Вележ тарихы

Клуб 1922 жылғы 26 маусымда Мостардың Северни логор шетаймағында РШД (Жұмысшы спорт қоғамы) префиксімен құрылды. Бастама Мостардың құрметті азаматы, революционер Гойко Вуковичтен шықты: мақсат қала жұмысшылары мен футбол жанкүйерлерін біріктіру әрі еңбек және әлеуметтік құқықтар үшін күреске тірек болу еді. Жоқшылыққа байланысты алғашқы форма қара-ақ түсті болды, ал қызыл жейделерді басқарма мүшесі Васо Пуцарич Загребтен әкелген соң ғана киді. Зрински клубымен алғашқы дерби Зрински ойыншылары Вележ футболшыларынан формадағы қызыл жұлдызды алып тастауды талап еткенде, ал Вележ бас тартқанда күшін жойды. Соғысқа дейінгі қалалық турнирде клуб 1929 және 1930 жылдары жеңіске жетті, мүшелерінің саны 3500-ге жетті. 1940 жылғы 1 қыркүйекте Подгорицадан келген Црна Гора командасымен өткен жолдастық кездесуден кейін көрермендер мен ойыншылар Мостар көшелерінде үкіметке қарсы наразылық бастады, полиция оқ жаудырды, ал екі күннен соң клубқа тыйым салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Вележ мүшелерінің көбі партизандар қатарына қосылды, клубтың 77 футболшысы қаза тапты. Тоғыз ойыншы Халық Батыры орденімен марапатталды, оның сегізі — қайтыс болғаннан кейін; тірі қалған жалғыз иегер бұрынғы капитан Мехмед Трбоня болды.

Соғыстан кейін жаңа социалистік билік Хорватияның тәуелсіз мемлекеті ұйымдастырған турнирлерге қатысқан клубтарға, оның ішінде Зринскиге тыйым салды, Вардар мен ЈСК тарап кетті, сөйтіп Вележ Мостардағы жалғыз белсенді футбол клубына айналды. 1947–1956 жылдары жастардың еңбек акциялары арқылы Биели Бриег шетаймағында заманауи стадион салынды; онда алғашқы ойын 1958 жылғы 7 қыркүйекте өтіп, Вележ Железничарды 2:1 жеңді. Клуб 1952/53 маусымында тұңғыш рет жоғары дивизионға көтерілді, бірақ ұпай жоғалтты; екі маусымнан кейін қайта көтеріліп, 1955/56 жылы 14 команда арасында жетінші орын алды және Югославия біріншілігі өмір сүрген кезеңде енді ешқашан түсіп қалмады. Сол жылдардың беделді ойыншысы Мухамед Муйич 400-ден астам кездесу өткізіп, 1955/56 маусымының үздік бомбардирлерінің бірі атанды және 1956 жылы Венгрияға қарсы ойында Югославия құрамасына шақырылған клубтың тұңғыш футболшысы болды; құрама сапында 32 ойында 17 гол соғып, 1956 жылғы Мельбурн Олимпиадасы мен 1962 жылғы Чилидегі әлем чемпионатына қатысты, алайда кеңес ойыншысы Эдуард Дубинскиге қарсы ауыр ойын тәсілінен кейін ұлттық құрамадағы жолы тоқтады. 1957/58 маусымында Вележ Радничкиді, РНК Сплитті және Хайдукты ұтып, Югославия Кубогының финалына жеткен тұңғыш босниялық команда атанды, бірақ 30 мың көрермен алдында ЈНА стадионында 0:4 есебімен ұтылды.

