Уэльс — Уэльстің ерлер ұлттық футбол құрамасы. Оны Уэльс футбол ассоциациясы (FAW) басқарады, құрама 1946 жылдан ФИФА, 1954 жылдан УЕФА мүшесі. Лақап аты — Айдаһарлар (уэльсше Y Dreigiau). Тарихында құрама құрамында Уэльстің жетекші клубтары, әсіресе «Суонси Сити» мен «Кардифф Сити» ойыншылары көп болды; бұл екі клуб Рексем, «Ньюпорт Каунти» және «Мертир Таун» сияқты ағылшын лига жүйесінде өнер көрсетеді, ал уэльстік клубтардың көпшілігі жергілікті лига жүйесінде ойнайды. Ұлыбритания құрамындағы ел болғандықтан Уэльс Халықаралық Олимпиада комитетінің мүшесі емес (уэльстік спортшылар Ұлыбритания құрамында жарысады), сондықтан құрама Олимпиада ойындарына қатыспайды.
Алғашқы кездесуін Уэльс 1876 жылғы 25 наурызда Глазгода Шотландияға қарсы өткізіп, 0:4 есебімен жеңілді — бұл әлемдегі үшінші ең көне ұлттық құрама. Уэльс жерінде алғашқы халықаралық матч 1877 жылғы 5 наурызда Рексемдегі «Рейскорс Граундта» өтті (Шотландиядан 0:2). Англиямен бірінші кездесу 1879 жылы Лондондағы «Кеннингтон Овалда» 1:2 есебімен жеңіліспен, Ирландиямен алғашқы матч 1882 жылы Рексемде 7:1 жеңіспен аяқталды. 1882 жылғы 6 желтоқсанда Манчестерде төрт британдық ассоциацияның бірыңғай ойын ережелерін белгілеу жөніндегі конференциясы өтіп, онда бүгінге дейін ережелерге өзгеріс енгізетін IFAB құрылды.
1883/84 жылдан 1983/84 жылға дейін Англия, Шотландия, Ирландия және Уэльс арасында жыл сайын Британдық ішкі чемпионаты өткізілді: Уэльс 12 мәрте чемпион атанды, оның жетеуінде — жеке-дара, бесеуінде титулды бөлісті. FAW 1910 жылы ФИФА-ға кірді, бірақ 1928 жылы әуесқой ойыншыларға ақы төлеу мәселесіндегі келіспеушілікке байланысты британдық ассоциациялар ФИФА-дан шығып, Уэльс алғашқы үш әлем чемпионатына қатыспады. 1932 жылы құрама алғаш рет төрт британдық құрамадан тыс қарсыласты — Ирландия Республикасын қабылдады, бір жылдан кейін Ұлыбританиядан тыс тұңғыш матчта Парижде Франциямен 1:1-ге тең түсті. 1946 жылы Уэльс ФИФА-ға қайта қосылды.
1950-жылдар уэльс футболының алтын кезеңі саналады: Айвор Оллчерч, Клифф Джонс, Алф Шервуд, Джек Келси, Тревор Форд, Ронни Берджесс, Терри Медуин, Мел Чарльз және Джон Чарльз сияқты ойыншылар шықты. 1958 жылғы әлем чемпионатына жол әдеттен тыс болды: іріктеуде Чехословакиядан кейін екінші орында қалған Джимми Мерфи басқарған құрама Таяу Шығыстағы саяси жағдайдың салдарынан қосымша мүмкіндік алды. Египет пен Судан Израильге қарсы ойнаудан бас тартып, ФИФА Израильді топ жеңімпазы деп жариялағанымен, бірде-бір матч өткізбеген құраманың финалдық кезеңге шығуын қаламай, УЕФА-ның екінші орын иелері арасында жеребе тартты. Алдымен шыққан Бельгия қатысудан бас тартты, содан кейін жеребеден Уэльс шығып, Израильмен екі матчтық плей-оффта Рамат-Ганда 2:0 және Кардифтегі «Ниниан Паркта» 2:0 есебімен жеңіп, әлем чемпионатына тұңғыш рет жолдама алды.
