Тоттенхэм тарихы

Клубты 1882 жылғы 5 қыркүйекте Бобби Баклдың бастауымен Хотспур крикет клубының мүшесі болған бір топ оқушы бала құрып, оған Hotspur Football Club деп ат қойды: команда қыс айларында спортпен шұғылдану үшін ашылды. Тоттенхэмнің Нортумберленд Парк ауданында негізделген клуб атауын Нортумберленд әулетінің белгілі өкілі Гарри Хотспурдан алды. Бір жылдан кейін балаларға All Hallows шіркеуіндегі Библия сабағының ұстазы Джон Рипшер қолдау көрсетіп, клубтың тұңғыш президенті әрі қазынашысы болды. 1884 жылғы сәуірде Лондондағы Hotspur атты басқа клубпен шатастырмау үшін команда Tottenham Hotspur Football Club деп өзгертілді.

Алғашқы тіркелген матч 1882 жылғы 30 қыркүйекте жергілікті Радикалс командасына 0:2 есебімен жеңілумен өтті. Клуб 1895 жылғы 20 желтоқсанда кәсіпқойлыққа көшіп, 1896 жылғы жазда сол кездегі үшінші деңгей — Оңтүстік лиганың бірінші дивизионына қабылданды. 1898 жылғы 2 наурызда Tottenham Hotspur Football and Athletic Company деген жауапкершілігі шектеулі компания болып тіркелді. Клубтың тұңғыш бас бапкері Фрэнк Бреттелл болды, ол Джон Кэмеронмен келісімшарт жасады; кейін ойыншы-бапкер атанған Кэмерон командаға алғашқы жетістігін — 1899/1900 маусымдағы Оңтүстік лига титулын сыйлады. Келесі жылы Тоттенхэм 1901 жылғы ФА Кубогын жеңіп алды: финалдың қайта ойналған матчында Шеффилд Юнайтедті 3:1 есебімен ұтты (алғашқы кездесу 2:2 аяқталған). Сөйтіп ол 1888 жылы Футбол лигасы құрылғаннан кейін бұл жетістікке қол жеткізген жалғыз лигадан тыс клуб болды.

1908 жылы клуб Футбол лигасының екінші дивизионына сайланып, алғашқы маусымында екінші орын алып, бірінші дивизионға көтерілді. 1912 жылы бапкер болған Питер Маквильямның тұсында команда 1914/15 маусымда соңғы орынға түсіп, соғыстан кейін екінші дивизионға түсірілді, бірақ 1919/20 маусымда чемпион атанып, тез оралды. 1921 жылғы 23 сәуірде Маквильям командасы финалда Вулверхэмптон Уондерерсті 1:0 ұтып, ФА Кубогын екінші рет жеңді. 1927/28 маусымда клуб қайта түсіп, 1930 және 1940 жылдардың көбін екінші дивизионда өткізді. 1949 жылы бас бапкер болған клубтың бұрынғы ойыншысы Артур Роу «push and run» деп аталған ойын стилін қалыптастырды: 1949/50 маусымда команданы екінші дивизион чемпионы етіп жоғарғы лигаға шығарды, ал 1950/51 маусымда тарихындағы алғашқы чемпиондық атақты жеңіп алды. Роу 1955 жылғы сәуірде күйзелістен туған дерт салдарынан отставкаға кетер алдында клубтағы ең танымал ойыншылардың бірі Дэнни Бланчфлауэрді шақырды, ол Тоттенхэмде екі рет FWA нұсқасы бойынша жылдың үздік футболшысы атанды.

1958 жылғы қазанда команданы Билл Николсон басқарды және клуб тарихындағы ең табысты бапкерге айналды. Ол қатарынан үш маусымда ірі жетістіктерге жетті: 1961 жылы «дубль», 1962 жылы ФА Кубогы, 1963 жылы Кубоктар кубогы. Николсон 1959 жылы Дэйв Маккей мен Джон Уайтты, 1961 жылы ағылшын футболының жоғарғы дивизионы тарихындағы ең нәтижелі голшысы Джимми Гривзді сатып алды. 1960/61 маусым қатарынан 11 жеңіспен, содан соң тең ойын және тағы төрт жеңіспен басталды — бұл сол кезде ағылшын элита дивизионындағы ең үздік бастама еді. Титул 1961 жылғы 17 сәуірде үйде Шеффилд Уэнсдиді 2:1 ұтқанда, үш турға дейін шешілді. «Дубльді» Тоттенхэм 1960/61 ФА Кубогының финалында Лестер Ситиді 2:0 ұтып аяқтады — бұл ХХ ғасырдағы алғашқы «дубль» және 1897 жылғы Астон Вилладан кейінгі бірінші жағдай болды. Келесі жылы клуб 1962 жылғы финалда Бернлиді ұтып, ФА Кубогын қатарынан жеңді.

