Торино тарихы

Туриндегі футбол және клубтың құрылуы 1887–1915

Футбол Турин қаласына XIX ғасырдың соңында швейцариялық және ағылшын кәсіпкерлерінің ықпалымен келді. 1887 жылы Италиядағы ең көне футбол клубы Football & Cricket Club, 1889 жылы Nobili Torino құрылып, 1891 жылы бұл екі клуб бірігіп Internazionale Torino болды, 1894 жылы Football Club Torinese пайда болды. 1898 жылғы 8 мамырда Internazionale Torino, Football Club Torinese, Ginnastica Torino және Генуя Италияның алғашқы футбол чемпионатын бастады. 1900 жылы Football Club Torinese Internazionale Torino-ны құрамына қосты, ал 1906 жылғы 3 желтоқсанда Пьетро Микка көшесіндегі Voigt сыра қайнатқысында (қазіргі Norman бары) швейцариялық қаржыгер Альфред Дик басқарған Ювентустан кеткен топпен бірігу туралы келісім жасалып, Foot-Ball Club Torino құрылды. Алғашқы ресми матчын клуб 1906 жылғы 16 желтоқсанда Верчеллиде Про Верчеллиге қарсы өткізіп, 3:1 жеңді. 1907 жылғы 13 қаңтарда алғашқы дербиде Ювентус 2:1 ойсыраса, бір айдан кейін 4:1 есебімен тағы жеңіліп, Торино чемпионаттың қорытынды айналымына жолдама алды және Миланнан кейінгі екінші орынға тұрақтады. 1908 жылғы чемпионатқа легионерлерді шектеу ережесіне байланысты қатыспай, клуб Palla Dapples жүлдесін Про Верчеллиден тартып алды, La Stampa ұйымдастырған халықаралық турнирдің финалында швейцариялық Серветтеден ұтылды. 1915 жылы бірінші нақты чемпиондық мүмкіндігі Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен үзілді: бір тур қалғанда Торино көшбасшы Генуядан екі ұпай кейін тұрған еді.

Алғашқы скудетто мен «Кереметтер үштігі» 1927–1940

Алғашқы табыс граф Энрико Мароне Чинцано президенттігі тұсында келді — ол Филадельфия стадионын салдырды. Шабуылда Хулио Либонатти, Адольфо Балончьери және Джино Россеттиден құралған «Кереметтер үштігі» ойнады. 1927 жылғы 10 шілдеде Болоньяны 5:0 ұтқаннан кейін клуб алғашқы скудеттосын алды, бірақ титул 1927 жылғы 3 қарашада «Аллеманди ісіне» байланысты алынып қойылды. Келесі, 1927–1928 жылғы маусымда Торино Италия чемпионы атағын қайта растады: «Кереметтер үштігі» 89 гол соқты, титул 1928 жылғы 22 шілдеде Миланмен 2:2 тең ойыннан кейін шешілді. Чинцано кеткен соң клуб 1930 жылдардың басында бірте-бірте құлдырап, кестенің орта тұсында жүрді. Фашистік режим кезінде Associazione Calcio Torino деп аталған клуб 1935–1936 жылғы маусымда чемпионатта үшінші орын алып, Италия Кубогын тұңғыш рет иеленді, ал техникалық директор Эрнест Эрбштейн тұсында 1938–1939 жылдары екінші орынға шықты. 1939–1940 жылдары бесінші орын алған клубқа президент Ферруччо Ново келді; ол клубты қаржылай қолдап, Антонио Янни, Джачинто Эллена және Марио Спероненің көмегімен кейін Гранде Торино атанған құрамды жинақтады.

