Трабзонспор тарихы

Клубтың тарихы Трабзондағы ескі командалардан басталады: İdmangücü (1913), İdmanocağı (1921), Necmiati (1923) және Трабзон лицейінің командасы Трабзон әуесқойлар аймақтық лигасында ойнады. 1923 жылдан бастап İdmanocağı мен İdmangücü арасындағы қарсыласу қаланы екіге бөліп, «Фенербахче» мен «Галатасарай» бақталастығымен теңестірілді. Қарсыласу 1930 жылдардан бастап шарықтау шегіне жетті: İdmanocağı 1929–1933 жылдары бес рет қатарынан чемпион болды, İdmangücü 1934–1940 жылдары жеті рет қатарынан жеңіп, бұл көрсеткішті асырып түсті, содан кейін алты жыл бойы лицей командасы үстемдік етті, 1947–48 жылы тағы İdmangücü чемпион болды. Бір топ қызыл-сары (İdmanocağı), екіншісі жасыл-ақ (İdmangücü) түстерді жақтаған бөліну жанкүйерлерді де, ойыншыларды да шаршатты: қаланың талантты футболшылары Анкара мен Стамбулға кетті — Хасан Полат пен Али Полат, Селим Сатыроглу мен Ахмет Карлыклы, Зекерия Бали, Назми Бильге.

1962–63 маусымның басында Түркия футбол федерациясының сол кездегі президенті Орхан Шереф Апак қалалардың клубтарын біріктіріп, ұлттық лигаға бір команда шығаруын ұсынды. Бірақ İdmanocağı мен İdmangücü арасындағы бақталастықтан Трабзон бірлесе алмады. 1966 жылы 21 маусымда тек İdmanocağı, «Мартыспор» және «Йылдызспор» қосылып, қызыл-сары түспен 1.Лигте ойнады: алғашқы маусымда сегізінші орын алып, Премьер-Министр Кубогында финалист болды. Бір айдан кейін İdmangücü, «Караденизгүчү», «Мартыспор» және «Йолспор» қосылып, қызыл-ақ түсті Трабзонспорды құрды. İdmanocağı бұған қарсы шығып, сотқа берді. Дене шынықтыру басқармасының жетекшісі Ульви Йенал екі клубтың да 1.Лигке жіберілмейтінін жариялады — қала бірікпейінше кәсіби өкілі болмайтын еді. Ақыры İdmanocağı, İdmangücü, «Караденизгүчү» және «Мартыспор» 1967 жылы 2 тамызда бірігіп, Трабзонспор болып құрылды.

Клуб түсі туралы мәселе бес жиналыста шешілді. Алдымен алдыңғы клубтардың түстерін біріктіру ұсынылды, кейін дауыс беру ойы да қабылданбады. Ақырында Ульви Йенал әрбір клуб өз түстеріне қарама-қарсы бір түс таңдауды ұсынды: İdmanocağı жағы қою бордо, İdmangücü жағы ашық көк түсті ұсынып, Трабзонспордың ресми түстері бордо-көк болып қалды — олар Трабзон мен Қара теңіз өңірінің бейнесін білдіреді. Эмблемадағы «T» және «S» әріптері де клуб атауын көрсетеді. Клуб түстерінің бордо-көк болуының себебі туралы бірнеше нұсқа бар, солардың біріне сай 1967 жылы құрылған соң клубқа ағылшындық «Астон Вилла» ойын киімі жіберілген деп айтылады.

Алғашқы жылдары Трабзонспор екінші дивизионда ойнады: 1967–68 маусымында ақ топта 20 команда арасында алтыншы орын алды, келесі екі жылда төртінші, 1970–71 жылы сегізінші болды. 1971–72 маусымында жоғарғы лигаға екі ұпаймен ілінбей қалды, бір жылдан соң «Кайсериспормен» ұпайы тең болғанымен, доп айырмасы бойынша екінші орында қалды. 1973–74 маусымында қызыл топты «Сакарияспордан» алты ұпай алшақ жеңіп, екінші топтың жеңімпазы «Зонгулдакспорға» чемпиондық матчта 11 метрлік соққылар сериясында ұтылса да, ақыры жоғарғы лигаға көтерілді. Осы жылдары құрамға кейінгі чемпион командасының негізін құрған Неджми Перекли, Шенол Гюнеш, Джемиль Уста сынды ойыншылар келді; Перекли Трабзонспор сапында лиганың үздік бомбардирі атағын екі мәрте алды.