Швециядағы турнирде Уэльс топтық кезеңдегі Венгрия, Мексика және Швециямен үш матчын да тең тәмамдап, қосымша матчта Венгрияны жеңіп, ширек финалға шықты. Бразилияға қарсы ойынға Джон Чарльз жарақаты себебінен қатыса алмады, құрама 0:1 есебімен ұтылды; жеңіс голын 17 жастағы Пеле соғып, әлем чемпионаттарының ең жас авторы болды, ал Бразилия турнир жеңімпазы атанды. Швециядағы жорық Марио Ризолидің «When Pele Broke Our Hearts: Wales and the 1958 World Cup» кітабына негіз болып, Bafta Cymru сыйлығына ұсынылған деректі фильмге түрткі болды.
1960 жылдан бері өткізілген Еуропа чемпионатының алғашқы төрт финалдық кезеңіне іліне алмаған Уэльс 1970 жылы Британдық ішкі чемпионатында сол кездегі әлем чемпионы Англиямен тең түсіп, титулды бөлісті. 1976 жылы Майк Смит басқарған құрама іріктеуде Венгрия, Австрия және Люксембургтен жоғары тұрып, Еуропа чемпионатының ширек финалына жетті, бірақ ол кезде мұндай матчтар екі ойыннан тұратындықтан финалдық кезең саналмайды: Загребте Югославиядан 0:2 ұтылып, «Ниниан Паркта» 1:1-ге тең түсті. Жанкүйерлердің тәртіпсіздігінен кейін Уэльске 1980 жылғы турнирге тыйым салынды, апелляциядан соң тыйым Кардифтен 100 мильдік аймақта іріктеу матчтарын өткізуге қатысты төрт жылдық шектеумен ауыстырылды.
1977 жылы Лейтон Джеймс өткізген пенальти арқылы Уэльс 42 жылда алғаш рет Англияны өз жерінде жеңіп, «Уэмблидегі» жалғыз жеңісіне қол жеткізді, сол жылғы Британдық ішкі чемпионатында екінші орын алды; бұған дейін бірнеше апта бұрын сол кездегі Еуропа чемпионы Чехословакияны да ұтқан еді. Алайда 1978 жылғы әлем чемпионатына іліну талпынысы Шотландиямен «Энфилдте» өткен шешуші матчта даулы пенальтиден кейін аяқталды. 1980 жылғы Британдық ішкі чемпионатында Уэльс «Рейскорс Граундта» Англияны 4:1 есебімен ұтты — гол авторлары Микки Томас, Иан Уолш, Лейтон Джеймс және өз қақпасына доп енгізген Фил Томпсон.
1980-жылдары Майк Англия бастаған құрама бірнеше мәрте турнирлерге аз-кем жетпей қалды. 1982 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде соңғы матчта КСРО-дан 0:3 жеңіліп, гол айырмасы бойынша қалып қалды, ал басты соққы жарық берудің істен шығуы салдарынан бірнеше рет үзілген Исландиямен 2:2-лік үй матчы болды. 1984 жылғы Еуропа чемпионатына іліну сәті іріктеудің соңғы ойынында Люб Раданович Болгарияға қарсы Югославияның жеңіс голын соққанда қолдан шықты. 1984 жылы Марк Хьюз құрамадағы алғашқы матчында Англияға қарсы жеңіс голын соқты, келесі маусымда 1986 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде «Рейскорста» Испанияны 3:0 ұтқан ойында тағы гол өткізді; бірақ Рейкьявикте Исландиядан 0:1 жеңіліп, Уэльс қатарынан екінші әлем чемпионатына гол айырмасымен ілінбеді. Шотландиямен 1:1 аяқталған үй матчы шотландтық бас бапкер Джок Стайннің матч соңында жүрек талмасынан қайтыс болуымен қайғылы есте қалды. 1988 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеуінде де сәтсіздікке ұшырап, Майк Англияның сегіз жылдық жұмысы аяқталды.