Гранде Торино және Суперга қасіреті 1942–1949

Клуб тарихындағы ең айбынды кезең — Гранде Торино. Бұл құрам 1942–1949 жылдар аралығында бес чемпиондық қатарынан жеңіп алды (1944 жылғы Campionato Alta Italia турнирі есепке алынмайды — Италия футбол федерациясы 2002 жылы Специяның жеңісіне тек құрметтік мән берді) және 1943 жылы Италия Кубогын иеленіп, ел тарихында бір маусымда «дубль» жасаған тұңғыш клуб болды. Ол жылдары Торино ойыншылары Италия құрамасының тірегі саналды: бір кезде ұлттық құрама үшін бірден он торинолық шықты. Команданың капитаны және даусыз көшбасшысы — Валентино Маццола, кейін футболшы болған Ферруччо мен Сандро Маццоланың әкесі. Негізгі құрам әдетте мынадай болды: Бачигалупо; Балларин; Марозо; Грецар; Ригамонти; Кастильяно; Менти; Лоик; Габетто; Маццола; Оссола. Бұл дәуір 1949 жылғы 4 мамырда күрт үзілді: Лиссабонда Бенфикамен өткен жолдастық матчтан қайтып келе жатқан бүкіл команданы тиеген Fiat G.212 ұшағы Туриндегі Суперга базиликасының тірек қабырғасына соғылды. Апаттың себебі қалың тұман және кабинадағы ақауы бар альтиметрден туған кеңістіктегі бағдардан айырылу деп танылды. Апатта негізгі және қосалқы ойыншылардан басқа жаттықтырушылар Эгри Эрбштейн мен Лесли Ливсли, клубтың екі қызметкері, массажшы, үш журналист және ұшақ экипажының төрт мүшесі мерт болды.

Лиссабонда Бенфикамен өткен жолдастық матчтан қайтып келе жатқан бүкіл команданы тиеген Fiat G.212 ұшағы Туриндегі Суперга базиликасының тірек қабырғасына соғылды.

Қайта құру және 1976 жылғы титул 1949–1985

Қайғылы оқиғадан кейін ауыр жылдар келді. Бірте-бірте құлдыраған клуб 1958–1959 жылғы маусымда Talmone Torino атауымен тарихында бірінші рет Серия В-ге түсті, бірақ бір маусымнан соң, 1960–1961 жылдары жоғары дивизионға қайтты. 1963 жылы президент болған Орфео Пьянелли Нерео Роккону бас жаттықтырушы етіп тағайындап, «Гранат көбелегі» аталған клуб иконасы Джиджи Меронимен келісімшарт жасады; 1964–1965 жылдары команда үшінші орын алды. 1967 жылғы 15 қазанда Мерони чемпионат матчынан кейін көшеден өтіп жатқанда көлік астына түсіп қаза болды. Осыған қарамастан Торино маусымды жетінші орында аяқтап, Италия Кубогын алды, ал 1970–1971 жылдары кубокты тағы бір мәрте иеленді. 1971–1972 жылғы маусымда клуб Ювентустан бір ұпай қалып, үшінші орынға шықты, содан кейін алтыншы, бесінші және тағы алтыншы орындардан соң 1975–1976 жылдары жетінші чемпиондығын жеңіп алды. Көктемде Ювентустан бес ұпай кейін қалған Торино қарсыласының қатарынан үш жеңілісінен (олардың бірі дербиде) кейін алға шықты. Соңғы турда бір ұпай артықшылығы бар Торино Комунале стадионында Чезенамен тең түсті, бірақ Ювентус Перуджада ойсырады — титул Суперга қасіретінен 27 жыл өткенде екі ұпай айырмамен алынды. Келесі маусымда дәл осындай күрес қайталанып, Торино 50 ұпай жинады — бұл 16 командалық формат үшін рекорд болды, бірақ Ювентус 51 ұпаймен чемпион атанды. 1978 жылы клуб қайтадан екінші орынды бөлісті, кейін Серия А-ның жетекші командаларының қатарында қалғанымен, бұрынғы нәтижелерін қайталай алмады; тек 1984–1985 жылдары Освальдо Баньоли басқарған Веронадан кейінгі екінші орын алды.