1963 жылғы 15 мамырда Тоттенхэм финалда Мадридтің Атлетикосын 5:1 ұтып, 1962/63 Кубоктар кубогын алды және еуропалық трофей жеңіп алған алғашқы британдық команда атанды. Кейін Мартин Чиверс, Пэт Дженнингс, Стив Перримандар ойнаған жаңартылған құраммен 1971/72 УЕФА Кубогын жеңіп, екі түрлі еуропалық трофейді иеленген тұңғыш британдық клуб болды. Бұған қоса 1967 жылы ФА Кубогы, 1971 және 1973 жылдары Лига кубогы жеңіліп алынды, 1962/63 маусымда чемпионатта екінші орын, 1973/74 УЕФА Кубогында финалшы атағы иеленді. Барлығы Николсон клубта бапкер болған 16 жылда сегіз ірі трофей жеңді.

1974/75 маусымның нашар басталуынан кейін Николсон отставкаға кетті, ал 1976/77 маусымның соңында Кит Буркиншоу тұсында команда төмен түсті. Буркиншоу клубты тез жоғарғы дивизионға қайтарып, құрамында Гленн Ходдл және екі аргентиналық — Освальдо Ардилес пен Рикардо Вилья болған команда құрды; ол кезде Британ аралдарынан тыс ойыншылар сирек еді. Бұл құрам 1981 және 1982 жылдары ФА Кубогын, 1984 жылы УЕФА Кубогын жеңді. 1980 жылдары Уайт Харт Лейнде жаңа қайта құру кезеңі басталып, басшылық ауысты: клубты қолға алған Ирвинг Шолар оны коммерциялық бағытқа бұрды. Қарыздар тағы да басшылықтың ауысуына әкелді, 1991 жылғы маусымда 1987 жылдан бері бапкер болған Терри Венейблс кәсіпкер Алан Шугармен бірігіп клубты бақылауға алды. Венейблс Пол Гаскойн мен Гари Линекерді шақырды, ал 1990/91 ФА Кубогын жеңіп, Тоттенхэм осы трофейді сегіз рет алған алғашқы клуб болды.

Тоттенхэм Премьер-лиганы құруға түрткі болған бес клубтың бірі еді. 2001 жылғы ақпанда Шугар өз үлесін Джо Льюис пен Даниэл Леви басқаратын ENIC компаниясына сатып, төрағалықтан кетті. Тедди Шерингем, Юрген Клинсман, Дэвид Джинола сынды ойыншыларға қарамастан клуб 2000 жылдардың соңына дейін көбіне кесте ортасында аяқтап, аз трофей жеңді: 1999 жылы Джордж Грэм тұсында және 2008 жылы Хуанде Рамос тұсында Лига кубогын алды. Гарет Бэйл мен Лука Модрич ойнаған Гарри Реднапп кезінде нәтижелер жақсарып, 2010 жылдардың басында клуб бестікке кірді.

2014–2019 жылдары бас бапкер болған Маурисио Почеттино тұсында академия түлегі Гарри Кейн мен кореялық Сон Хын Мин сияқты жаңа жұлдыздармен Тоттенхэм «Үлкен алтылық» атанған топтағы орнын бекітті. Клуб 2016/17 маусымда екінші орын алды — бұл 1962/63 маусымнан бергі ең жоғары көрсеткіш, ал 2019 жылы тарихында тұңғыш рет УЕФА Чемпиондар лигасының финалына шығып, Ливерпульге 0:2 есебімен ұтылды. Почеттиноның соңғы маусымдарында жаңа стадион салынып жатқандықтан үй матчтары Уэмблиде өтті. Одан кейін команданы Жозе Моуринью, Нуну Эшпириту Санту, Антонио Конте басқарды: Конте 2021/22 маусымда төртінші орын алып, Чемпиондар лигасына оралуды қамтамасыз етті. 2023 жылғы ақпанда Гарри Кейн Джимми Гривзді басып озып, клуб тарихының үздік голшысы атанды және маусым соңында Бавария Мюнхенге кетті. 2023 жылғы 1 шілдеде жұмысқа кіріскен Анже Постекоглу тұсында клуб 2025 жылғы Еуропа лигасының финалында Манчестер Юнайтедті 1:0 ұтып, 17 жылға созылған трофейсіз кезеңді аяқтады; алайда чемпионаттағы 17-орын Премьер-лига дәуіріндегі ең нашар нәтиже болып, бапкер жұмыстан босатылды. Одан соң Томас Франк пен Игор Тудор тез ауысты, Тудор небәрі 44 күн жұмыс істеді, ал Роберто Де Дзерби тұсында команда қатарынан екінші рет 17-орын алып, лигада әрең қалды.