Терри Йорат тұсында, 1991 жылғы 5 маусымда Уэльс Иан Раштың голымен сол кездегі әлем чемпионы Германияны жеңді, ал 11 қыркүйекте Дин Сондерстің голымен жолдастық матчта Бразилияны ұтты — бұл бразилиялықтарға қарсы жалғыз жеңісі. Сонда да топтан Германия шықты. 1994 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде Уэльс үйінде Бельгияны жеңіп, 1993 жылғы 27 тамызда ФИФА рейтингіндегі сол кездегі ең жоғары орнына көтерілді, бірақ 17 қарашада Румыниямен шешуші матчта 1:1 кезінде Пол Бодин пенальтиден гол өткізе алмады да, құрама 1:2 есебімен ұтылды. Йораттың келісімшарты жаңартылмағаннан кейін «Реал Сосьедадтың» бапкері Джон Тошак тағайындалды, бірақ ол бір матчтан соң (Норвегиядан 1:3 жеңіліс) FAW-мен қатынасты себеп қылып кетті. Майк Смит екінші рет құраманы басқарған тұста Молдова мен Грузиядан жеңілістер болды, ал 1995 жылдың маусымынан бастап жұмыс істеген Бобби Гоулд кезеңін уэльс жанкүйерлері қараңғы кез санайды: ойыншылармен ашық жанжалдар, «Лейтон Ориент» клубына ұтылу, 1996 жылы Нидерландыдан 1:7 жеңіліс. Гоулд 1999 жылы Италиядан 0:4 жеңілістен кейін кетті, құраманы уақытша Невилл Саутолл мен Марк Хьюз басқарып, кейін Хьюз тұрақты бапкер болды.
Хьюз тұсында Уэльс 2004 жылғы Еуропа чемпионатына іліну сәтін плей-оффта Ресейден 0:1 жеңілгенде жіберіп алды; Мәскеудегі бірінші матчтан кейін орыс ойыншысы Егор Титовтың допинг сынағы оң нәтиже бергенімен, ФИФА Ресей федерациясына қарсы шара қолданбады. 2006 жылғы әлем чемпионатының іріктеуі сәтсіз басталған соң Хьюз «Блэкберн Роверске» кетті, 2004 жылғы қарашада Джон Тошак екінші мәрте тағайындалды. 2008 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеуінде Уэльс тобында бесінші орын алды, 2010 жылғы әлем чемпионатына да ілінбеді, ал 2010 жылғы 9 қыркүйекте Тошак қызметінен кетіп, орнын уақытша Брайан Флинн басты.
2010 жылғы 14 желтоқсанда бас бапкер болған Гари Спид 20 жастағы Аарон Рэмсиді капитан етіп тағайындады — ол Уэльс тарихындағы ең жас капитан. 2011 жылғы тамызда құрама ФИФА рейтингіндегі ең төмен 117-орынға түсті, бірақ қазан айында 45-орынға дейін көтеріліп, жылдың бейресми «ең үлкен секірісі» атанды. Спидтің соңғы матчы 2011 жылғы 12 қарашада Норвегиямен жолдастық ойында 4:1 жеңіс болды; 27 қарашада ол өз үйінде мәйіті табылып, қайғылы қазаға ұшырады. 2012 жылғы 19 қаңтарда құраманы Крис Коулман басқарды. 2015 жылғы қыркүйекте Уэльс тарихында тұңғыш рет британдық құрамалардың ішінде рейтингте ең жоғары орынға шықты, ал қазанда ФИФА рейтингіндегі ең үздік 8-орынға көтеріліп, 2016 жылғы Еуропа чемпионатына жолдама алды.