Еуропа финалынан банкроттыққа дейін 1988–2005

1988–1989 жылғы маусымның соңында Торино тарихында екінші рет Серия В-ге түсті, бірақ бірден кері оралып, Эмилиано Мондонико басшылығымен УЕФА Кубогына жолдама алды. 1991–1992 жылғы УЕФА Кубогының жартылай финалында Мадридтің Реалын ойыннан шығарған клуб финалда голландиялық Аяксқа далада соғылған гол ережесімен ұтылды: Туринде 2:2, Амстердамда 0:0. Сол маусымда чемпионатта үшінші орын алынды. 1992–1993 жылдары Торино Романы жеңіп, бесінші Италия Кубогын иеленді, алайда содан кейін ауыр экономикалық қиындықтарға тап болды. Президенттер мен жаттықтырушылар жиі ауысқанымен нәтиже жақсармай, 1995–1996 жылғы маусымның соңында клуб үшінші рет дивизионнан түсті. 1997–1998 жылдары плей-оффта Перуджаға 11 метрлік соққылар сериясында ұтылған команда 1998–1999 жылдары Серия А-ға көтерілді, бірақ 1999–2000 жылдары тағы құлады, келесі маусымда бірден қайта көтерілді. 2001–2002 жылдары 11-орын алып, Интертото кубогына қатысқан клуб Вильярреалдан пенальти серияларында ұтылып, содан соң Серия А-дағы тарихындағы ең сәтсіз маусымды өткізіп, соңғы орынмен төмен түсті. Ренато Заккарелли тұсында 2004–2005 жылдары Серия А-ға жолдама алғанымен, президент Франческо Чиммінелли кезінде жинақталған қарыздарға байланысты клуб жоғары дивизионға жіберілмей, 2005 жылғы 9 тамызда банкроттығы жарияланды. 16 тамызда Италия футбол федерациясы заңгер Пьерлуиджи Маренго басқарған кәсіпкерлер тобы құрған «Società Civile Campo Torino» жаңа кәсіпқой құрылымының ұсынысын қабылдады: Петруччи заңы бойынша клубқа Серия В-де тіркелу және Torino Calcio-ның барлық спорттық титулдары берілді. 19 тамызда Norman барында (бұрынғы Voigt сыра қайнатқысы) Урбано Кайро клубтың жаңа президенті болып жарияланды, ал клуб Torino Football Club деп қайта аталды.

Кайро дәуірі 2005–қазір

2005–2006 жылғы маусымда плей-офф арқылы Серия А-ға көтерілген клуб келесі маусымда дивизионнан түсуден соңғы турлардың бірінде ғана құтылды, үш маусымнан кейін тағы да Серия В-ге оралды. 2011 жылғы 6 маусымда бас жаттықтырушы болып тағайындалған Джан Пьеро Вентура 2012 жылғы 20 мамырда Моденаны 2:0 жеңгеннен кейін команданы Серия А-ға шығарды. 2013–2014 жылғы маусымда Торино жетінші орын алып, Еуропа лигасына жолдама алды; маусымның басты ойыншылары Алессио Черчи мен Чиро Иммобиле болды, соңғысы Серия А-ның үздік бомбардирі атанды. 2014–2015 жылдары клуб Еуропа лигасының 1/8 финалына дейін жетіп, Санкт-Петербургтің Зенитінен ұтылды, чемпионатта тоғызыншы орын алды және 20 жылда алғаш рет дербиде жеңіске жетті. 2015–2016 жылғы маусымнан кейін бес жыл жұмыс істеген Вентура Италия құрамасына кетті, орнына Синиша Михайлович, ал 2017 жылғы қаңтарда Вальтер Маццарри келді. 2018–2019 жылғы маусымда жетінші орын алған Торино бес жылдық үзілістен кейін Еуропа лигасына жолдама алды және 63 ұпаймен 1994 жылы үш ұпайлық жүйе енгізілгеннен бергі клуб рекордын жаңартты, бірақ 2019–2020 жылғы Еуропа лигасының топтық кезеңіне іліге алмай, плей-оффта Вулверхэмптон Уондерерстен ұтылды. Кейінгі жылдары клуб негізінен дивизионда қалуға таласты: Иван Юрич үш маусымда екі рет оныншы, бір рет тоғызыншы орын алды, содан соң команданы Паоло Ваноли, Марко Барони, Роберто Д’Аверса басқарды. Урбано Кайро 2005 жылдан клуб президенті болып қала берді.