Алғашқы жылдары команда Тоттенхэм Маршестегі қоғамдық жерде ойнады, ал 1888 жылдан Нортумберленд Паркте алаң жалдады. 1898 жылғы сәуірде Вулидж Арсеналмен матчқа 14 мың көрермен келіп, буфет үстіне шыққандардың астынан шатыр құлап, бірнеше адам жарақат алды. Сыйымдылық жетпегендіктен клуб 1899 жылы Уайт Харт Лейнге көшті. Аренаның стендтерін кейін Арчибальд Лейтч жобалады; 1921 жылғы ФА Кубогының пайдасы Пакстон Роуд жағындағы жабық трибунаны салуға жұмсалды, ал 1934 жылы шығыс трибуна аяқталып, сыйымдылық шамамен 80 мыңға жетті. 1980 жылдардан бастап стадион қайта жаңғыртылды, Тейлор баяндамасынан кейін толық отыратын орындарға көшірілді, ал 2006 жылғы өзгерістерден кейін сыйымдылығы 36 310 орын болды. 2016 жылы жаңа құрылыс үшін стадионның солтүстік-шығыс бұрышы бұзылып, еуропакубок матчтары Уэмблиде өтті, ал 2017 жылғы шілде айының соңында Уайт Харт Лейн толық қиратылды.

Жаңа арена жоспары 2008 жылғы қазанда жарияланып, Нортумберленд Девелопмент Проджект деген атау алды. Хэрингей кеңесі жобаны 2010 жылғы қыркүйекте мақұлдады, ал соңғы нұсқасы 2015 жылғы 17 желтоқсанда бекітілді. Құрылыс 2016 жылы басталды, 2017/18 маусымдағы және 2018/19 маусымдағы матчтардың басым бөлігі Уэмблиде өтті. Клуб жаңа аренаға 2019 жылғы 3 сәуірде ресми түрде көшіп, Кристал Пэласты 2:0 ұтты. Тоттенхэм Хотспур стадионының сыйымдылығы 62 850 орын. Жаттығу базасы Энфилдтегі Буллс Кросс ауданында, Хотспур Уэй көшесінде орналасқан: 2007 жылы сатып алынған 77 акр аумақта 45 миллион фунтқа салынып, 2012 жылы ашылған кешенде 15 шөп алаң, гидротерапия және жүзу бассейндері, спортзалдар, медициналық орталық пен академия ойыншыларына арналған сынып бөлмелері бар. 2018 жылы қасында 45 бөлмелі ойыншылар қонақүйі салынды, оны алғаш пайдаланғандар 2018 жылғы Әлем кубогына дайындалған Бразилия құрамасы болды.

1921 жылғы ФА Кубогының финалынан бері клуб эмблемасында әтеш бейнеленеді. Клубқа аты берілген Гарри Хотспур шайқаста атын тепкішекпен тебуімен сондай лақап атқа ие болған, ал тепкіштер төбелескіш әтештермен де байланысты. Бұрынғы ойыншы Уильям Джеймс Скотт 35 фунтқа доп үстінде тұрған әтештің қоладан құйылған 2,90 метрлік мүсінін жасады, ол 1909/10 маусым соңында батыс трибунаның үстіне қойылды. 1956–2006 жылдары клуб жергілікті нысандар — Брюс Касл және Севен Систерс ағаштары бейнеленген геральдикалық қалқанды қолданды, онда Audere Est Facere ұраны жазылған. 1983 жылы рұқсатсыз өнім шығаруға қарсы қалқанның екі жағына Нортумберленд әулетінің гербінен алынған екі қызыл арыстан қосылды. 2006 жылы клуб имиджін жаңарту үшін заманауи логотип қабылданды. 2013 жылғы қарашада Тоттенхэм лигадан тыс Флит Спёрс клубын эмблемасы тым ұқсас болғаны үшін өзгертуге мәжбүрледі.