Франциядағы Еуро-2016 — құраманың Еуропа чемпионаттарындағы алғашқы финалдық кезеңі. B тобында Словакияны 2:1 (Гарет Бэйлдің еркін соққыдан голы және Хэл Робсон-Кануның жеңіс голы) ұтып, Англиядан 1:2 жеңілгеннен кейін Тулузада Ресейді 3:0 (Рэмси, Нил Тейлор, Бэйл) жеңіп, топ жеңімпазы атанды. 1/8 финалда Парижде Солтүстік Ирландияны Гарет Маколидің өз қақпасына енгізген добымен 1:0 ұтты, ширек финалда Раджа Найнгголанның голынан кейін Эшли Уильямс, Хэл Робсон-Кану және Сэм Воукстің голдарымен Бельгияны 3:1 жеңіп, тарихында тұңғыш рет ірі турнирдің жартылай финалына шықты. Онда Криштиану Роналду мен Нанидің голдарынан Португалиядан 0:2 ұтылды. Құраманы 8 шілдеде Кардифте ашық автобуспен шеру ұйымдастырып қарсы алды: шеру Кардифф сарайынан басталып, «Миллениум» стадионы арқылы «Кардифф Сити» стадионында түйінделді.
2018 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде үшінші орын алғаннан кейін Коулман 2017 жылғы 17 қарашада «Сандерлендке» кетті. 2018 жылғы Қытай кубогында Уэльс жартылай финалда Қытайды 6:0 жеңіп, финалда Уругвайдан 0:1 ұтылды. 2018 жылғы 15 қаңтарда бас бапкер болған Райан Гиггз тұсында құрама 2019 жылғы 19 қарашада Венгрияны 2:0 жеңіп, Еуро-2020-ға екінші орынмен ілінді. Пандемияға байланысты кейінге қалдырылған турнирге дейін Уэльс 2020/21 Ұлттар лигасында жеңіліс көрмей, бес жеңіс пен бір тең ойынмен тобында бірінші болып, А дивизионына көтерілді; соңғы матчтарда құраманы уақытша Роб Пейдж басқарды. 2021 жылғы жазда өткен Еуро-2020-да Уэльс топтан гол айырмасы бойынша екінші болып шығып, 1/8 финалда Амстердамда Даниядан жеңілді.
Пейдж уақытша бапкер ретінде 2022 жылғы әлем чемпионатының іріктеуінде де жұмысын жалғастырды: Е тобында екінші орын алған құрама плей-офф жартылай финалында Австрияны, шешуші матчта Украинаны 1:0 жеңіп, 1958 жылдан кейін тұңғыш рет әлем чемпионатына жолдама алды. 2022 жылғы 20 маусымда Гиггз сот процесіне байланысты қызметінен кетті, Пейдж қыркүйекте төрт жылдық келісімшарт алып, Катардағы турнирге құраманы басқарды. Онда Уэльс АҚШ-пен 1:1-ге тең түсіп, Иранға қосымша уақытта екі гол жіберіп ұтылды, ал Англиядан 0:3 жеңіліп, топ соңында қалды.
2023 жылғы 9 қаңтарда капитан Гарет Бэйл клубтық және құрамадағы мансабын тәмамдады. Кету кезінде ол Уэльс тарихындағы ең көп матч өткізген (111) және ең көп гол соққан (41) ойыншы болды. 2024 жылғы Еуропа чемпионатының іріктеуінде тобында үшінші болған құрама плей-офф жартылай финалында Финляндияны 4:1 жеңгенімен, финалда Польшадан пенальти сериясында ұтылды. 2024 жылғы маусымда Гибралтармен 0:0 және Словакиядан 0:4 жеңілістен кейін Пейдж қызметінен босатылды. 2024 жылғы 9 шілдеден құраманы Крейг Беллами басқарады: оның тұсындағы алғашқы жорықта Уэльс 2024/25 Ұлттар лигасының В4 тобында бірінші орын алды, ал Беллами Брюссельде Бельгиядан 3:4 ұтылғанға дейін алғашқы 9 матчында жеңіліс көрмеді. 2025 жылғы 18 қарашада Уэльс Солтүстік Македонияны 7:1 жеңіп, 2026 жылғы әлем чемпионатының іріктеуіндегі J тобында плей-оффқа жолдама беретін екінші орынды қамтамасыз етті.