Гранат түсі мен елтаңба

Клуб құрылғаннан бірнеше күн өткенде, Про Верчеллиге қарсы алғашқы матчта киілген форма Internazionale Torino мен Football Club Torinese-дің киімін еске салатын қызғылт сары-қара жолақты болды, бірақ бұл түстер Италия билеуші әулетінің тарихи жауы Габсбургтердің түстеріне тым ұқсас саналып, қолайсыз деп табылды. Ақыры негізін салушылар гранат түсін — бургундға жақын қою қызылды таңдады. Ең кең тараған нұсқа бойынша, түс Абруцци герцогі мен Савойя әулетінің құрметіне алынған: 1706 жылы Туринді француздардан азат еткеннен кейін әулет жеңіс хабарын жеткізіп жүріп қаза болған шабарманның құрметіне қан түсті орамал таңдаған. Басқа, сенімсіз деп есептелетін нұсқаларда түс негізін салушы Альфред Диктің сүйікті клубы швейцариялық Серветтеге немесе әлемдегі ең көне клуб — ағылшын Шеффилдіне сілтеме деп айтылады; форманың қара шұлықпен бірге қайта-қайта жуылуынан қызыл түстің қоюлануы да ықтимал деп қаралады. Бұған дейін клуб корольдік көк түсті пайдалануға рұқсат алуға тырысқан, бірақ Италия монархтары әулет түсін жеке командаға бермеген. Содан бері үй формасы гранат түсті жейдеден, әдетте ақ (кейде гранат) шалбар мен гранат жиегі бар қара шұлықтан тұрады; 1970–1980 жылдар тоғысында команда толық гранат түсті форма киді. Қонақтағы формасы — керісінше ақ негізде; кейде диагональ гранат жолағы бар жейде де киілді — бұл Суперга қасіретінен бері Ториномен тығыз байланысты аргентиналық Ривер Плейтке құрмет, ол алғаш рет 1953 жылғы 6 қаңтарда Миланмен 1:1 тең ойында киілді.

Клуб эмблемасында әрқашан Турин қаласының символы — тікке шапшыған бұқа бейнеленген, клубтың Il Toro (Бұқа) лақап аты да осыдан шыққан; тағы бір лақап аты — I Granata. Қазіргі елтаңба Torino Calcio банкротқа ұшырағаннан кейінгі алғашқы, 2005–2006 жылғы маусымда қабылданды, кейін қалқанның сол жағына тарихи Foot-Ball Club Torino құрылған жылды білдіретін «1906» жазуы қосылды. 1980 жылдары клуб елтаңбасы шаршы пішінде болып, стильденген бұқа мен «Torino Calcio» жазуы орын алған; жанкүйерлер оны әлі де жоғары бағалайды, 2013 жылы Guerin Sportivo оқырмандары оны барлық уақыттағы ең әдемі клуб логотипі деп таңдады. 1990 жылдан банкроттыққа дейінгі елтаңба Гранде Торино кезіндегі нұсқаны еске салды. 2017 жылы Torino жанкүйері саналатын төраға Мик Уоллес басқаратын ирландиялық Wexford Youths клубы Wexford деп қайта аталып, торинолық эмблемадан үлгі алған, тікке шапшыған бұқа бейнеленген жаңа елтаңба қабылдады.

