Түркия тарихы

Алғашқы ойын 1923 жылғы 26 қазанда Стамбұлдағы Таксим стадионында Румынияға қарсы өтіп, 2:2 есебімен аяқталды; екі голды да түрік футболының тұңғыш жұлдызы саналатын Зеки Рыза Спорел соқты. Ресми деңгейдегі бірінші кездесуін құрама 1924 жылғы Олимпиада ойындарында өткізіп, Чехословакиядан 2:5 жеңілді, екі голды Бекир Рефет соқты. Жалпы Түркия жазғы Олимпиадаларға алты рет (1924, 1928, 1936, 1948, 1952 және 1960) қатысып, 1948 және 1952 жылдары ширек финалға шықты.

1950 жылғы әлем чемпионатына Сирияны 7:0 ұтып жолдама алғанымен, қаржылық мәселелерге байланысты турнирден бас тартуға мәжбүр болды. 1954 жылғы әлем чемпионатына Испаниямен өткен плей-офф арқылы іліккен: алдымен 1:4 жеңіліп, бірнеше күннен кейін 1:0 ұтқаннан соң қайта ойын тағайындалды, ол 2:2 аяқталып, жолдама тиын лақтыру арқылы шешілді. Финалдық бөлімде Түркия Мажарстан мен Батыс Германиямен бір топқа түсті, бірақ турнир форматына байланысты мажарлармен ойнамады; германдықтардан 1:4 жеңілген соң Оңтүстік Кореяны 7:0 ұтты, ал Батыс Германияға қарсы қосымша ойында 2:7 есебімен ұтылды. 1956 жылы Стамбұлда өткен жолдастық кездесуде дәуірдің ең күшті командаларының бірі саналған Мажарстанды 3:1 жеңді. Ол кезеңнің шабуылшысы Лефтер Күчүкандоньядис түрік футболының тарихындағы ең мықты ойыншылардың бірі саналады.

1960 жылдары ұлттық чемпионаттың пайда болуы мен клубтардың еуропалық жарыстардағы табысына қарамастан, құрама нәтижесіз кезеңге кірді: 1954 жылғы құрамның көпшілігі ойынды тәрк етті, жаңа буын ірі турнирге жолдама ала алмады. 1970 жылдары УЕФА-ның 1972 және 1976 жылғы Еуропа чемпионаттарына іліну үшін бір-бір ұпай жетпей қалды. Команданың тарихындағы ең ауыр жеңілістер де осы кезеңдерге тиесілі: 1968 жылы Польшадан 0:8, 1984 жылы Стамбұлда және 1987 жылы Лондонда Англиядан 0:8. Ал 1990 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Түркия жолдамадан тек соңғы матчта айырылып, бұл түрік футболы үшін бетбұрыс болды. Осы кезеңнің көрнекті ойыншылары – Рыдван Дилмен, Оғуз Четин, Рыза Чалымбай, Феййаз Учар және Еуропаның «Алтын бәтеңкесін» алған Танжу Чолак.

1990 жылы құрамаға Зепп Пионтек бас бапкер болып, тұсында ұзақ жылдар негізгі тірек болған жаңа буын – Бүлент Коркмаз, Алпай Өзалан, Серген Ялчын, Рүшту Речбер, Хакан Шүкүр – дебют жасады. 1993 жылы оның орнын басқан Фатих Терим командасын 1996 жылғы Еуропа чемпионатына жеткізді: іріктеуде Швейцария мен Швеция 2:1 есебімен ұтылып, Түркия 1954 жылдан бергі алғашқы ірі турнирге шықты. Дегенмен финалдық бөлімде үш ойынның барлығынан гол соға алмай жеңіліп, тек әділ ойын сыйлығымен (Өзаланға берілді) қайтты.

2000 жылғы Еуропа чемпионатына Ирландия Республикасына қарсы плей-офф арқылы іліккен команда Италиядан 1:2 жеңіліп, Швециямен 0:0 ойнап, үй иесі Бельгияны 2:0 ұтты – Еуропа чемпионаттары тарихында үй иесі алғаш рет топтық кезеңде шеттетілді. Ширек финалда Португалияға 0:2 есебімен ұтылды, Ариф Ердем 11 метрлік добын соға алмады.