1973 жылы бас бапкерлікке бұрын İdmanocağı сапында ойнаған Ахмет Суат Озязыджы келді. Жоғарғы лигадағы алғашқы 1974–75 маусымында клуб 30 ұпаймен тоғызыншы орын алды, Түркия Кубогының финалында «Бешикташты» үйде 1:0 жеңгенімен, Стамбулда 0:2 ұтылып, тағдан құр қалды. 1975–76 маусымында Трабзон үйінде «Фенербахчені» 1:0 жеңгеннен кейін кестенің басына шығып, соңына дейін көшбасшылықты бермеді және 43 ұпаймен «Фенербахчеден» үш ұпай алшақ тұрып, тарихындағы алғашқы чемпиондықты жеңіп алды. 1975–76 маусымынан 1983–84 маусымға дейін клуб алты чемпиондық жеңіске жетті, соның ішінде 1978–79, 1979–80 және 1980–81 жылдардағы қатарынан үш титул бар; 1977–78 және 1981–82 маусымдарда бір ұпай, 1982–83 маусымда екі ұпай жетпей қалды. Алтыншы титулды 1983–84 жылы «Фенербахчеден» бес ұпай алшақ тұрып алды.

Алтын дәуірде клуб бірнеше рекорд орнатты. 1976–77 маусымында Неджми Перекли 18 гол салып, лиганың үздік бомбардирі атанған Трабзонспордың алғашқы ойыншысы болды. Қақпашы Шенол Гюнеш 1978 жылғы 17 қыркүйек пен 1979 жылғы 18 ақпан аралығында 1110 минут гол өткізбей, Түркия лигаларындағы ең ұзақ «таза» серияны орнатты — бұл көрсеткіш әлем футболы тарихында он бесінші орында. Еуропалық турнирлерде клуб алғаш рет 1976–77 маусымында ойнап, Еуропа кубогының екінші айналымының бірінші матчында сол кездегі Англия чемпионы «Ливерпульді» 1:0 жеңді, бірақ жауап ойында 0:3 ұтылып, жарыстан шықты. Осы кезеңде Трабзонспор үш рет Түркия Кубогын, алты рет Президент кубогын, үш рет Премьер-Министр кубогын және Кипр бейбітшілік кубогын иеленді; бұл жеңістердің екеуі Озкан Сюмер, төртеуі Ахмет Суат Озязыджы басшылығымен келді.

1984 жылдан 1994–95 маусымға дейін клуб үшінші мен жетінші орын аралығында мәреге жетті. 1992–93 маусымында Жорж Леекенс тұсында команда алғашқы он аптада көшбасшыдан он ұпай кейін қалып, алты апта жеңіссіз қалды — бұл тарихтағы ең ауыр кезеңдердің бірі саналды. Дәл осы тұста құрамға кейін ұлттық құраманың капитаны болған Юнал Караман мен Толунай Кафкас келіп, команда 1994–95 және 1995–96 маусымдарда екінші орынға шығып, чемпиондық жарысқа қайта қосылды. Бұл кезеңдегі негізгі жетістіктері — 1992 және 1995 жылдардағы Түркия Кубогы, 1995 жылғы Президент кубогы, 1985 және 1994 жылдардағы Премьер-Министр кубогы.

1993–94 маусымның соңында бас бапкерлікке клубтың бұрынғы капитаны Шенол Гюнеш тағайындалды. Құрамда клуб тарихындағы ең көп гол авторы (218 гол) және матч рекордшысы Хами Мандыралы, Огюн Темизканоглу ойнады, оларға Шота және Арчил Арвеладзе қосылды; Шота алғашқы жылы көп гол соғып, 1995–96 маусымда лиганың үздік бомбардирі болды. 1996 жылғы 5 мамырда Хюсейн Авни Акер стадионында Трабзонспор «Фенербахчеге» қарсы 1:0 алға шықса да, 2:1 есебімен ұтылып, чемпиондықтан айырылды; бұл жеңіліс клуб тарихындағы ауыр жарақат саналады, матчтан кейін Гиресунның Гёреле қаласында бір жанкүйер өз өмірін қиып, хат қалдырған. Маусым соңында клуб Премьер-Министр кубогын алды, бірақ келесі маусымда «Коджаэлиспорға» қарсы қонақтағы матчтан кейін жанкүйерлердің көлік апатынан қаза болуы да ауыр із қалдырды: жерлеу рәсімінде ойыншылар сынға ұшырады, капитан Огюн Темизканоглуға шабуыл жасалды. 2000 жылдардың басында Абдуллах Эрджан, Темизканоглу, Кафкас сынды ойыншылар қоштасып, орнына қымбат легионерлер келді, бірақ Руне Ланге, Кевин Кэмпбелл, Жан-Жак Миссе-Миссе үміт күткендей ойнамады, Ланге ісі тіпті ФИФА-ға дейін жетті.

