаздарының бірі атанды; маусым қорытындысы бойынша 22 үздік футболшы қатарына клубтың жеті ойыншысы енді — Ирисметов, Димитров, капитан Нұрдәулетов, Балтиев, Скорых, Жұмасқалиев және Остапенко. 2008 жылы 30 турдан кейін «Тобыл» мен «Ақтөбе» 67 ұпайдан жинап, регламент бойынша Алматыдағы «Орталық» стадионында «алтын матч» өтті: негізгі және қосымша уақыт 1:1 есебімен аяқталып, пенальти сериясында актөбеліктер дәлірек соқты (3:5). 2009 жылы команда 4-орын алды, бұл соңғы жылдардағы ең нашар нәтиже болып, Дмитрий Огай клубтан кетті.

2009 жылғы 3 желтоқсанда командаға Равиль Сабитов келді. 2010 жылғы маусымда «Тобыл» Кубокта ширек финалда, Еуропа лигасында бірінші іріктеу раундында босниялық «Зриньскиден» ұтылып шығып қалғанымен, чемпионатта тарихында тұңғыш рет чемпион атанды. Келесі жылы Сабитов команданы қайта құруға кірісіп, өткен маусымның көшбасшылары кетті, соның ішінде халық сүйіктісі әрі капитан Нұрбол Жұмасқалиев те болды. Клуб қаңтарда тарихында алғаш рет Достастық кубогына қатысты, бірақ чемпионатта нәтиже болмады: Сабитов, сосын оның орнына келген Сергей Петренко қызметінен босатылды. Міндетін атқарушы Александр Беляковпен команда Қазақстан Кубогының финалына шықты, бірақ «Ордабасыға» ең аз есеппен жеңілді.

2011 жылдың желтоқсанында бас бапкер болып украиналық Вячеслав Грозный тағайындалды, командаға көпжылдық капитан Нұрбол Жұмасқалиев қайтып оралды. Маусымның шілдесіне дейін клуб үздік үштікте келе жатса да, 6-орында аяқтады. 2013 жылы жергілікті маман Сергей Масленовпен 7-орын алынды, үздік бомбардир 13 голмен Игорь Бугаёв болды. 2014 жылы Масленовтың орнына Вардан Минасян келіп, команда тағы да 7-орынға тұрақтады. 2016 жылдың қаңтарында «Тобылды» қайтадан Дмитрий Огай басқарды, бірақ принципті қарсылас «Ақтөбеден» үйде ұтылып, Кубокта «Қызылжардан» шығып қалған соң ол қызметінен босатылды; орнына келген ресейлік Омари Тетрадзе маусым соңын сәтсіз аяқтап, команда 7-орында қалды.

2017 жылғы маусым клуб аңыздары Нұрбол Жұмасқалиев пен Александр Петуховтың кетуімен басталды, бұл жанкүйерлердің наразылығын тудырды. Маусым ортасында Тетрадзенің орнына Роберт Евдокимов келді. Соңғы турда «Тобыл» «Атырауды» 2:0 ұтып, еурокубок жолдамасын беретін 4-орынға көтерілген еді, бірақ қатар өтіп жатқан кездесуде Карлуш Фонсека соңғы минутта гол соғып, «Ертіс» қостанайлықтарды бір ұпаймен басып озды. Дегенмен «Ордабасы» УЕФА лицензиясынан өтпегендіктен, «Тобыл» 2018/2019 маусымындағы Еуропа лигасының іріктеуіне жолдама алды: бірінші раундта грузиялық «Самтредиа» еңсерілгенімен, екінші раундта армяндық «Пюниктен» сырттағы гол ережесі бойынша ұтылды.

2018 жылы команданы поляк маманы Марек Зуб басқарды. 2019 жылы клуб чемпионат бойы «Қайрат», «Астана» және «Ордабасымен» бірінші орын үшін таласты: старт сәтті болып, қатарынан 5 жеңіске жетті, маусым ортасында кестені ұзақ уақыт бастап тұрды, алайда финишке бірнеше тур қалғанда жоғалтып, төртінші орында аяқтады. Қазақстан Кубогында жартылай финалда «Қайсардан» екі кездесудің жалпы есебімен 2:3 жеңілді. Клубтың үздік бомбардирі 10 голмен Азат Нұрғалиев болды.

2020 жылы команданы Григорий Бабаян басқарып, құрам едәуір жаңарды. «Тобыл» тарихында бесінші рет күміс жүлде иеленді, бұл соңғы он жылдағы ең жоғары нәтиже болды. Бірінші алтылықтың ішінде команда соғылған гол саны бойынша ең нашар көрсеткішке ие болғанымен, қорғаныста теңдесі жоқ еді: 20 кездесудің 12-сінде қарсыластар «Тобылдың» қақпасына гол соға алмады, жіберілген 16 голдың 7-уі «Қайраттың» үлесінде болды. Капитан Азат Нұрғалиев қатарынан үшінші жыл клубтың үздік бомбардирі атанды.