Тарихындағы ең ірі жеңісі — 1888 жылғы 3 наурызда Рексемде Ирландияны 11:0 ұтуы, ең ауыр жеңілісі — 1878 жылғы 23 наурызда Глазгода Шотландиядан 0:9. Ең көп матч пен гол рекордтары Гарет Бэйлге тиесілі. Британдық ішкі чемпионатының 12 титулынан басқа құраманың мәртебелері қатарында 2018 жылғы Қытай кубогы мен 1992 жылғы Кирин кубогының екінші орындары бар.
Құраманың негізгі формасы ежелден толықтай қызыл түсті. FAW эмблемасында ақ қалқан үстінде уэльс айдаһары бейнеленген: 1920 жылдан қалқан қызыл жиекпен көмкерілді, 1926 жылы FAW әріптері қосылды, 1951 жылғы жаңартуда жасыл жиек, 11 нарцисс және Gorau Chwarae Cyd Chwarae («Ең үздік ойын — бірлескен ойын») ұраны пайда болды. Ұран 1984 жылы қысқа мерзімге алынып, 2019 жылғы түбегейлі жаңартудан кейін мүлде жойылды, жасыл жиек жіңішкеріп, нарцисстер де алынды. FAW құраманы ішкі және сыртқы байланыстарда жиі елдің уэльстік атауымен — Cymru деп атайды; 2022 жылғы қазанда ассоциация Wales атауынан бас тартып, тек уэльстік нұсқаны қолдануды қарастырып жүргенін жариялады.
Еуро-2016 кезінде құраманың матч алдындағы жалпы суреттері ойыншылардың әдеттен тыс, ыңғайсыз тұрысымен танымал болды. Сол кезде Джо Ледли командаға мұндай суретке түсу шықпайтынын, бірақ бұл сәтті белгіге айналғанын айтқан. 2025 жылы Уэльстің әйелдер құрамасы да Еуро-2025-те осылай түскеннен кейін құрама өкілі бұл кездейсоқ басталып, екі құрама үшін де дәстүрге айналғанын мәлімдеді; ыңғайсыз тұрыстардың тарихы 2002 жылға дейін барады.
2000 жылдан 2009 жылға дейін Уэльс үй матчтарының көпшілігін Кардифтегі «Миллениум» стадионында өткізді; 1989 жылға дейін ойындар «Кардифф Сити», «Суонси Сити» және Рексем клубтарының алаңдарында өтті, кейін FAW Уэльс рэгби одағымен келісіп, «Кардифф Армс Паркті», содан соң «Миллениумды» пайдаланды. «Миллениумдағы» алғашқы футбол матчы 2000 жылғы 29 наурызда Финляндияға қарсы өтті (1:2): стадиондағы бірінші голды Яри Литманен, уэльстіктер арасында бірінші голды Райан Гиггз соқты. 2009 жылы «Кардифф Сити» стадионы ашылғаннан кейін үй ойындары негізінен сонда өткізіле бастады; 74 500 орындық «Миллениум» нашар нәтижелер тұсында тек 20–40 пайызға толатындықтан жанкүйерлер мен ойыншылар кішірек стадиондарды жақтады. 2014 жылы «Кардифф Сити» стадионының сыйымдылығы 33 000-ға дейін өсті, кейінгі іріктеу жорықтарының барлық үй матчтары сонда өтті; жеке ойындар Суонсидегі «Либерти» (қазіргі «Суонси.com») стадионында және Рексемдегі «Рейскорс Граундта» өткізілді.
Матчтардың тікелей телетрансляция құқығы S4C арнасына (уэльс тіліндегі түсініктеме) және BBC Cymru Wales арнасына (ағылшын тіліндегі түсініктеме) тиесілі.
Дереккөз: Уикипедия (CC BY-SA) · penalty.kz редакциясы қазақ тіліне бейімдеді