2000 жылдардың басы клуб тарихындағы ең сәтсіз кезең болды: 2001–02 маусымында команда он төртінші орын алып, ең көп гол өткізіп, ең көп жеңіліске ұшыраған маусымын өткерді. Осыдан кейін президент Озкан Сюмер бас бапкерлікке Самет Айбабаны тағайындап, құрамды қайта құрды: клубтың нәтижелі берілген өткізбелері бойынша рекордшысы және ең ұзақ ойнаған легионері Ибрагим Яттара, Михаэль Петкович келді, Гёкдениз Карадениз, Фатих Текке сынды өз тәрбиеленушілері шықты. Осы негізде команда 2002–03 және 2003–04 жылдары Түркия Кубогын алып, 2003–04 және 2004–05 маусымдарда «Фенербахчеден» кейін екінші орынға шықты. 2004 жылы Стамбулда «Фенербахчеге» ұтылғаннан кейін жанкүйерлер төреші Джем Папиланың шешімдеріне наразылық білдіріп, Трабзонда 40 мың адам қатысқан акция өткізді; сын-қатерден соң Папила төрешілікті тастады. Нури Албайрак президенттігінде Марселиньо, Кики Мусампа сынды атақты легионерлер шақырылды, бірақ олар командаға сіңісе алмады. 2008 жылы президент болып Садри Шенер сайланғаннан кейін құрам жаңартылып, бас бапкер Эрсун Янал тұсында 25 ойыншы келді және команда 2008–09 маусымында соңғы апталарға дейін чемпиондық үшін күресіп, үшінші орын алды.

2009 жылдан командаға қайта келген Шенол Гюнеш тұсында клуб 2009–10 маусымында Түркия Суперкубогын және Түркия Кубогын жеңді. 2010–11 маусымында бірінші айналымды көшбасшы ретінде тәмамдап, 82 ұпай жинаса да, доп айырмасы бойынша титулды «Фенербахчеге» жіберді; 2011 жылғы 3 шілдеде басталған келісілген ойындар жөніндегі іс шыққаннан кейін Трабзонспор кубокты өзіне беруді талап етіп, мәселені CAS пен ФИФА-ға жеткізді. Осы кезде бірқатар негізгі ойыншысынан айырылған клуб 2011–12 маусымын үшінші орында аяқтады. 2012–13 маусымында президент болып Ибрахим Хаджыосманоглу сайланды, 19-апта «Элазыгспорға» 1:3 ұтылғаннан кейін Гюнеш қызметінен кетті, маусым соңына дейін команданы Толунай Кафкас басқарды; лигада тоғызыншы орын алған клуб Түркия Кубогының финалына шығып, «Фенербахчеге» 0:1 ұтылды. 2013–14 маусымында Флоран Малуда мен Жозе Босингва келіп, УЕФА Еуропа лигасының топтық кезеңінде «Лацио», «Аполлон», «Легияны» қалдырып, 14 ұпаймен жеңіліссіз бірінші орын алды, бірақ 1/16 финалда «Ювентуске» екі матчта да 0:2 ұтылды; лигада төртінші болды. 2014–15 маусымында Вахид Халилходжичтің орнына Эрсун Янал келіп, команда Еуропа лигасында 1/16 финалға жетті және «Наполиден» ұтылды, лигада бесінші орын алды.

2015–16 маусымында Шота Арвеладзе, кейін Хами Мандыралы басқарған команда қаржы қиындықтары мен ойыншыларға ақы төлеу дауларының ортасында 40 ұпаймен он екінші орында қалды және 33-аптада «Анталияспорға» 0:7 ұтылып, лига тарихындағы ең ауыр жеңілісін көрді. 2016–17 маусымда президент Мухаррем Уста тұсында клуб 50 жылдығы алдында қайта құрылымдауға кірісті, УЕФА шектеулеріне байланысты арзан трансферлерге ден қойды; жаңа Шенол Гюнеш стадионына көшкеннен кейін ойыны түзеліп, бесінші орынға шықты. 2018–19 маусымда президент болып Ахмет Агаоглу сайланып, клуб қарызын қайта құрылымдады, бас бапкерлікке 1990 жылдардағы клуб аңызы Юнал Караман келді; трансфер тыйымына қарамастан команда төртінші орын алды.