Стадиондар: Филадельфиядан Олимпиадаға

Клубтың алғашқы ресми матчы — 1907 жылғы 13 қаңтардағы Ювентуспен дерби — Umberto велодром стадионында өтті, кейін команда Piazza d'armi алаңдарына, 1913 жылдың соңында Stradale Stupinigi аренасына көшті; Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда стадион әскери мұқтаждыққа алынды. 1925 жылғы 11 қазаннан Филадельфия стадионы ашылғанша Торино Corso Casale мотовелодромында ойнады. Жанкүйерлер «Фила» атаған Филадельфия 1926 жылғы 17 қазанда Fortitudo Roma-мен матчпен ашылып, 1958 жылғы 11 мамырға дейін (соңғы ойында Генуя 4:2 жеңілді) клубтың тұрақты аренасы болды және 1940 жылдардағы Гранде Торино жеңістерімен тығыз байланысты. 1958–1959 жылғы маусымда клуб қысқа мерзімге Комунале стадионына көшкенімен, Серия В-ге түскен соң ырымға сеніп Филадельфияға оралды. Сыйымдылығы 65 000 болған Комунале аренасына толық көшу 1963–1964 жылдары жүзеге асты, клуб онда 1990 жылғы 27 мамырға дейін ойнап, содан кейін 1990 жылғы әлем чемпионатына арнайы салынған «Делле Альпи» стадионына көшті және 2006 жылға дейін сонда өнер көрсетті. 2006 жылғы қысқы Олимпиада ойындарының ашылу және жабылу рәсімдерін өткізу үшін қайта жаңғыртылған Комунале Олимпиада стадионы деп аталып, Торино сонда қайтты; қазіргі заманғы қауіпсіздік талаптарына сай сыйымдылық 27 958 отыратын орынға дейін, бастапқыдан шамамен 38 000-ға қысқарды. 2016 жылғы сәуірде арена Гранде Торино құрметіне Stadio Olimpico Grande Torino деп өзгертілді. Филадельфия 1926–1993 жылдары жаттығу базасы да болған, 2006–2017 жылдары команда Sisport базасында жаттығып, 2017–2018 жылғы маусымда қайта жаңғыртылған Филадельфияға қайтты.

Рекордтар, академия және жанкүйерлер

Торино Серия А-ның мәңгілік кестесінде сегізінші орында тұр. Ел чемпионатында клуб сегіз мәрте бірінші орында тұрғанымен, жеті чемпиондық титул алған; жеті рет екінші, тоғыз рет үшінші орын иеленген — жалпы 100 маусымның (біртұтас формат енгізілгенге дейінгі 18, Серия А-дағы 73 және Серия В-дегі 12) 23 пайызында пьедесталға шыққан. 2006–2007 жылғы маусымда клуб тарихында бірінші рет Ювентустан жоғары дивизионда ойнады: Calciopoli жанжалынан кейін Ювентус Серия В-де өнер көрсетті. Ресми матч рекорды Джорджо Ферринидікі — 1959–1975 жылдары 566 ойын және 56 гол. Гол рекордын Паоло Пуличи ұстайды: 1967–1982 жылдары 437 матчта 172 ресми гол. Клубтың сегіз ойыншысы Италияның үздік бомбардирі (Capocannoniere) атанды: 1923–1924 жылдары австриялық Генрих Шёнфельд (22 гол), Хулио Либонатти (1927–1928, 35), Джино Россетти (1928–1929, 36 — бұл жүлдені алудағы ең көп гол көрсеткіші), Эузебио Кастильяно (1945–1946, 13), Валентино Маццола (1946–1947, 29), Паоло Пуличи (1972–1973, 17; 1974–1975, 18; 1975–1976, 21) және Чиро Иммобиле (2013–2014, 22).

Клуб тарихында 74 ойыншы Италия құрамасында ойнады — бұл көрсеткіш бойынша Торино итальяндық клубтар арасында бесінші. Ұлттық құрама үшін ең көп матч (47) және гол (20) жинаған торинолық — Франческо Грациани. 1947 жылғы 11 мамырда Италия мен Венгрия арасындағы жолдастық ойында (3:2) Витторио Поццо бірден он торинолықты сапқа қосты — бұл құрама тарихында бір матчта бір клубтан шыққан ойыншылардың ең көп саны. 2017 жылғы 11 маусымда Андреа Белотти Лихтенштейнге қарсы әлем чемпионатының іріктеу матчында торинолық ойыншылардың құрама жейдесіндегі жүзінші голын соқты. Клуб ойыншыларының арасында әлем чемпиондары Джузеппе Доссена мен Франко Сельваджи (1982), Еуропа чемпиондары Джорджо Феррини мен Лидо Виери (1968), Андреа Белотти мен Сальваторе Сиригу (2020) бар.