Ең үлкен табысы – 2002 жылғы әлем чемпионаты. Іріктеуде топта екінші болып, плей-оффта Австрияны екі матчтың жиынтығымен 6:0 ұтты. Финалдық бөлімде Бразилиядан 1:2 жеңіліп, Коста-Рикамен 1:1 ойнап, Қытайды 3:0 ұтып топтан шықты; 1/8 финалда үй иесі Жапонияны 1:0, ширек финалда Сенегалды «алтын гол» арқылы 1:0 жеңді. Жартыфиналда Бразилиядан 0:1 ұтылған соң үшінші орын үшін матчта Оңтүстік Кореяны 3:2 ұтып, қола жүлде алды. Сол ойында Хакан Шүкүр әлем чемпионаттары тарихындағы ең жылдам голды – 10,8 секундта – соқты. Құраманы Стамбұлда ту ұстаған он мыңдаған жанкүйер қарсы алып, Таксим алаңында жаппай мереке өтті. Рүшту Речбер, Алпай Өзалан және Хасан Шаш турнирдің символикалық құрамасына кірді, Речбер 2002 жылғы УЕФА жыл құрамасының үздік қақпашысы, Шенол Гүнеш үздік бапкер атанды. Сол жылы құрама «Мемлекеттік ерен еңбек медалімен» марапатталды – медальдар барлық ойыншыға, бапкерлер мен қызметкерлерге табысталды.

2003 жылы Түркия ФИФА Конфедерациялар кубогінде үшінші орын алды: топта АҚШ-ты 2:1 ұтып, Камерунға 0:1 жеңіліп, Бразилиямен 2:2 ойнады және бразилиялықтарды турнирден шеттетті; жартыфиналда Францияға 2:3 ұтылып, үшінші орын үшін матчта Колумбияны 2:1 жеңді. Үш гол мен бір голдық берілім жазған Тунжай турнирдің «Күміс бәтеңкесі» мен «Күміс добын» иеленді. Осыдан кейін команда 2004 жылғы Еуропа чемпионатына плей-оффта Латвиядан, 2006 жылғы әлем чемпионатына Швейцариядан сырттағы гол көрсеткішімен ұтылып ілінбей қалды.

2008 жылғы Еуропа чемпионатына іріктеуде Грекиядан кейінгі екінші орынмен шыққан Түркия топта Португалиядан 0:2 жеңілгенімен, Швейцарияны 2:1, Чехияны 3:2 ұтып (екі жеңіс те соңғы минуттардағы голдармен) плей-оффқа өтті және екінші рет турнир иесін топтық кезеңде шеттетті. Хорватиямен ширек финал 90 минутта голсыз аяқталды, қосымша уақыттың соңғы минутында хорваттар алға шықса, Семих Шентүрк есепті теңестірді; 11 метрліктер сериясында Түркия 3:1 ұтты. Жарақаттар мен жазалар себебінен даланың 14 ойыншысымен ғана шыққан команда жартыфиналда Германияға 2:3 есебімен, Филипп Лам соққан соңғы минуттағы голмен ұтылып, турнирді үшінші орынмен түйіндеді.

Келесі онжылдықта команда 2010 жылғы әлем чемпионатына ілінбеді (осыдан кейін Фатих Терим қызметінен кетті), 2012 жылғы Еуропа чемпионатының плей-оффында Хорватиядан жиынтық есеппен 0:3 ұтылды, 2014 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде төртінші болды – Абдуллах Авджы жұмыстан босатылып, Терим үшінші мәрте құрама басына келді. 2012 жылғы 14 қарашада Стамбұлдағы «Түрк Телеком Арена» алаңында Данияға қарсы жолдастық матчпен (1:1) құраманың 500-ші ойыны аталып өтті. 2016 жылғы Еуропа чемпионатына Селчук Инанның Исландияға қарсы 89-минутта тепкен еркін добының арқасында сегіз жылдан кейін ең үздік үшінші орын иесі ретінде іліккен команда финалдық бөлімде Хорватия мен Испаниядан жеңіліп, Чехияны 2:0 ұтты, бірақ 1/8 финалға шыға алмады. 2018 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Терим дала сыртындағы оқиғадан кейін кетіп, командаға Румынияның бұрынғы бапкері 72 жастағы Мирча Луческу келді; Хорватияны 1:0 ұтқанымен, өз алаңында Исландиядан 0:3 жеңіліп, топта төртінші болды.

Шенол Гүнештің қайта келуімен команда жасарып, Бурак Йылмаз, Эмре Белөзоғлу сынды тәжірибелі ойыншыларға жас талаптар қосылды: 2020 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеуінде Конияда әлем чемпионы Францияны 2:0 ұтып, «Стад де Франста» 1:1 ойнады және топта француздардан кейінгі екінші орынмен жолдама алды. Пандемия себебінен 2021 жылға ауысқан турнирде Түркия ашылу матчында Италиядан 0:3 жеңілді, одан кейін Швейцария мен Уэльске ұтылып, үш ойында да сәтсіздікке ұшырады. 2022 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Нидерландыдан кейінгі екінші орынға ие болып, плей-оффта Португалиядан 1:3 ұтылды; сол ойында 11 метрлікті соға алмаған Бурак Йылмаз құрамадағы мансабын тәмамдады.