2019–20 маусымында қарызды қайта құрылымдау және сәтті трансферлердің арқасында клуб чемпиондықтың басты үміткерлерінің біріне айналып, COVID-19 пандемиясына байланысты үзіліске сегіз апта қалғанда көшбасшы болып кірді. Алайда маусым қайта басталар алдында УЕФА клубты қаржылық әділ ойын талаптарын бұзғаны үшін еуропалық жарыстарға жібермеу туралы шешім шығарды, үзілістен кейін ойыны құлдырап, 2020 жылғы 19 шілдеде 36 жылдағы ең жақын чемпиондық мүмкіндігінен айырылды — титулды «Истанбул Башакшехир» алды. Дегенмен Түркия Кубогының финалында «Аланияспорды» жеңіп, он жылда алғаш рет, тарихында тоғызыншы рет бұл тағды иеленді. 2020–21 маусымның сегізінші аптасынан кейін Эдди Ньютонның орнына Абдуллах Авджы келіп, команда төртінші орынға көтерілді; 2021 жылғы 27 қаңтарда өткен Түркия Суперкубогында «Истанбул Башакшехирді» ұтып, бұл тағды тарихында тоғызыншы рет алды.

2022 жылғы 30 сәуірде Трабзонспор Шенол Гюнеш спорт кешенінде «Анталияспормен» 2:2 тең ойнап, үш турға дейін жеткізбей 2021–22 Сюпер Лиг чемпионы атанды — бұл 38 жылдан кейінгі алғашқы титул болатын. Абдуллах Авджы басшылығындағы команда маусым бойы тұрақты ойнап, Анастасиос Бакасетас пен Энтони Нвакаеме көзге түсті. Титул 1984 жылдан бері барлық чемпиондықты бөліскен «Бешикташ», «Фенербахче» және «Галатасарайдың» үстемдігін бұзды; Трабзон көшелеріне шыққан жанкүйерлер, Стамбул мен Анкарадағы және шетелдегі мерекелік шерулерге, БАҚ хабарламаларына сай, жүздеген мың адам қатысты.

2022–23 маусымды клуб Стамбулда «Сивасспорды» 4:0 жеңіп, Түркия Суперкубогын алумен бастады. УЕФА Чемпиондар лигасына оралуы плей-офф кезеңінде «Копенгагенге» жалпы есеппен 1:2 ұтылумен бітіп, команда Еуропа лигасының топтық кезеңіне түсті, H топта «Монако» мен «Ференцварроштан» кейін үшінші болып, Конференция лигасында «Базельге» 1:2 ұтылып қоштасты. Ішкі жарыстағы сәтсіз нәтижелерден кейін 2023 жылғы наурызда Авджы қызметінен кетті, келесі айда хорват Ненад Белица келді, клуб лигада алтыншы орын алды. 2023 жылғы қазанда Белица кетіп, Авджы қайта басқарды: 2023–24 маусымда команда үшінші орын алып, Түркия Кубогының финалында Ататүрік олимпиада стадионында «Бешикташқа» 2:3 ұтылды. 2024–25 маусымда Еуропа лигасының іріктеу плей-офында «Рапидтен» шығып қалғаннан кейін Авджы өзара келісіммен қызметін тоқтатты, команданы Шенол Гюнеш қабылдады; клуб Түркия Кубогының финалында 2025 жылғы 23 мамырда Газиантеп стадионында «Галатасарайға» 0:3 ұтылып, лигада 51 ұпаймен жетінші орында тұрақтады.

Трабзонспордың мәртебелі тізімінде жеті Сюпер Лиг чемпиондығы (1975–76, 1976–77, 1978–79, 1979–80, 1980–81, 1983–84, 2021–22) және тоғыз күміс медаль, 1973–74 жылғы 1.Лиг чемпиондығы, Түркия Кубогы (1976–77, 1977–78, 1983–84, 1991–92, 1994–95, 2002–03, 2003–04, 2009–10, 2019–20), он Түркия Суперкубогы (1976, 1977, 1978, 1979, 1980, 1983, 1995, 2010, 2020, 2022) және бес Премьер-Министр кубогы (1976, 1978, 1985, 1994, 1996) бар. Еуропалық жарыстардағы үздік көрсеткіші — 2011–12 маусымында Чемпиондар лигасының топтық кезеңіне шығуы.