2021 жыл Суперкубоктың ерекше форматымен басталды: турнирге төрт команда қатысып, барлық матчтар Түркістандағы «Түркістан-ареналарда» өтті. Жартылай финалда «Тобыл» әрекеттегі чемпион «Қайратпен» 3:3 тең ойнап, пенальти сериясында 4:2 ұтты, ал финалда «Астанамен» 1:1 есебінен кейін пенальтиде 5:4 басым түсіп, трофейді тарихында тұңғыш рет иеленді. Чемпионатта сәуір айының соңында «Каспийден» көрген жеңіліс болашақ чемпион үшін маусымдағы жалғыз жеңіліс болып қалды. Еурокубок іріктеуіне команда Бабаянсыз шықты — ол ЦСКА-ға ассистент болуға кетті, орнына Александр Москаленко келді. Конференциялар лигасының іріктеуінде «Тобыл» сырттағы ойындағы 0:2 жеңіліске қарамастан «Хайдукты» еңсерді, бірақ «Жилинадан» жалпы есеппен 0:6 ұтылды. Чемпионатта Москаленконың командасы бәрінен көп гол соғып, ең аз гол жіберді, ең көп жеңіске жетті және бір-ақ рет ұтылып, алғашқы триумфтан 11 жыл өткен соң екінші рет Қазақстан чемпионы атанды.

2023 жылы Конференциялар лигасының іріктеуінде «Тобыл» үш раундты сәтті еңсеріп, финдік «Хонка» мен ирландиялық «Дерри Ситиден» бөлек, швейцариялық «Базельді» де турнирден шығарды; топтық кезеңге шығу үшін чех «Викториясын» өту қажет болса да, қарсылас күштірек болып шықты. Сол жылы Қазақстан Кубогында «Ақсу», «Шахтёр» және «Атырау» еңсеріліп, финалда «Ордабасы» жеңіліп, трофей клуб тарихында екінші рет қолға тиді.

«Тобыл» үй матчтарын 1964 жылы салынған «Орталық» стадионында өткізеді; алаң өлшемі — 105×68 м, сыйымдылығы — 10 500 орын (2017 жылғы тамызға дейін 8 050 орын), орындықтары пластик. 2004 жылы неміс технологиясымен алаң төсемі ауыстырылып, автоматты суару жүйесі орнатылды. 2008 жылы стадион УЕФА нормаларына сай жарықтандырумен жабдықталды: бұрынғы 200 люкс шамдарды үш режимде жұмыс істейтін, 1200 люкс беретін шамдар алмастырды. 2010 жылы 2 000 отыратын орындық бар «Затоболец» қосалқы стадионы салынды, 2017 жылы «Орталық» реконструкцияланып, сыйымдылығы 10 500 орынға дейін ұлғайды, ал 2019 жылдың наурызында Қостанайда жасанды жабыны бар, 3000 орындық жабық футбол аренасы ашылды.

«Тобылдың» басты қарсыласы — «Ақтөбе» футбол клубы; бұл екі клубтың кездесулерін қазақстандық «Эль-Класико» деп атайды. Қарсыластық 2000-жылдардың ортасында, кездесулер турнирлік маңызға ие бола бастаған кезде туындады: 2005 жылы актөбеліктер қостанайлықтарды бір ұпаймен басып озып, тосыннан чемпион атанған соң, «Тобыл» жанкүйерлерінің көбі «Ақтөбені» «жаңа шыққан» деп бағалады, ал екі команда жанкүйерлерінің арасындағы қақтығыстар қарама-қайшылықты күшейте түсті. Тағы бір принципті қарсылас — Целиноградтың «Целинник» клубы (кейін «Женіс», «Астана-1964» деп аталды).

Клуб рекордтарына келсек, ел біріншілігіндегі ең ірі жеңіс — 10:1 (Көкшетау «Оқжетпесі», 2007) және 9:0 («Ақжайық», 2004), ең ірі жеңіліс — 0:5 («Женіс» және «Ертіс», 2002). Қазақстан Кубогындағы ең ірі жеңіс — 8:0 («Ансат», 2026), ең ірі жеңіліс — 1:6 («Тараз», 2022). Еурокубоктарда ең ірі жеңістер — Интертото кубогында 3:0 (Варшава «Полониясы», 2003; «Зестафони», 2007), Конференциялар лигасында негізгі уақытта 3:1 («Хайдук», 2021/22), Еуропа лигасында 2:0 («Самтредиа», 2018/19); ең ірі жеңілістер — Конференциялар лигасында 0:5 («Жилина», 2021/22) және Чемпиондар лигасында 1:5 («Ференцварош», 2022/23). 9-нөмір Нұрбол Жұмасқалиевке бекітілген.

2006 және 2007 жылдары бірінші лигада әрі Қазақстан Кубогында «Тобыл-2» командасы ойнады, 2016 жылдан бері екінші лигада «Тобыл U-21» өнер көрсетеді.