1883 жылы тіркелген алғашқы форма — сол кеудесінде қызыл қалқанға салынған H әрпі бар қою көк жейде және ақ шалбар. Кейін команда Блэкберн Роверс үлгісіндегі «квартерлі» формаға, 1890 жылы қызыл жейде мен көк шортқа ауысып, біраз уақыт «Тоттенхэм Редс» деп аталды, ал 1895 жылы шоколад пен алтын түсті жолақты форма киді. 1898/99 маусымда клуб ақ жейде мен көк шортқа көшті және содан бері бұл түстер өзгерген жоқ. 1939 жылы жейделердің артына нөмірлер қойыла бастады. 1961 жылы Билл Николсон еуропалық матчтарға командасын қою көктің орнына ақ шорт киіп шығарды — бұл дәстүр бүгінге дейін сақталған. 1991 жылы клуб ұзын шорт киген алғашқы команда болды. Форма жеткізушілері арасында Bukta, Umbro, Admiral, Le Coq Sportif, Hummel, Pony, Adidas, Kappa, Puma, Under Armour болды, ал 2017 жылдан бері Nike; 2018 жылғы қазанда Nike клубпен 2033 жылға дейінгі 15 жылдық келісімге қол қойды. Жейдедегі алғашқы коммерциялық демеуші 1983 жылғы желтоқсанда Holsten болды, кейін Thomson, Mansion.com, Autonomy, Investec, ал 2014 жылдан бері AIA.

Клуб 1898 жылғы 2 наурызда жауапкершілігі шектеулі компанияға айналып, әрқайсысы 1 фунттан 8 мың акция шығарды. 1943–1984 жылдары клуб төрағалары Уэйл, Ричардсон және Бирман отбасыларының өкілдері болды. 1982 жылғы қарашада жанкүйер Ирвинг Шолар клубтың 25 пайызын 600 мың фунтқа сатып алды, ал 1983 жылы Tottenham Hotspur plc Лондон қор биржасында тізімделіп, биржаға шыққан алғашқы еуропалық спорт клубы болды. 1991 жылғы маусымда клубты Терри Венейблс пен Алан Шугар сатып алды, кейін Шугар басым серіктеске айналды. 2001 жылдан бері клуб ENIC компаниясына тиесілі, оның үлесі 86,58 пайызға дейін өсті; 2011 жылы акциялар биржадан алынып, клуб жеке меншікке көшті. 2025 жылғы 4 қыркүйекте атқарушы төраға Даниэл Леви қызметтен кетіп, орнына атқарушы емес төраға ретінде Питер Чаррингтон келді. 2024 жылы клуб құны 2,6 миллиард фунт деп бағаланды, ал Deloitte рейтингі бойынша ол әлемдегі табысы жөнінен тоғызыншы клуб болды.

Тоттенхэмнің Ұлыбританияда, негізінен Солтүстік Лондон мен айналасындағы графтықтарда үлкен жанкүйер қауымы бар. 1950–1962 жылдар аралығында клуб бес рет Англиядағы орташа көрермен саны бойынша бірінші болды. Тарихи тұрғыда команданы Лондонның шығысы мен солтүстігіндегі еврей қауымдары қолдап келген: 1930 жылдары жанкүйерлердің шамамен үштен бірі еврей болған деп есептеледі. 1960 жылдардан бері қарсылас жанкүйерлер клубқа қатысты антисемиттік ұрандар айтып келеді, ал 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басынан бастап Тоттенхэм жанкүйерлері сол сөздерді өздерінің атауы ретінде қабылдай бастады; бұл тәжірибе даулы болып қала береді. Клубпен байланысты әндердің ішіндегі ең танымалы — Glory Glory Tottenham Hotspur, ол 1961 жылы «дубльден» кейін, Еуропа кубогындағы Гурник Забже командасымен матчта пайда болды: поляк баспасөзінің сынына жауап ретінде үш жанкүйер періште киімін киіп келді, ал Уайт Харт Лейндегі жауап матчында Тоттенхэм 8:1 жеңіске жетті. 1970 және 1980 жылдары клуб жанкүйерлері хулигандық оқиғаларға араласты, оның ішінде 1974 жылғы УЕФА Кубогының Фейеноордқа қарсы финалында Роттердамдағы тәртіпсіздіктер бар.