Торино жасөспірімдер академиясын 1930 жылдары ұйымдастырған Италиядағы алғашқы клубтардың бірі саналады және ел ішіндегі үздік мектептердің қатарына жатады. Клуб Primavera ұлттық чемпионатында тоғыз, Dante Berretti чемпионатында он титул жеңіп алып, екеуінде де рекорд орнатты; сондай-ақ Primavera Италия Кубогын рекордтық сегіз, Виареджо турнирін алты мәрте иеленді. Академия түлектерін бір кездері 1932 жылы Торинодағы мансабын түйіндеген клуб иконасы Адольфо Балончьеридің құрметіне «Балон-бойс» деп атаған. Мектептен көптеген белгілі футболшы шықты, олардың арасында негізгі құрамдағы дебютінен кейін өнерге бет бұрған актер және журналист Раф Валлоне де бар.

Торино жанкүйерлері бірқатар бастамамен танылды: 1951 жылы құрылған Fedelissimi Granata Италиядағы тұңғыш ұйымдасқан жанкүйерлер тобы болды, олар Филадельфияда ұйымдасқан клубтың алғашқы баннерін ілді және 1963 жылы Романы қарсы ойында итальяндық футболда бірінші рет ұшақпен қонақтағы матчқа ұйымдасқан сапар шекті. Филадельфияда «Ora e per sempre» фильмі арқылы танылған сырнайшы жанкүйер Оресте Болмида өнер көрсететін. 1970 жылдары жанкүйерлер клубтың алғашқы хореографияларын ұйымдастырды, олар кейінгі онжылдықта француз Renault автокомпаниясының жарнамаларында пайдаланылды. 1979 жылы Curva Maratona секторын француздың Onze Mondial журналы «Еуропаның ең әдемі трибунасы» деп таныды, ал бұл сектордың суреті 1979 жылғы 21 желтоқсанда France Football мұқабасына шықты.

Торино жанкүйерлері Фиорентина жанкүйерлерімен «бауырлас»: бұл байланыс 1970 жылдардың басында Ювентуске қарсы ортақ көңіл-күйден және Суперга қасіретінен кейінгі қолдаудан туған. Бразилиялық Коринтианспен достық 1914 жылдан басталады — сол жылы Торино Оңтүстік Америкаға турға шыққан алғашқы итальяндық клуб болып, алты жолдастық матч өткізді, оның екеуі Коринтианспен өтті; 1949 жылғы 4 мамырдағы қасіреттен кейін Коринтианс Португезаға қарсы матчта негізгі құрамын Торино формасымен алаңға шығарып, итальяндықтарды еске алды. Аргентиналық Ривер Плейтпен байланыс та Суперга тұсынан бері жалғасады: апаттан кейін аргентиналық клуб жолдастық матч пен қайырымдылық жинағын ұйымдастырып, 1949 жылғы 26 мамырда Туринге ұшып келіп, Италия футбол федерациясы ұйымдастырған қайырымдылық ойынында «Torino symbol» атанған итальяндық үздіктер жинақтамасымен кездесті. Қасіреттен бұрын Гранде Ториномен соңғы ойнаған португалиялық Бенфикамен де қарым-қатынас тығыз, сондай-ақ ағылшын Манчестер Ситиінің жанкүйерлерімен достық бар.

Клубтың тарихи бақталастары — Сампдория, Пьяченца, Верона, Лацио, Перуджа, Интернационале, Аталанта, Тернана және Анкона. Генуямен достық 2009 жылғы 24 мамырдағы матчтан кейін жауласуға айналды: генуялықтардың жеңісі мен салтанаты Торинонің Серия В-ге түсуіне ықпал етті, ал 2012 жылғы 16 желтоқсанда, клубтардың Серия А-да қайта кездескен күні ұйымдасқан жанкүйерлер арасында қақтығыс болды. Ең өткір қарсыласы — қаласы бір Ювентус: екі команда Италия футболында әлі ойналып келе жатқан ең көне және ең танымал дербилердің бірі — Derby della Mole-ді өткізеді.