2016 жылғы желтоқсаннан бастап клуб үй матчтарын Трабзондағы Шенол Гюнеш спорт кешенінде өткізеді (демеушілік атауы — «Папара Парк»), сыйымдылығы — 40 980 орын. Стадион клуб тарихындағы қақпашы және бапкер Шенол Гюнештің атымен аталған, халықаралық талаптарға сай заманауи жабдықталған, баспасөз аймақтарында интерактивті медиажүйелер орнатылған, маңызды ұлттық және халықаралық матчтар қабылдайды; аренаны қала орталығымен трамвай желісі арқылы жалғау жоспарлануда. Жаңа стадиондағы алғашқы ресми матчта 2017 жылғы 29 қаңтарда Трабзонспор «Газиантепспорды» 4:0 жеңді, аренадағы алғашқы голды Фабиан Кастильо соқты; алғашқы жеңілісін 2017 жылғы 8 сәуірде «Бешикташтан» 3:4 есебімен көрді. Бұған дейін команда 1951 жылы салынған, 24 169 орындық Хюсейн Авни Акер стадионында ойнаған; 1980–1990 жылдары бірнеше рет жаңартылған арена 2017 жылғы қаңтарға дейін клубтың үйі болды және жабылғанына қарамастан клуб тарихының символы саналады.

Трабзонспор — Түркияда Стамбулдан тыс өңірлердің ең көп жанкүйері бар клубтарының бірі. Жанкүйерлер «Bize her yer Trabzon» («Бізге қай жер де Трабзон») ұранымен танылған, ұйымдасқан топтар үй матчтарында ауқымды хореография мен бірлескен әнұрандар дайындайды. Клубтың басты бақталасы — «Фенербахче»: қарсыласу 1974 жылғы Түркия Кубогынан басталып, 1995–96 маусымда, кейін 2010–11 маусымдағы чемпиондық күресінде шарықтады; келісілген ойындар ісінен кейін «Фенербахчеге» еуропалық тыйым салынып, Трабзонспор Чемпиондар лигасында алғаш рет ойнауға мүмкіндік алды. «Галатасарай» және «Бешикташпен» қарсыласулар 1974 жылдан бастап, аймақтық дерби ретінде «Самсунспор» және «Чайкур Ризеспормен» (Шығыс Қара теңіз дербиі) кездесулер аталады.

Клуб жүйесі жас ойыншыларды дайындауға да бағытталған: академия мен жастар командаларынан Хами Мандыралы, Гёкдениз Карадениз, 2004–05 маусымда Сюпер Лигтің үздік бомбардирі болған Фатих Текке шықты; 1461 Трабзон клубы серіктес «пилот» команда ретінде жұмыс істейді (бұрынғы атаулары — «Дегирмендереспор», кейін «Трабзон Караденизспор», 1461 Трабзон атауын 2010–11 жылдан алды). 2024–25 маусымда клубтың 19 жасқа дейінгі командасы УЕФА Жастар лигасының финалына шығып, бұған қол жеткізген алғашқы түрік клубы болды: ширек финалда «Папара Паркта» турнир рекорды — 40 368 көрермен алдында «Интерді» 1:0, жартылай финалда Ньондағы «Коловрей» стадионында «Зальцбургті» 2:1 жеңіп, финалда «Барселонаға» 1:4 ұтылды. Әйелдер футбол бөлімі 2007 жылы құрылып, сол жылы жоғарғы дивизионға шықты, 2008–09 жылы Түркия әйелдер бірінші лигасын жеңіп, келесі маусымда УЕФА әйелдер Чемпиондар лигасының іріктеу кезеңінде ойнаған алғашқы түрік клубы болды.

Трабзонспор — көп салалы клуб: әр кезде футболдан басқа баскетбол, волейбол, гандбол, жеңіл атлетика, ату, дзюдо, үстел теннисі және бокс бөлімдері жұмыс істеген. Ерлер баскетбол командасы 2015 жылы FIBA ЕуроЧеллендж турнирінің «Финалдық төрттігін» өз алаңында қабылдап, Хайри Гюр аренасындағы финалда француз «Нантерге» 63:64 ұтылып, күміс жүлдегер атанды; негізгі команда 2018 жылғы қазанда қаржы қиындықтарына байланысты Баскетбол Суперлигасынан шығып қалды.