1968 жылы клуб сапында 500-ден астам ойын өткізген Сулейман Сула Ребац бас бапкер болып тағайындалды және команда тұрақты орташа деңгейден еуропалық биіктерге көтерілді. Ол жастар құрамын белсенді пайдаланды: академиядан шыққан қақпашы Энвер Марич, шабуылшы Душан Баевич және жартылай қорғаушы Франьо Владич неміс автокөлік өндірушісінің атымен БМВ аталған әйгілі үштікті құрады. 1969/70 маусымында клуб үшінші орынға шықты, Баевич 20 голмен үздік бомбардир атанды; ол кейін құрама сапында 37 ойында 29 гол соғып, 1974 жылғы әлем чемпионатында Заирға қарсы 9:0 аяқталған кездесуде хет-трик жасады. 1972/73 маусымында Вележ екінші орын алып, тарихында тұңғыш рет еурокубокқа жолдама алды. 1973/74 маусымында команда Хайдукпен соңғы турға дейін таласып, тек гол айырмашылығымен чемпиондықтан қағылды. 1974/75 маусымдағы УЕФА Кубогында Вележ Мәскеудің Спартагы мен Венаның Рапидін жеңіп, үшінші айналымда Дерби Каунтимен кездесті: қонақтағы ойында 1:3 ұтылғанмен, Биели Бриегте 4:3 есебінде алда келе жатып, Кевин Хектордың голынан кейін 85-минутта Баевич пенальтиден дәл соғып, жиынтық есепте 5:4 болып ширек финалға өтті. Онда Твентеден жиынтық есепте 1:2 ұтылды — бұл клубтың еуропалық турнирлердегі ең жоғары нәтижесі. Ребац осыдан соң отставкаға кетті, Марич 1976 жылы Шальке 04-ке, Баевич 1977 жылы АЕК-ке, Владич 1979 жылы солардың соңынан аттанды. 1975/76 маусымда клуб Митропа Кубогының финалистi болды.

БМВ үштігі кеткен соң командада Джемал Хаджиабдич, оның інісі Мили, Марко Чолич, Владимир Пецель, Ядранко Топич, Блаж Слишкович қатарлы ойыншылар алға шықты, бірақ ең маңыздысы Вахид Халилходжич болды: ол 376 матчта 253 гол соғып, клуб тарихындағы ең үздік футболшылардың бірі саналды. 1976 жылы оны Партизан, Динамо Загреб және Црвена Звезда сатып алғысы келсе де, ол Вележте қалды. 1980 жылы командаға Плава чигра лақабымен танымал Милош Милутинович келді және 1980/81 маусымында клуб тұңғыш ірі трофейін жеңіп алды: кубок финалында Железничарды 3:2 ұтты, жеңіс голын 80-минутта Драган Окука бас тәсілімен соқты. Финалдан кейін Халилходжич француздың Нант клубына аттанды. Сол маусымда Вележ Балқан Кубогын да жеңіп алды, жиынтық есепте Пловдивтің Тракиясын 12:7 ұтты. 1981/82 Кубоктар иегерлері кубогында клуб Женес Эшті 7:2 ұтқанымен, Лейпциг Локомотивінен 11 метрлік айыппұл соққылары сериясында жеңілді.

1984 жылы командаға бас бапкер ретінде Душан Баевич оралды. Қақпашы Вукашин Петранович, қорғаушылар Ненад Биедич пен Владимир Матиевич, жартылай қорғаушы Владимир Скочаич, шабуылшылар Предраг Юрич, Сеад Кайтаз және Семир Туцеден құралған жаңа алтын буынның арқасында клуб 1985/86 маусымында үшінші орын алды. Сол маусымда Вележ ширек финалда Партизанды пенальтиде 5:3 ұтып, финалда Мирослав Чиро Блажевич бапкерлік еткен Динамо Загребті 3:1 жеңіп, екінші кубогын иеленді (голдарды Биедич екі рет және 87-минутта Юрич соқты). Келесі маусымда соңғы турдағы ойындарға қатысты келісім күдігінен кейін клуб алты ұпайдан айырылса да, сот айыптауларды жоққа шығарып, айыппұл күшін жойды және Вележ екінші орынды иеленді — бұл оның жоғары дивизиондағы соңғы күміс жүлдесі. 1987/88 УЕФА Кубогында клуб Сионды жеңіп, Боруссия Дортмундпен кездесті: қонақтағы 0:2-ден кейін үйдегі 2:1 жеңіс жеткіліксіз болды, ал сол кезеңде есте қалған нәтижелердің бірі — Црвена Звездадан алынған 5:0 жеңіс. 1988/89 маусымда еуропалық турнирлердегі соңғы жорығында АПОЕЛ мен Беленсешті ұтып, үшінші айналымда Харт оф Мидлотианнан ұтылды; осымен 15 жыл ішіндегі алты еуропалық маусым аяқталды. Сол маусымда команда Партизанға 1:6 ұтылып, кубок финалында соңғы рет ойнады. 1989 жылы клубтың жастар құрамы Югославияның жасөспірімдер кубогын жеңіп алды (Вардарды 4:1), құрамында Франьо Джидич, Славен Муса және Сергей Барбарез ойнады.