Ең өткір қарсыласы — Арсенал, олармен Солтүстік Лондон дербиі ойналады. Бақталастық 1913 жылы Арсеналдың Хайберидегі стадионға көшуімен басталып, 1919 жылы бұл клуб күтпеген жерден бірінші дивизионға көтерілгенде күшейді — Тоттенхэм бұл орын өзіне тиесілі деп есептеген. Клуб сондай-ақ Челси және Вест Хэм Юнайтед командаларымен бақталасады: Челсимен қарсылық 1967 жылғы ФА Кубогының Лондон клубтары арасындағы алғашқы финалында Тоттенхэм жеңгеннен кейін басталды.

Клубтың жетістіктері: бірінші дивизион чемпионы (1950/51, 1960/61), екінші дивизион чемпионы (1919/20, 1949/50), ФА Кубогы — сегіз рет (1901, 1921, 1961, 1962, 1967, 1981, 1982, 1991), Лига кубогы — төрт рет (1971, 1973, 1999, 2008), Қайырымдылық және Қоғамдық қалқан — жеті рет (1921, 1951, 1961, 1962, 1967, 1981, 1991; соңғы үшеуі бөлісілген), Лондон шерифінің қайырымдылық қалқаны (1902). Еуропада: Кубоктар кубогы (1962/63), УЕФА Кубогы және Еуропа лигасы — үш рет (1971/72, 1983/84, 2024/25), Англия-Италия Лига кубогы (1971). Клуб 1950 жылдардан 2000 жылдарға дейінгі алты онжылдықтың әрқайсысында кемінде бір ірі трофей жеңді — мұндай жетістік тек Манчестер Юнайтедте бар.

Клуб рекордтары бойынша ойындар саны жөніндегі рекордшы — 1969–1986 жылдары 854 матч өткізген Стив Перриман, ал ең нәтижелі ойыншы — 280 гол соққан Гарри Кейн. Чемпионаттағы ең ірі жеңіс — 1977 жылғы 22 қазанда Бристоль Роверске қарсы 9:0, кубоктағы ең ірісі — 1960 жылғы 3 ақпанда ФА Кубогында Кру Александраны 13:2 ұту. Жоғарғы дивизиондағы ең ірі жеңіс — 2009 жылғы 22 қарашада Уиган Атлетикке қарсы 9:1, онда Джермейн Дефо бес гол соқты. Ең ауыр жеңіліс — 1995 жылғы 22 шілдеде Интертото кубогында Кёльннен 0:8. Уайт Харт Лейндегі рекордтық көрермен саны — 1938 жылғы 5 наурызда Сандерлендке қарсы кубок матчындағы 75 038 адам, жаңа стадионда — 2022 жылғы 12 мамырда Арсеналға қарсы 62 027. Уэмблиде өткен матчтарда көрсеткіш одан да жоғары болды: 2016 жылғы 2 қарашада Байер Леверкузенге қарсы Чемпиондар лигасы ойынына 85 512 көрермен келді, ал 2018 жылғы 10 ақпандағы Солтүстік Лондон дербиіне 83 222 адам жиналып, бұл Премьер-лига тарихындағы рекорд болды.

Клубтың Премьер-лига Elite Player Performance Plan бағдарламасы аясында жұмыс істейтін бірінші санаттағы академиясы бар, онда 8 жастан 21 жасқа дейінгі 200-ден астам ойыншы дайындалады. Әйелдер командасы 1985 жылы Broxbourne Ladies деген атпен құрылып, 1991/92 маусымнан бері Тоттенхэм атауын қолданады; 2019 жылғы 1 мамырда Әйелдер суперлигасына көтерілді, ал 2019/20 маусымнан Tottenham Hotspur Women деп аталады. Клуб 2008–2010 жылдары Superleague Formula жарысына қатысып, 2010 жылы жүргізуші Крейг Долбимен бірге чемпион атанды. Қоғамдық жобаларда Тоттенхэм 2006 жылдан Хэрингей кеңесімен жұмыс істеп келеді, ал 2007 жылы құрылған Tottenham Hotspur Foundation қоры 2026 жылғы 17 тамызда Spurs in the Community деген жұмыс атауына көшті. Клуб экологиялық бағытта да белсенді: 2021 жылғы қыркүйекте Sky Sports-пен бірге әлемдегі алғашқы көміртегі бойынша бейтарап жоғары деңгейлі футбол матчын өткізді, ал 2023 жылы Премьер-лиганың тұрақты даму рейтингінде қатарынан төртінші жыл бірінші орынға шықты.