2024 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеуінде Түркия тарихында тұңғыш рет топты бірінші орынмен түйіндеді, оның ішінде Хорватияны сырт алаңда 1:0 ұтты. Финалдық бөлімде F тобында екінші болып, ширек финалда Австрияны 2:1 жеңді, содан соң Нидерландыға 1:2 ұтылып, турнирді бесінші орынмен аяқтады. 2025 жылғы наурызда УЕФА Ұлттар лигасының жоғарылау плей-оффында Мажарстанды жиынтық есеппен 6:1 (3:1 және 3:0) ұтып, тарихында бірінші рет А дивизионына көтерілді және 18 жылдан кейін мажарларды алғаш жеңді.

2026 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Түркия Еуропа чемпионы Испаниямен, Грузия және Болгариямен бір топқа түсті. Болгария мен Грузияны екі матчта да ұтып, соңғы ойында Испания алаңында 2:2 ойнағанымен, қыркүйекте өз алаңында испандықтардан 0:6 жеңілгені әсер етіп, гол айырмасымен екінші орында қалды және қатарынан екінші рет плей-оффқа шықты. 2026 жылғы 26 наурызда Стамбұлда Румынияны Ферди Кадыоғлудың голымен 1:0, 31 наурызда Приштинада Косовоны Керем Актүркоғлудың голымен 1:0 ұтып, Винченцо Монтелланың басшылығымен 24 жылдан кейін әлем чемпионатына жолдама алды.

2026 жылғы әлем чемпионатында D тобында АҚШ, Австралия және Парагвайға қарсы ойнаған Түркия үлкен күтілімге қарамастан топтық кезеңде шеттетілді: Австралиядан 0:2, он ойыншымен қалған Парагвайдан 0:1 жеңілді, алғашқы екі ойында 62 соққы жасап, бірде-бір гол соға алмады. Соңғы матчта топ жеңімпазы, үй иесі АҚШ-ты 3:2 ұтқанымен, үш ұпаймен топ соңында қалды. Сол ойында 21 жастағы Арда Гүлер (2026 жылғы жағдай бойынша «Реал Мадрид» ойыншысы) құраманың әлем чемпионаттарындағы ең жас автор голшысы атанды. 2023 жылғы қазанда Түркия Италиямен бірге 2032 жылғы Еуропа чемпионатының қосалқы иесі болып тағайындалды және турнирге автоматты жолдама алды.

Құрама үшін ең көп ойын өткізген футболшы – Рүшту Речбер (120 матч), ең көп гол соққан – Хакан Шүкүр (51 гол). Ең ірі жеңістері 7:0 есебімен жазылған: 1949 жылы Анкарада Сирияға, 1954 жылы Женевада Оңтүстік Кореяға және 1996 жылы Стамбұлда Сан-Мариноға қарсы. ФИФА рейтингіндегі ең үздік көрсеткіші – 5-орын (2004 жылғы маусым), ең төмені – 67-орын (1993 жылғы қазан).

1983 жылдан 2002 жылға дейін форманы Adidas дайындады: үй ойындарында қызыл, сырт ойындарында ақ. 2003 жылдан жеткізуші – Nike. 2020 жылы негізгі түс ақ, қосалқы түс қызыл болып өзгертілді, 2026 жылы қызыл қайтадан негізгі, ақ қосалқы форма түсіне айналды.

Құраманың ең белгілі қарсыластары – Хорватия мен Грекия. Хорватиямен тоғыз рет ойнаған: алғашқы кездесу 1996 жылғы Еуропа чемпионатының ашылу матчында өтіп, екі ел де осы ойында дебют жасады, хорваттар 1:0 ұтты. Грекиямен 14 матчта Түркия сегіз рет жеңіп, үш рет тең ойнап, үш рет ұтылған. Екі ел арасындағы шиеленіс, Кипр мәселесі және түрік пен грек клубтарының ойындарындағы оқиғалар себебінен бұл қарсыласу халықаралық футболдағы ең өткір қарсыласулардың бірі саналады.

Мәртебелі жетістіктері: әлем чемпионатының қола жүлдегері (2002), ФИФА Конфедерациялар кубогінде үшінші орын (2003), Еуропа чемпионатының жартыфиналшысы (2008). Аймақтық деңгейде Балқан кубогінің (1931) және Жерорта теңізі кубогінің (1949) күміс жүлдегері, Ислам ойындарының күміс медаль иесі (1980), ЭКО кубогінің үш дүркін жеңімпазы (1967, 1969, 1974) және екі дүркін күміс жүлдегері (1965, 1970).