1970 жылдардың соңынан бастап соғысқа дейін Вележ УЕФА клубтық рейтингінде тұрақты түрде тіркелді. 1989 жылы ол 43-орынға көтерілді — бұл Босния және Герцеговина клубтарының ішіндегі ең жоғары көрсеткіш. Клубтық еуропалық турнирлердегі рекордтар: ең көп ойын саны — 14 матчтан Вукашин Петранович, Мили Хаджиабдич және Владимир Гудель, ал ең көп гол — Семир Туцеде (10).

1992 жылғы 15 наурызда Вележ Биели Бриег стадионында соңғы ойынын өткізіп, Земунды 2:0 ұтты. Көп ұзамай Мостарды қоршау басталды. Босния тәуелсіздік алғаннан кейін Зрински 1992 жылы қайта құрылды, ал Мостардың Оңтүстік-Батыс муниципалитеті Биели Бриег стадионын соған берді, сөйтіп Вележ тарихи аренасынан айырылды. Команда 1994 жылға дейін ойнамады, кейін соғыс кезіндегі жарыстарға қатысты, ал 1995 жылдан бастап қала шетіндегі Врапчичи алаңына қоныс аударып, онда алғашқы ресми матчын 1995 жылғы 25 қарашада өткізді. Соғыстан кейінгі алғашқы маусымдар ауыр болды; 1998/99 жылы клуб плей-оффқа шыққанымен, Биели Бриегте ойнауға рұқсат берілмеген соң, басқа командалармен бірге жарысты бойкоттады. Босния және Герцеговина Премьер-лигасының алғашқы маусымында Вележ бесінші орын алды, 2002/03 маусымында 1952 жылдан бергі тұңғыш рет төменгі дивизионға түсіп қалды және тек 2005/06 маусымында екінші орындағы Рудардан 14 ұпай алда болып қайта көтерілді.

Кейінгі маусымдарда клуб орташа деңгейде ойнады: 2011/12 жылғы кубокта Зринскиді екі матчта да ұтып, 1998 жылдан бергі алғашқы жартылай финалға шықты, бірақ Широки Бриегтен ұтылды, ал 2013/14 маусымында бесінші орын алып, еуропалық жолдамадан үш ұпай кейін қалды. 2015 жылдың маусымында клубты Нермин Никшич басқарған меншік иелері сатып алғаннан кейін жағдай тез нашарлады: жалақы төленбеді, бапкерлер жиі ауысты, ал 2015/16 маусымын команда 30 ойында небәрі тоғыз ұпай жинап, соңғы орында аяқтады. Басқарма ауысқаннан кейін де қиындық жалғасты: 2016/17 маусымының сегіз турында бірде-бір жеңіс болмай, клуб 16 команда ішінде 15-орында келе жатты; Авдо Калайджичты алмастырған Ибрахим Рахимичпен бірге команда соңғы турда аман қалды.

2017/18 маусымда Элмир Кудузович, Хамза Мешанович, Минел Дольянчич сияқты жаңа ойыншылардың арқасында клуб үшінші орын алды, ал 2018/19 маусымында Эдо Вехабович, Обрен Цвиянович және Нусмир Фаич қосылған соң шабуылға негізделген ойын нәтиже берді: команда бірінші айналымда 15 ойында жеңіліс таппай, ең жақын бәсекелесі Олимпиктен жеті ұпай алда болып чемпион атанды. Ол маусым бірнеше рекорд әкелді: 76 ұпай, Фаичтің бір маусымдағы 28 голы және Игман Конич қарсы аяқтаушы матчтағы 7000 көрермен — жаңа стадиондағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Жоғары дивизионға оралу қиын басталды, Рахимич отставкаға кетіп, орнына Феджа Дудич келді; 2020/21 маусымында клуб үшінші орын алып, еуропалық турнирлерге оралды. УЕФА Конференция лигасының алғашқы іріктеу айналымдарында Вележ солтүстікирландиялық Колрейн мен Афина АЕК-ін ұтып, үшінші айналымда швед Эльфсборгынан ұтылды. 2021/22 маусымында клуб тарихындағы тұңғыш Босния және Герцеговина Кубогын жеңіп алды — финалда Сараевомен негізгі уақыт 0:0 аяқталып, пенальти сериясында жеңіске жетті. Дудич кеткен соң 2022 жылғы 11 маусымда бас бапкер болып Амар Осим тағайындалды. Кубок финалында команда 2022/23 және 2025/26 маусымдарында да ойнады.

Қазіргі аренасы 1995 жылдан бері Врапчичи аталып келді; 2012 жылғы 12 қазанда Мостар қалалық кеңесі клубқа бүкіл стадион кешенін 40 жылға тегін пайдалануға берді, бұл гибрид алаң мен оңтүстік трибунаны кеңейту сияқты жобаларды жүзеге асыруға және УЕФА талаптарына сай келуге мүмкіндік жасады. 2017 жылы арена клубтың лақап атының құрметіне Рођени стадионы деп өзгертілді; сыйымдылығы — 7000 көрермен, ал тарихи Биели Бриегтің сыйымдылығы 9000 болатын. 2021 жылы клуб Mozzart BH Play компаниясымен бес жылдық келісімге қол қойды, 2023 жылдан бері форма демеушісі — мостарлық AgroHerc Organic, ал 2024 жылғы 8 шілдеде Вележ неміс Puma компаниясымен серіктестік шартын жасады.

Клубтың басты бәсекелесі — қаладағы екінші команда ХШК Зрински Мостар, ал олардың кездесуі Мостар дербиі деп аталады. Алғашқы матчтар 1920 жылдары өтті, бірақ 1945–1992 жылдары Зринскиге тыйым салынғандықтан қарсыластық үзілді. Соғыстан кейін Зрински қаланың батыс, хорваттық бөлігінің, ал Вележ шығыс, босняктық бөлігінің символына айналды, бұл дербиге этникалық реңк қосты. Қайта құрылған Зринскимен алғашқы жолдастық ойын 2000 жылғы 1 наурызда Сараевода өтіп, 2:2 аяқталды, ал алғашқы ресми матч 2000 жылғы 18 тамызда Биели Бриегте болып, Зрински 2:0 ұтты. Тарихы бойы Вележ көпұлтты клуб болды, құрамында босняк, серб және хорват тектес ойыншылар өнер көрсетті, әрі оны Югославияның түкпір-түкпірінде қолдады. Жанкүйер топтарының ішінде ең танымалдары — Red Army Mostar және Mostarski Rođeni. Клубтың ресми әнұраны — Желько Самарджичтің орындауындағы Rođeni, rođeni әні; мәтінін Миленко Мишо Марич жазып, әуенін Кемал Монтено шығарған, ол алғаш рет 1986 жылғы кубок финалының алдында ойналды.

1965 жылы Мостардың партизандар қолымен азат етілуінің 20 жылдығына орай клуб пен қала билігі Биели Бриегте Мостар ақпан турнирін ұйымдастырды. Ол 1965 жылдан 1992 жылға дейін жыл сайын өтіп, Босния соғысына байланысты тоқтады; турнирге көптеген белгілі клубтар, соның ішінде Польша мен КСРО құрамалары қатысты. Вележ турнирдің 16 мәрте жеңімпазы атанды (оның 15-і негізгі құраммен) — бұл барлық өзге жеңімпаздардың жиынтығынан көп. Ойын мен гол саны бойынша турнир рекордшысы — Душан Баевич. 2023 жылы жарыс 19 жасқа дейінгі командалар арасында қайта жаңғыртылды.